W skrócie

Tam, gdzie angielski mówi one, you, they, people — albo używa strony biernej bez nikogo w roli wykonawcy — włoski mówi si + czasownik w trzeciej osobie: In Italia si mangia bene e si spende poco. Czasownik przechodzi w liczbę mnogą, jeśli po nim następuje rzeczownik w liczbie mnogiej (Si affittano camere). Do wyrażania konieczności i czasu trwania włoski używa trzech stałych konstrukcji bezosobowych: bisogna + bezokolicznik (trzeba), volerci (to zajmuje, obiektywnie) i metterci (zajmować, dla konkretnej osoby).

Zasada

Te konstrukcje mają jedno wspólne zadanie: mówią, że coś się robi albo że czegoś potrzeba, nie wskazując, kto to robi.

Bezosobowe si impersonale: brakujący podmiot

Krok 1 — Pomiń podmiot i postaw si przed czasownikiem. Czasownik przechodzi w trzecią osobę liczby pojedynczej: Si lavora troppo. (Ludzie za dużo pracują.) Qui non si fuma. (Tu się nie pali.) Come si dice “hello” in italiano?

Krok 2 — Jeśli po czasowniku następuje rzeczownik w liczbie mnogiej, czasownik też przechodzi w liczbę mnogą. To jest si passivante — rzeczownik jest w istocie podmiotem, więc czasownik się z nim zgadza: Si mangiano i frutti di mare. Si affittano camere. In Svizzera si parlano quattro lingue.

Oba to to samo si widziane z dwóch stron. Test jest mechaniczny: czy po czasowniku stoi rzeczownik, na którym czynność mogłaby zostać wykonana?

• Brak rzeczownika -> liczba pojedyncza: Si dorme bene qui.
• Rzeczownik w liczbie pojedynczej -> liczba pojedyncza: Si vende una casa.
• Rzeczownik w liczbie mnogiej -> liczba mnoga: Si vendono due case.

Krok 3 — Przy czasowniku modalnym to on się zgadza. Si può fumare? Non si possono fare foto. Si deve prenotare. Si devono comprare i biglietti.

si + orzecznik: przymiotnik w liczbie mnogiej

Po si è każdy przymiotnik lub rzeczownik przechodzi w rodzaj męski liczby mnogiej, mimo że czasownik jest w liczbie pojedynczej. Na początku brzmi to błędnie, ale taka jest zasada: Quando si è stanchi, si lavora male. Quando si è giovani, si viaggia volentieri. Non si è mai contenti. Quando si è studenti, si hanno pochi soldi. Ta sama liczba mnoga pojawia się po każdym bezosobowym si, nie tylko po si è, ilekroć przymiotnik lub rzeczownik opisuje ludzi, których oznacza si: Si arriva stanchi. Si diventa nervosi. Ci si sente soli.

ci si: gdy si spotyka czasownik zwrotny

Czasownik zwrotny ma już własne si (lekcja 20), a włoski nie pozwala powiedzieć si si. Bezosobowe zamienia się wtedy w ci: ci si alza, ci si diverte, ci si annoia. In vacanza ci si alza tardi.

si w czasie przeszłym: zawsze z essere

W czasach złożonych bezosobowe si przyjmuje essere jako czasownik posiłkowy — zawsze, nawet przy czasownikach, które normalnie przyjmują avere. Zmienia się tylko końcówka imiesłowu, i to zależnie od własnego czasownika posiłkowego danego czasownika:

• czasownik z avere, bez dopełnienia -> imiesłów zostaje na -o: Si è mangiato bene. Si è dormito poco.
• czasownik z essere (i zwrotne) -> imiesłów przechodzi na -i: Si è andati al mare. Ci si è alzati presto. Si è stati fortunati.
• następujący rzeczownik (si passivante) -> imiesłów się z nim zgadza: Si sono comprate due macchine.

bisogna: konieczność bez podmiotu

Bisogna jest nieodmienne — istnieje tylko w trzeciej osobie liczby pojedynczej i nigdy nie ma podmiotu. Po nim następuje bezokolicznik: Bisogna prenotare in anticipo. Non bisogna avere fretta. (Nie trzeba się spieszyć.)

Nie myl go z avere bisogno di, które jest zwykłym czasownikiem z osobowym podmiotem: Ho bisogno di aiuto. (Potrzebuję pomocy.) Bisogna samo w sobie nigdy nie wskazuje osoby: per + bezokolicznik dodaje tylko cel (Bisogna studiare per superare l’esame). Żeby powiedzieć, kto musi to zrobić, przejdź na dovere: Devo prenotare. (istnieje też Bisogna che, ale wymaga trybu łączącego z lekcji 39.)

volerci czy metterci: dwa sposoby, by powiedzieć „to zajmuje”

Oba mówią o potrzebnym czasie lub ilości i oba mają stałe ci. Różnica polega na tym, kto jest w zdaniu.

Volerci jest bezosobowe: podaje obiektywnie potrzebną ilość, a jego podmiotem jest właśnie ta ilość, więc się z nią zgadza — ci vuole + liczba pojedyncza, ci vogliono + liczba mnoga: Ci vuole un’ora. Ci vogliono due ore. Ci vuole pazienza. W czasie przeszłym przyjmuje essere: Ci è voluto molto tempo. Ci sono volute tre ore. Cel dodaje się przez per + bezokolicznik: Ci vuole un’ora per arrivare.

Metterci jest osobowe: odmienia się przez osobę, która spędza czas, a ilość jest jego dopełnieniem, więc nic się nie zgadza: Ci metto un’ora. Quanto ci metti? Marco ci mette venti minuti. W czasie przeszłym przyjmuje avere: Ci ho messo due ore. Cel dodaje się przez a + bezokolicznik: Ci metto dieci minuti ad arrivare.

servire: co jest potrzebne, komu

Servire działa jak piacere (lekcja 18): potrzebna rzecz jest podmiotem, a osoba dostaje zaimek dopełnienia dalszego. Mi serve una penna. Mi servono due biglietti. Non ci serve niente. Bez wskazanej osoby staje się zwykłym bezosobowym niemal-synonimem volerci: Serve tempo. = Ci vuole tempo.

Formy i schematy

Jedna decyzja rządząca si:

si w czasach złożonych — czasownik posiłkowy zawsze essere, a końcówka zależy od własnego czasownika posiłkowego danego czasownika:

volerci czy metterci:

Bezosobowe konstrukcje konieczności:

Przykłady

Typowe błędy

• In questo negozio si vende scarpe italiane. -> In questo negozio si vendono scarpe italiane. Po czasowniku następuje rzeczownik w liczbie mnogiej, więc to on jest podmiotem: czasownik zgadza się z scarpe. Tak samo przy modalnych: si possono comprare scarpe. Ale gdy po czasowniku nie ma rzeczownika, zostaje liczba pojedyncza — si mangia bene in Italia, nigdy si mangiano bene.
• Quando si è stanco, si lavora male. -> Quando si è stanchi, si lavora male. Po bezosobowym si orzecznik jest w rodzaju męskim liczby mnogiej, choćby czasownik wyglądał na pojedynczy — po essere i po każdym innym czasowniku (si arriva stanchi).
• Si è andato al mare. -> Si è andati al mare. andare to czasownik z essere, więc jego imiesłów przechodzi na -i. I zwróć uwagę na czasownik posiłkowy: si ha mangiato nigdy nie jest możliwe — bezosobowe si zawsze przyjmuje essere.
• Ci vuole due ore per arrivare. -> Ci vogliono due ore per arrivare. Volerci zgadza się z ilością, która następuje: ore jest w liczbie mnogiej, więc ci vogliono.
• Io ci voglio venti minuti. -> Io ci metto venti minuti. Volerci nie ma osobowego podmiotu. Gdy tylko czas zajmuje konkretna osoba, czasownikiem jest metterci.

Wskazówki

• Cały system si opiera się na jednym pytaniu: czy po czasowniku stoi rzeczownik? Brak rzeczownika -> liczba pojedyncza (si mangia bene). Rzeczownik w liczbie mnogiej -> liczba mnoga (si mangiano le mele). Nie wybierasz między dwiema konstrukcjami, po prostu pozwalasz czasownikowi zgodzić się z podmiotem.
• si + essere jest w liczbie pojedynczej dla czasownika, a w mnogiej dla wszystkiego innego. Powtarzaj tę parę na głos, aż przestanie brzmieć źle: si è stanchi, si è contenti, si è italiani. A w czasie przeszłym czasowniki z essere wymuszają to samo -i: si è partiti, si è usciti.
• volerci dla zegara, metterci dla osoby. Ile czasu zajmuje podróż? -> Quanto ci vuole? Ile czasu TY zajmujesz? -> Quanto ci metti? Ich czasowniki posiłkowe idą za tym samym podziałem: ci sono volute tre ore (essere) kontra ci ho messo tre ore (avere).
• bisogna to mur, a nie czasownik, który się odmienia. Ma jedną formę i jedno dalsze rozwinięcie: bisogna + bezokolicznik. Jeśli potrzebujesz podmiotu, przejdź na dovere (devo partire) lub avere bisogno di (ho bisogno di partire).