W skrócie

Czas zaprzeszły (trapassato prossimo) to „przeszłość przed przeszłością”: mówi, że coś było już skończone, zanim wydarzyło się inne zdarzenie przeszłe. Buduje się go, stawiając avere lub essere w czasie imperfetto i dodając imiesłów czasu przeszłego — avevo mangiato, ero andato — co znaczy dokładnie to samo, co angielskie I had eaten, I had gone. Czasownik posiłkowy i zgodność działają dokładnie tak samo jak w czasie przeszłym złożonym (passato prossimo); zmienia się tylko czas czasownika posiłkowego.

Zasada

Znasz już passato prossimo (lekcja 14): czas teraźniejszy czasownika posiłkowego + imiesłów. trapassato prossimo to ta sama maszyna z jednym przestawionym pokrętłem — czasownik posiłkowy stawia się w czasie imperfetto (lekcja 19) zamiast w czasie teraźniejszym.

ho mangiato (zjadłem) -> avevo mangiato (już zjadłem) sono andato (poszedłem) -> ero andato (już poszedłem)

To cała budowa formy. Ciekawsze jest to, kiedy po nią sięgnąć.

• Krok 1 — Sprawdź, czy są dwa momenty przeszłe. trapassato nigdy nie działa samodzielnie: potrzebuje drugiego, późniejszego punktu w przeszłości, względem którego byłby wcześniejszy niż. Tym punktem jest zwykle passato prossimo lub imperfetto w tym samym zdaniu, albo coś już ustalonego wcześniej w rozmowie. Pojedynczy moment przeszły sam w sobie to zwykły passato prossimo.
• Krok 2 — Wcześniejsze zdarzenie postaw w trapassato. W zdaniu Quando sono arrivato, Marco era già uscito wydarzyły się dwie rzeczy: Marco wyszedł, a potem ja przyszedłem. Przyjście jest punktem odniesienia (sono arrivato); wyjście nastąpiło wcześniej, więc przyjmuje trapassato (era già uscito).
• Krok 3 — Wybierz czasownik posiłkowy dokładnie tak jak w lekcji 14. Nie ma nic nowego do nauczenia. Czasownik przechodni -> avere (avevo letto); grupa czasowników ruchu i zmiany stanu -> essere (ero partito); czasowniki zwrotne -> zawsze essere (mi ero alzato).
• Krok 4 — Zastosuj tę samą zasadę zgodności. Przy avere imiesłów zastyga na -o: Anna aveva mangiato. Przy essere zgadza się z podmiotem: Anna era partita, le ragazze erano partite. Jeśli na początku stoi połączony zaimek lub zaimek dopełnienia bliższego, nadal rządzi imiesłowem, tak jak w lekcji 30: L’avevo già vista.

Wyrazy, które go wymagają

Pewne wyrażenia niemal wymuszają trapassato, bo istnieją po to, by wskazywać wstecz od momentu przeszłego: già (już), non ancora (jeszcze nie), mai (nigdy), appena (właśnie), prima (wcześniej), dopo che (po tym, jak), perché (ponieważ, gdy powód nastąpił wcześniej).

Non avevo mai visto Roma prima di quel viaggio. — niewidzenie wypełnia cały czas przed podróżą.

Zwróć uwagę, gdzie stoi przysłówek: già, mai, ancora i appena stoją między czasownikiem posiłkowym a imiesłowem — era già uscito, a nie era uscito già.

Nie nadużywaj go

Osoby mówiące po angielsku często sięgają po had z przyzwyczajenia. Włoski chce trapassato tylko wtedy, gdy wcześniejszość rzeczywiście ma znaczenie dla zdania. Jeśli zdarzenia są po prostu opowiedziane w kolejności, w jakiej się wydarzyły, prawidłowy jest ciąg form passati prossimi: Sono entrato, ho salutato e mi sono seduto — nigdzie żadnego trapassato. Użyj go, gdy wychodzisz poza kolejność i wspominasz coś, co wydarzyło się wcześniej niż punkt, w którym aktualnie jest opowieść.

Formy i schematy

Dwa czasowniki posiłkowe w imperfetto, plus imiesłów:

Jedno pokrętło — imiesłów się nie zmienia, zmienia się tylko czas czasownika posiłkowego:

Zgodność, dokładnie jak w lekcji 14 — avere zastyga, essere się zgadza:

Który czas przeszły robi co:

Warte zapamiętania schematy dwóch czasowników:

Przykłady

Typowe błędy

• Quando sono arrivato, Marco è già uscito -> Quando sono arrivato, Marco era già uscito — dwa zdarzenia przeszłe, jedno wcześniejsze od drugiego. Wcześniejsze wymaga trapassato; passato prossimo postawiłby je obok siebie, jakby wyszedł w chwili, gdy ja wchodziłem.
• Avevo andato via prima delle otto -> Ero andato via prima delle otto — wybór czasownika posiłkowego nie zmienia się w trapassato. Andare przyjmuje essere w passato prossimo, więc przyjmuje essere również tutaj — tylko w imperfetto.
• Anna era già partito -> Anna era già partita — przy essere imiesłów wciąż jest w istocie przymiotnikiem i wciąż zgadza się z podmiotem: -o / -a / -i / -e.
• Quando ha telefonato, mi avevo già alzato -> Quando ha telefonato, mi ero già alzato — czasowniki zwrotne przyjmują essere w każdym czasie złożonym, bez wyjątku.
• Ieri avevo visto un bel film -> Ieri ho visto un bel film — nie ma tu drugiego momentu przeszłego, więc nie ma względem czego być wcześniejszym. Pojedyncze zdarzenie przeszłe to passato prossimo, niezależnie od tego, jak dawno się wydarzyło.

Wskazówki

• Jedno pokrętło, nie nowy czas. Powiedz na głos passato prossimo, a potem postaw czasownik posiłkowy w imperfetto: ho fatto -> avevo fatto, sono uscito -> ero uscito. Wszystko, czego nauczyłeś się w lekcji 14 — lista czasowników z essere, nieregularne imiesłowy, zgodność — przenosi się bez zmian.
• Angielski jest tu niezawodnym przewodnikiem. Wszędzie tam, gdzie angielski mówi had done, włoski mówi trapassato. To jedno z rzadkich miejsc, gdzie tłumaczenie słowo w słowo działa.
• Potrzebuje partnera. trapassato nigdy nie jest jedynym czasem przeszłym w polu widzenia. Jeśli nie potrafisz wskazać późniejszego momentu, względem którego byłby wcześniejszy, prawdopodobnie potrzebujesz passato prossimo.
• già, mai, ancora, appena stoją w środku: era già uscito, non avevo mai visto, non era ancora tornato, mi ero appena alzato. Wciśnięcie ich między te dwa słowa to naturalny włoski rytm.