Με λίγα λόγια

Ένα ρήμα του οποίου το τρίτο γράμμα της ρίζας είναι و ή ي ονομάζεται ناقِص, «ελλιπές», και το όνομα είναι δίκαιο: το ασθενές γράμμα κάθεται στο ίδιο το τέλος της λέξης, ακριβώς εκεί που μπαίνουν οι καταλήξεις, οπότε συνεχώς στριμώχνεται, καταπίνεται ή διαγράφεται. رَمى، دَعا، مَشى، نَسِيَ، بَقِيَ، أَعْطى، اِشْتَرى — αυτά δεν είναι εξωτικά ρήματα, είναι από τα πιο συχνά ρήματα της γλώσσας, και οι τύποι τους φαίνονται πολύ πιο κοντοί απ’ όσο περιμένει ένας μαθητής. Το لَمْ يَشْتَرِ είναι πλήρης, σωστή λέξη τεσσάρων γραμμάτων.

Τα καλά νέα είναι ότι υπάρχουν μόνο τρία σχήματα, και όλο το σύστημα είναι μία ιδέα που επαναλαμβάνεται: ένα μακρό τελικό φωνήεν επιβιώνει εκεί όπου η κατάληξη είναι μακρό φωνήεν, και καταρρέει παντού αλλού. Μόλις μπορείτε να το ακούσετε αυτό, τα رَمَتْ، رَمَوْا، لَنْ يَرْمِيَ، لَمْ يَرْمِ، اِرْمِ παύουν να είναι χωριστά γεγονότα και γίνονται ένα ρήμα ιδωμένο από πέντε γωνίες. Οι επαυξημένες μορφές δεν προσθέτουν τίποτα καινούργιο: τα أَعْطى και اِسْتَدْعى τελειώνουν ακριβώς όπως το رَمى.

Ο κανόνας

1. Οι τρεις τάξεις της I μορφής. Το λεξικό σας δίνει τον ماضي και τον مُضارِع· αυτό το ζεύγος, όχι η ρίζα μόνη της, σας λέει σε ποια τάξη είστε.

• Τάξη و: دَعا — يَدْعو (د ع و) «καλώ, προσκαλώ». Επίσης نَجا — يَنْجو «ξεφεύγω», شَكا — يَشْكو «παραπονιέμαι».
• Τάξη ي: رَمى — يَرْمي (ر م ي) «ρίχνω»· مَشى — يَمْشي «περπατώ»· بَنى — يَبْني «χτίζω»· جَرى — يَجْري «τρέχω, συμβαίνω».
• Τάξη a (فَعِلَ — يَفْعَلُ): نَسِيَ — يَنْسى «ξεχνώ»· لَقِيَ — يَلْقى «συναντώ»· رَضِيَ — يَرْضى «είμαι ικανοποιημένος»· بَقِيَ — يَبْقى «μένω, απομένω». Ο ماضي τους έχει κάσρα στο μεσαίο ριζικό και ο مُضارِع τους τελειώνει σε ـى όποιο κι αν είναι το γράμμα της ρίζας.

2. Ορθογραφία: ا ή ى στο τέλος του ماضي. Σε ρήμα τριών γραμμάτων το τελικό μακρό φωνήεν του τύπου هُوَ γράφεται ا αν το γράμμα της ρίζας είναι و (دَعا، نَجا، دَنا) και ى αν είναι ي (رَمى، مَشى، بَنى، جَرى). Αυτό το τελικό γράμμα είναι αξιόπιστο στοιχείο για την τάξη: ένα παρελθοντικό ρήμα γραμμένο με ا έχει ρίζα و και επομένως مُضارِع σε ـو. Σε ρήματα με περισσότερα από τρία γράμματα η κατάληξη γράφεται ى: أَعْطى، اِشْتَرى، تَمَنّى، اِسْتَدْعى — εκτός αν το γράμμα μπροστά της είναι ي, και τότε είναι σκέτο ا (أَحْيا، اِسْتَحْيا) — βλ. Χάμζα, μάντα και άλιφ μακσούρα (οδηγός ανάγνωσης και προφοράς).

3. Ο ماضي: το ασθενές γράμμα επιβιώνει πριν από σύμφωνο. Καταλήξεις που αρχίζουν με σύμφωνο — ـتُ، ـتَ، ـنا، ـنَ — αφήνουν τη ρίζα ακέραια, οπότε μπορείτε ακόμη να δείτε το ي ή το و: رَمَيْتُ، رَمَيْنا، رَمَيْنَ / دَعَوْتُ، دَعَوْنا، دَعَوْنَ. Καταλήξεις που αρχίζουν με φωνήεν το στριμώχνουν: هِيَ رَمَتْ (όχι رَمَيَتْ), هُمْ رَمَوْا (όχι رَمَيوا), هِيَ دَعَتْ، هُمْ دَعَوْا. Ο τύπος هُوَ δεν έχει καθόλου κατάληξη και το ασθενές γράμμα έχει γίνει το ίδιο το μακρό φωνήεν: رَمى، دَعا.

Η τάξη a συμπεριφέρεται διαφορετικά και πιο απλά: το ي της μένει ορατό στο τρίτο πρόσωπο ενικού — نَسِيَ، نَسِيَتْ — και συστέλλεται σε μακρό ي πριν από τις σύμφωνες καταλήξεις (نَسيتُ، نَسينا، نَسينَ) και σε μακρό و στον αρσενικό πληθυντικό (نَسُوا).

4. Ο مُضارِع المَرْفوع και η αόρατη ντάμμα του. Τα يَرْمي، يَدْعو، يَنْسى είναι τύποι οριστικής, αλλά δεν μπορείτε να γράψετε ντάμμα πάνω σε μακρό φωνήεν. Με τους όρους του Το πτωτικό-εγκλιτικό σύστημα: το ιράμπ και τα σημάδια του η κατάληξη είναι مُقَدَّر, υπονοούμενη: υπάρχει γραμματικά και απουσιάζει φωνητικά. Για τα يَرْمي και يَدْعو ο λόγος που δίνεται είναι το الثِّقَل (βαρύτητα — το φωνήεν είναι απλώς πολύ βαρύ για να προφερθεί εκεί)· για το يَنْسى είναι το التَّعَذُّر (αδυναμία — η άλιφ μακσούρα δεν μπορεί να σηκώσει τίποτα).

5. Ομόγραφα να απομνημονεύσετε από τώρα. Στην τάξη ي, τα أَنْتِ تَرْمينَ και أَنْتُنَّ تَرْمينَ είναι ίδια — και το ίδιο τα أَنْتِ تَنْسَيْنَ και أَنْتُنَّ تَنْسَيْنَ στην τάξη a. Στην τάξη و, τα هُمْ يَدْعونَ και هُنَّ يَدْعونَ είναι ίδια. Τίποτα δεν τα ξεχωρίζει στην οριστική — μόνο η γύρω πρόταση, ή μια αλλαγή έγκλισης, σας λέει ποιο είναι ποιο: لَنْ تَرْمي (أَنْتِ) απέναντι στο لَنْ تَرْمينَ (أَنْتُنَّ). Ο θηλυκός πληθυντικός, όπως πάντα, είναι άκλιτος και δεν αλλάζει ποτέ για την έγκλιση.

6. Ο مَنْصوب: μια φάτχα είναι αρκετά ελαφριά για να εμφανιστεί — εκτός πάνω στο ى. Μετά τα أَنْ، لَنْ، لِـ، حَتّى οι τάξεις ي και و παίρνουν ορατή φάτχα, και το μακρό φωνήεν ξαναγίνεται απλό σύμφωνο:

لَنْ يَرْمِيَ «δεν θα ρίξει», لَنْ يَدْعُوَ «δεν θα καλέσει».

Η τάξη a δεν μπορεί να το κάνει αυτό, γιατί το ى δεν παίρνει φωνήεν: το لَنْ يَنْسى μοιάζει ακριβώς με την οριστική, και η φάτχα είναι مُقَدَّر. Έτσι από τις τρεις τάξεις, οι δύο δείχνουν καθαρά την υποτακτική και η μία την κρύβει εντελώς.

7. Ο مَجْزوم διαγράφει το ασθενές γράμμα και κρατάει το βραχύ φωνήεν του. Αυτός είναι ο κεντρικός κανόνας του μαθήματος. Μετά τα لَمْ، لا النّاهِيَة، لامُ الأَمْرِ και τα υποθετικά μόρια, το τελικό μακρό φωνήεν δεν βραχύνεται αλλά αφαιρείται, αφήνοντας το προηγούμενο σύμφωνο με το αντίστοιχο βραχύ φωνήεν: το ي αφήνει κάσρα, το و αφήνει ντάμμα, το ى αφήνει φάτχα.

لَمْ يَرْمِ ، لَمْ يَدْعُ ، لَمْ يَنْسَ ، لَمْ يَمْشِ ، لَمْ يَبْقَ.

Γραμματικά το σημάδι της έγκλισης εδώ δεν είναι σουκούν αλλά حَذْفُ حَرْفِ العِلَّةِ, «η διαγραφή του ασθενούς γράμματος». Μια πρακτική συνέπεια: επειδή αυτοί οι τύποι τελειώνουν σε βραχύ φωνήεν και όχι σε σουκούν, δεν συγκρούονται ποτέ με μια ακόλουθη هَمْزَةُ الوَصْلِ. Το لَمْ يَقُلِ الحَقيقَةَ χρειάζεται επανορθωτική κάσρα· το لَمْ يَرْمِ الكُرَةَ δεν χρειάζεται τίποτα, έχει ήδη μία.

8. Όπου η κατάληξη είναι μακρό φωνήεν, τίποτα δεν διαγράφεται. Οι πέντε θέσεις που τελειώνουν σε ـينَ، ـانِ، ـونَ συμπεριφέρονται όπως σε οποιοδήποτε ρήμα: χάνουν το نون και κρατούν το φωνήεν. لَمْ يَرْموا ، لَمْ تَرْمي ، لَمْ يَدْعوا ، لَمْ يَنْسَوْا. Και οι δύο θηλυκοί πληθυντικοί δεν κινούνται καθόλου: لَمْ يَرْمينَ، لَمْ يَدْعونَ، لَمْ يَنْسَيْنَ. Έτσι η ορατή κατάρρευση ανήκει στις τέσσερις θέσεις χωρίς επίθημα أَـ، تَـ، يَـ، نَـ — τις ίδιες τέσσερις που μετρούσαν στο Η αποκομμένη έγκλιση του ενεστώτα.

9. Η προστακτική είναι η αποκομμένη έγκλιση με το πρόθημα αφαιρεμένο. Πάρτε το لَمْ يَرْمِ، αφαιρέστε το يَـ، προσθέστε πρόθημα هَمْزَةُ وَصْلٍ με φωνήεν που ταιριάζει στο θέμα: اِرْمِ «ρίξε!», اُدْعُ «κάλεσε!», اِنْسَ «ξέχνα!», اِمْشِ «περπάτα!». Είναι εντυπωσιακά κοντοί — μία هَمْزَةُ وَصْلٍ, δύο σύμφωνα και ένα σκέτο βραχύ φωνήεν — και οι μαθητές αρνούνται συστηματικά να τους πιστέψουν. Η απαγόρευση χρησιμοποιεί το ίδιο σχήμα: لا تَرْمِ، لا تَدْعُ، لا تَنْسَ. Οι θηλυκοί και πληθυντικοί αποδέκτες κρατούν το μακρό φωνήεν: اِرْمي، اِرْموا، اُدْعي، اُدْعوا، اِنْسَيْ، اِنْسَوْا.

10. Οι επαυξημένες μορφές τελειώνουν πανομοιότυπα. Κάθε μορφή της οποίας ο مُضارِع τελειώνει σε ـي κλίνεται όπως το يَرْمي, και οι δύο μορφές που τελειώνουν σε ـى (V تَفَعَّلَ και VI تَفاعَلَ) κλίνονται όπως το يَنْسى. أَعْطى — يُعْطي (IV), اِشْتَرى — يَشْتَري (VIII), اِسْتَدْعى — يَسْتَدْعي (X) δίνουν όλα أَعْطَيْتُ، أَعْطَتْ، أَعْطَوْا και لَمْ يُعْطِ، أَعْطِ· تَمَنّى — يَتَمَنّى (V) δίνει تَمَنَّيْتُ، تَمَنَّتْ، تَمَنَّوْا και لَمْ يَتَمَنَّ، تَمَنَّ. Πραγματικά δεν υπάρχει νέο παράδειγμα να μάθετε μετά την I μορφή.

11. Ένα ρήμα που αξίζει επισήμανση: رَأى — يَرى. Είναι και με χάμζα και ناقِص, και χάνει τη χάμζα στον ενεστώτα: يَرى، تَرى، نَرى, αποκομμένη έγκλιση لَمْ يَرَ «δεν είδε». Αντιμετωπίστε το ως απομνημονευμένο στοιχείο· ο ماضي του رَأى، رَأَتْ، رَأَوْا είναι ομαλός για την τάξη ي.

12. Τι μένει για άλλα μαθήματα. Η παθητική دُعِيَ — يُدْعى και ο αναπληρωτής του υποκειμένου της είναι το Η παθητική και ο αναπληρωτής του υποκειμένου. Οι μετοχές داعٍ και مَدْعُوٌّ, εκεί όπου ένα ρήμα ناقِص γίνεται όνομα, είναι το Παράγωγα ονόματα: μετοχές, τόπος, χρόνος και όργανο. Η συμπεριφορά ονομάτων όπως قاضٍ — القاضي — قاضِيًا ήταν το Δίπτωτα και άλλες κλιτικές κατηγορίες· σήμερα είναι μόνο το ρήμα.

Τύποι και δομές

Ο ماضي και των τριών τάξεων. Περιλαμβάνονται οι θέσεις δυϊκού τρίτου προσώπου· για το أَنْتُما οι τύποι είναι رَمَيْتُما، دَعَوْتُما، نَسيتُما.

Δύο παγίδες σε εκείνον τον πίνακα: τα رَمَيْنا (نَحْنُ) και رَمَيْنَ (هُنَّ) διαφέρουν μόνο στο τελικό άλιφ, και ο δυϊκός دَعَوَا διαφέρει από τον πληθυντικό دَعَوْا μόνο στο φωνήεν πάνω στο و.

Ο مُضارِع المَرْفوع.

Προσέξτε το أَنْتِ تَدْعينَ απέναντι στα هُمْ/هُنَّ يَدْعونَ: η τάξη و παίρνει κάσρα και μακρό ي στον θηλυκό ενικό, γιατί το ـو συν το ـينَ δεν μπορούν να συνυπάρξουν.

Οι τρεις εγκλίσεις δίπλα δίπλα, τρίτο πρόσωπο και οι θέσεις όπου η έγκλιση είναι ορατή.

Οι δυϊκοί ακολουθούν την ίδια λογική και παραλείπονται για οικονομία χώρου: لَنْ يَرْمِيا، لَمْ يَرْمِيا.

Η προστακτική.

Επαυξημένες μορφές — οι ίδιες καταλήξεις, μία σειρά η καθεμία.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• لَمْ يَمْشي -> لَمْ يَمْشِ — ο مَجْزوم δεν βραχύνει το ασθενές γράμμα, το διαγράφει. Αυτό που μένει είναι η κάσρα που ήταν κάτω από το ش εξαρχής.
• لَمْ يَدْعو -> لَمْ يَدْعُ — ο ίδιος κανόνας στην τάξη و. Η λέξη έχει τρία γράμματα και αυτό είναι σωστό.
• يَرْميونَ -> يَرْمونَ — ο πληθυντικός ـونَ αντικαθιστά το τελικό ي· δεν προστίθεται ποτέ από πάνω του. Ομοίως το يَنْسَيونَ είναι يَنْسَوْنَ.
• رَموا -> رَمَوْا — γράψτε το σουκούν πάνω στο و, και θυμηθείτε ότι το άλιφ μετά από αυτό είναι σιωπηλό (أَلِفٌ فارِقَةٌ, ένα καθαρά γραφικό σημάδι). Το να το διαβάζετε ως φωνήεν είναι το πιο ηχηρό λάθος μαθητή σε αυτή την τάξη — το ίδιο άλιφ κάθεται στα دَعَوْا και نَسُوا.
• لَنْ يَرْمي -> لَنْ يَرْمِيَ — μια φάτχα είναι αρκετά ελαφριά για να προφερθεί πάνω στο ي, οπότε στον مَنْصوب πρέπει πράγματι να γραφτεί και να ειπωθεί.
• لَنْ يَنْسَ -> لَنْ يَنْسى — η αντίθετη παγίδα: η τάξη a κρατάει το ى στον مَنْصوب (η φάτχα είναι απλώς υπονοούμενη). Μόνο το لَمْ το διαγράφει.
• دَعى / رَمي -> دَعا / رَمى — η ρίζα αποφασίζει την ορθογραφία: ρίζα و δίνει τελικό ا، ρίζα ي δίνει τελικό ى. Αν βγάλετε τις δύο τελείες από το ي, ή τις προσθέσετε στο ى, αλλάζει η λέξη.
• نَسَيْتُ -> نَسيتُ — η τάξη a συστέλλεται σε μακρό ي πριν από τις καταλήξεις ت· μόνο η τάξη ي κρατάει δίφθογγο εκεί (رَمَيْتُ).
• دَعَيْتُ -> دَعَوْتُ — το د ع و έχει و, και οι σύμφωνες καταλήξεις το δείχνουν. Αν μπορείτε να πείτε يَدْعو μπορείτε να προβλέψετε το دَعَوْتُ.
• اِرْمي الكُرَةَ (σε άντρα) -> اِرْمِ الكُرَةَ — το اِرْمي με μακρό ي είναι η προστακτική θηλυκού ενικού. Το αρσενικό όντως τελειώνει σε σκέτη κάσρα.

Συμβουλές

• Μάθετε κάθε ρήμα ناقِص ως ζεύγος: رَمى — يَرْمي، دَعا — يَدْعو، نَسِيَ — يَنْسى. Η τάξη δεν προβλέπεται από τον ماضي μόνο (συγκρίνετε το دَعا με το رَمى — το ίδιο σχήμα στη σελίδα σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια).
• Κόλπο απομνημόνευσης για την αποκομμένη έγκλιση και την προστακτική: η ουρά πέφτει και αφήνει πίσω το φωνήεν της. Το ي αφήνει κάσρα, το و αφήνει ντάμμα, το ى αφήνει φάτχα. Τρία γεγονότα, και καλύπτουν τα لَمْ يَرْمِ، لَمْ يَدْعُ، لَمْ يَنْسَ، اِرْمِ، اُدْعُ، اِنْسَ.
• Γυμνάστε δυνατά τον هُمْ ماضي — رَمَوْا، دَعَوْا، نَسُوا — γιατί εκεί ακούγονται διαφορετικές μεταξύ τους οι τρεις τάξεις, και είναι ο τύπος που εμφανίζεται πιο συχνά στην αφηγηματική πεζογραφία.
• Μην ανησυχείτε από πολύ κοντές λέξεις στον τύπο: لَمْ يَبْقَ مِنَ الوَقْتِ شَيْءٌ، لَمْ يَنْتَهِ التَّحْقيقُ، لَمْ يُعْطِ جَوابًا. Καθεμία είναι κανονική αποκομμένη έγκλιση με την ουρά της διαγραμμένη.
• Όταν έχετε αμφιβολία για μια αποκομμένη έγκλιση, δραπετεύστε στο ما συν τον ماضي: τα ما رَمى، ما نَسِيَ είναι σωστά και σας αγοράζουν χρόνο σκέψης, αν και το لَمْ είναι η πιο συχνή επιλογή στη σύγχρονη πεζογραφία.
• Τα ζεύγη ομογράφων (تَرْمينَ για أَنْتِ και أَنْتُنَّ· يَدْعونَ για هُمْ και هُنَّ) αξίζουν από μία κάρτα το καθένα. Το περικείμενο τα λύνει· η εικασία όχι.
• Αφήστε προς το παρόν τι κάνουν αυτά τα ρήματα στην παθητική και ως μετοχές. Τα داعٍ، مَدْعُوٌّ، مُشْتَرٍ έρχονται, και θα βγάζουν περισσότερο νόημα μόλις η ενεργητική συζυγία γίνει αυτόματη.