Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά δεν έχουν χωριστές λέξεις για το «γράφω», τον «γραφέα», το «γραμμένο», το «γραφείο» και το «γραφείο εργασίας». Έχουν τη ρίζα ك-ت-ب και ένα σύνολο σχημάτων που μετατρέπουν ένα ρήμα σε όνομα: كاتِبٌ αυτός που γράφει, مَكْتوبٌ το γραμμένο πράγμα, مَكْتَبٌ ο τόπος της γραφής, مَكْتَبَةٌ ο τόπος των βιβλίων. Αυτά τα σχήματα ονομάτων ονομάζονται المُشْتَقّات, «τα παράγωγα», και αξίζει να μάθετε ως σύστημα μόνο τέσσερις οικογένειές τους: τον δράστη, το παθόν, τον τόπο-ή-χρόνο και το εργαλείο.

Αυτό είναι το μάθημα λεξιλογίου με το μεγαλύτερο κέρδος στη σειρά. Κάθε μορφή από τα μαθήματα 46–48 τροφοδοτεί αυτά τα σχήματα αυτόματα, οπότε ένα καινούργιο ρήμα σας χαρίζει τρία ή τέσσερα καινούργια ονόματα δωρεάν — και ένα παράξενο όνομα σε μια εφημερίδα παύει να είναι παράξενο τη στιγμή που βλέπετε το σχήμα του. Το κόστος είναι μία συνήθεια: από τη II μορφή και πάνω ο δράστης και το παθόν διαφέρουν κανονικά ακριβώς κατά ένα φωνήεν, και τα συνηθισμένα αραβικά δεν τυπώνουν κανένα από τα δύο.

Ο κανόνας

1. Τα πάντα ξεκινούν από το ρήμα. Ένα παράγωγο όνομα χτίζεται πάνω σε σχήμα, και το σχήμα το διαλέγει η μορφή του ρήματος (I μορφή ή μορφές II–X), όχι η σημασία του. Έτσι η πρώτη ερώτηση είναι πάντα η ίδια που σας έμαθε να κάνετε το μάθημα 46: είναι αυτό το ρήμα مُجَرَّد (I μορφή, τρία σκέτα ριζικά) ή مَزيد (οτιδήποτε επαυξημένο); Η I μορφή έχει τα δικά της ιδιόρρυθμα σχήματα· οι μορφές II–X μοιράζονται μία μηχανική συνταγή με την παθητική του μαθήματος 52.

2. Το اسْمُ الفاعِلِ από την I μορφή: το σχήμα فاعِل. Τοποθετήστε τα τρία ριζικά στο فاعِل και έχετε την ενεργητική μετοχή — αυτόν που κάνει την ενέργεια: كَتَبَ ← كاتِبٌ، دَرَسَ ← دارِسٌ، عَمِلَ ← عامِلٌ، جَلَسَ ← جالِسٌ. Τα ασθενή ριζικά λυγίζουν το σχήμα με τους τρόπους που προέβλεψαν τα μαθήματα 49–51:

• الأَجْوَف (ασθενές μέσο): το و ή το ي εμφανίζεται ως χάμζα σε έδρα άλιφ — قالَ ← قائِلٌ، باعَ ← بائِعٌ، نامَ ← نائِمٌ.
• النّاقِص (ασθενές τελικό): το ي στριμώχνεται έξω και η λέξη τελειώνει σε ـٍ — دَعا ← داعٍ، قَضى ← قاضٍ، مَشى ← ماشٍ. Βλ. κανόνα 10.
• المُضَعَّف (διπλασιασμένο): τα δύο ίδια ριζικά ενώνονται κάτω από σάντα — مَرَّ ← مارٌّ، ضَرَّ ← ضارٌّ.

3. Το اسْمُ الفاعِلِ από τις μορφές II–X: مُـ συν το θέμα του ενεστώτα συν μία كَسْرَة. Αυτό είναι μηχανικό και σχεδόν χωρίς εξαιρέσεις — μόνο το أَجْوَف συμπεριφέρεται διαφορετικά, βλ. κανόνα 5. Πάρτε τον ενεστώτα هُوَ, πετάξτε το γράμμα του προθήματος, βάλτε مُـ στη θέση του, και βεβαιωθείτε ότι το φωνήεν πριν από το τελευταίο ριζικό είναι كَسْرَة:

يُدَرِّسُ ← مُدَرِّسٌ، يُسافِرُ ← مُسافِرٌ، يُرْسِلُ ← مُرْسِلٌ، يَتَعَلَّمُ ← مُتَعَلِّمٌ، يَتَعاوَنُ ← مُتَعاوِنٌ، يَنْكَسِرُ ← مُنْكَسِرٌ، يَجْتَمِعُ ← مُجْتَمِعٌ، يَسْتَخْدِمُ ← مُسْتَخْدِمٌ. Οι τετραγράμματες ρίζες συμπεριφέρονται πανομοιότυπα: يُتَرْجِمُ ← مُتَرْجِمٌ.

Προσέξτε ότι οι μορφές II, III και IV είχαν ήδη ντάμμα στο πρόθημα του ενεστώτα, οπότε γι’ αυτές η αλλαγή είναι μόνο ένα γράμμα· οι μορφές V–X είχαν φάτχα, οπότε αλλάζετε και το γράμμα και το φωνήεν του.

4. Το اسْمُ المَفْعولِ από την I μορφή: το σχήμα مَفْعول. Το όνομα του παθόντος ενός ομαλού ρήματος I μορφής είναι مَفْعول — προσέξτε την فَتْحَة στο م και το μακρό و: كَتَبَ ← مَكْتوبٌ، عَرَفَ ← مَعْروفٌ، فَتَحَ ← مَفْتوحٌ، شَرِبَ ← مَشْروبٌ. Οι ασθενείς τάξεις πάλι συστέλλονται:

• الأَجْوَف: το μακρό و καταρρέει στο φωνήεν της ρίζας — قالَ ← مَقولٌ، باعَ ← مَبيعٌ (μια ρίζα ي κρατάει ي).
• النّاقِص: το τελικό ριζικό διπλασιάζεται κάτω από σάντα — دَعا ← مَدْعُوٌّ، رَمى ← مَرْمِيٌّ (ρίζες و σε ـوٌّ، ρίζες ي σε ـيٌّ).
• المُضَعَّف: مَدَّ ← مَمْدودٌ.

5. Το اسْمُ المَفْعولِ από τις μορφές II–X: το ίδιο σχήμα مُـ με μία فَتْحَة. Πανομοιότυπη συνταγή με τον κανόνα 3, ένα φωνήεν διαφορετικό: يُدَرِّسُ ← مُدَرَّسٌ، يُشاهِدُ ← مُشاهَدٌ، يُرْسِلُ ← مُرْسَلٌ، يَتَوَقَّعُ ← مُتَوَقَّعٌ، يَحْتَرِمُ ← مُحْتَرَمٌ، يَسْتَخْدِمُ ← مُسْتَخْدَمٌ.

Η μία τάξη που ξεφεύγει από την αντίθεση φωνηέντων είναι το أَجْوَف των μορφών VII και VIII: το μεσαίο ριζικό του είναι ήδη μακρό ا και στα δύο σχήματα, οπότε οι δύο μετοχές συμπίπτουν — τα اِخْتارَ / يَخْتارُ δίνουν مُخْتارٌ και για το «που διαλέγει» και για το «διαλεγμένος», και το اِحْتاجَ δίνει مُحْتاجٌ και για τα δύο. Οι μορφές IV και X τα κρατούν χωριστά, γιατί το ενεργητικό μέσο τους μένει μακρό ي: أَقامَ / يُقيمُ ← مُقيمٌ απέναντι στο مُقامٌ, και اِسْتَقامَ / يَسْتَقيمُ ← مُسْتَقيمٌ απέναντι στο مُسْتَقامٌ.

Πείτε το αυτό δυνατά μία φορά, γιατί είναι όλο το μάθημα: τα مُدَرِّسٌ και مُدَرَّسٌ διαφέρουν κατά ένα φωνήεν, και χωρίς φωνηεντικά σημάδια είναι τα ίδια τέσσερα γράμματα, مدرس. Το ίδιο τα مُسْتَخْدِمٌ «χρήστης» και مُسْتَخْدَمٌ «χρησιμοποιούμενος»، مُتَّهِمٌ «κατήγορος» και مُتَّهَمٌ «κατηγορούμενος»، مُصَدِّرٌ «εξαγωγέας» και مُصَدَّرٌ «εξαγόμενος». Τα πραγματικά αραβικά δεν τυπώνουν κανένα σημάδι, οπότε αποφασίζετε από την πρόταση, ακριβώς όπως σας εκπαίδευσε ο οδηγός προφοράς: ένας δράστης συνήθως έχει από κάτω του κάτι που κάνει κάτι, ένα παθόν συνήθως περιγράφει ένα πράγμα πάνω στο οποίο έγινε ενέργεια.

6. Τι κάνουν οι μετοχές σε μια πρόταση. Είναι ονόματα με συμπεριφορά επιθέτου. Κλίνονται σε γένος, αριθμό και πτώση όπως οποιοδήποτε όνομα — مُدَرِّسٌ، مُدَرِّسَةٌ، مُدَرِّسونَ، مُدَرِّساتٌ — και εμφανίζονται σε τρεις ρόλους:

• ως σκέτο όνομα: كاتِبٌ «ένας γραφέας», مُهَنْدِسونَ «μηχανικοί», مَشْروبٌ «ένα ποτό».
• ως επίθετο που συμφωνεί με το όνομά του (μάθημα 8): الطَّريقُ المَقْطوعُ.
• ως κατηγόρημα ονοματικής πρότασης, όπου η ενεργητική μετοχή πολύ συχνά κουβαλάει μια σημασία σε εξέλιξη ή έτοιμη να συμβεί: أَنا ذاهِبٌ إِلى السّوقِ «πάω / φεύγω για την αγορά», هُمْ قادِمونَ غَدًا «έρχονται αύριο».

Μία πρακτική ασυμμετρία: οι μετοχές I μορφής για ανθρώπους παίρνουν συχνά σπασμένο πληθυντικό (كُتّابٌ، عُمّالٌ، طُلّابٌ، قُضاةٌ), ενώ εκείνες από τις μορφές II–X παίρνουν τους ομαλούς πληθυντικούς (مُدَرِّسونَ، مُسافِرونَ، مُتَرْجِماتٌ).

7. Δεν είναι κάθε λέξη فاعِل ζωντανή μετοχή. Πολλές έχουν παγώσει σε συνηθισμένα λεξιλογικά ονόματα: το عالِمٌ είναι λόγιος ή επιστήμονας, όχι απλώς «κάποιος που ξέρει»· το شاعِرٌ είναι ποιητής· το طالِبٌ είναι μαθητής, όχι «ένας αιτών». Το σχήμα σας λέει από πού ήρθε η λέξη, το λεξικό τι σημαίνει τώρα. Αναγνωρίζετε ελεύθερα, αλλά μην πλάθετε καινούργια παράγωγα ονόματα και μην περιμένετε να είναι λέξεις.

8. Τα اسْما الزَّمانِ والمَكانِ: ένα σχήμα για δύο δουλειές. Από την I μορφή το όνομα τόπου και το όνομα χρόνου μοιράζονται ένα μόνο σχήμα με فَتْحَة στο م, και η επιλογή ανάμεσα σε مَفْعَل και مَفْعِل ακολουθεί το φωνήεν του ενεστώτα:

• ενεστώτας σε ـُ ή ـَ ← مَفْعَل: يَكْتُبُ ← مَكْتَبٌ، يَطْبُخُ ← مَطْبَخٌ، يَلْعَبُ ← مَلْعَبٌ، يَخْرُجُ ← مَخْرَجٌ.
• ενεστώτας σε ـِ ← مَفْعِل: يَجْلِسُ ← مَجْلِسٌ، يَنْزِلُ ← مَنْزِلٌ, και το ίδιο το ρήμα مِثال (ασθενές πρώτο ριζικό) ακόμη και εκεί όπου ο ενεστώτας του δεν είναι κάσρα: يَعِدُ ← مَوْعِدٌ، يَقِفُ ← مَوْقِفٌ، يَضَعُ ← مَوْضِعٌ.

Το ίδιο σχήμα συχνά φέρει ة: مَدْرَسَةٌ، مَكْتَبَةٌ، مَزْرَعَةٌ، مَحَطَّةٌ. Δεν είναι ελεύθερη παραλλαγή του γυμνού σχήματος — όπου μια ρίζα έχει και τα δύο, είναι δύο χωριστές λέξεις (مَكْتَبٌ ένα γραφείο, مَكْتَبَةٌ μια βιβλιοθήκη). Μια χούφτα πολύ συχνών λέξεων είναι απλώς ανώμαλες και πρέπει να τις απομνημονεύσετε ως χωριστές λέξεις — το مَسْجِدٌ κάθεται στο مَفْعِل αν και το يَسْجُدُ έχει ντάμμα, και το ίδιο τα مَشْرِقٌ، مَغْرِبٌ، مَطْلِعٌ. Οι ασθενείς ρίζες συμπεριφέρονται όπως αναμένεται: زارَ ← مَزارٌ، جَرى ← مَجْرًى، مَشى ← مَمْشًى, και το καθημερινό المَقْهى «το καφέ» είναι το ίδιο σχήμα.

Δύο ακόμη γεγονότα κάνουν αυτή την οικογένεια να αποδίδει. Πρώτον, από ομαλή ρίζα ο πληθυντικός είναι προβλέψιμος: مَفاعِل, μια صيغَةُ مُنْتَهى الجُموعِ από το μάθημα 10, άρα και δίπτωτο (μάθημα 41) — χωρίς τανβίν, και φάτχα για τη γενική εκτός αν είναι οριστικό: مَكاتِبُ، مَدارِسُ، مَساجِدُ، في مَكاتِبَ حَديثَةٍ، في المَكاتِبِ. (Τα ονόματα τόπου από κοίλη ρίζα μένουν έξω από αυτό και παίρνουν ـات: مَزارٌ ← مَزاراتٌ.) Δεύτερον, χρόνος και τόπος είναι η ίδια λέξη — το مَوْعِدٌ είναι η ώρα ενός ραντεβού, το مَغْرِبٌ είναι και η δύση και το ηλιοβασίλεμα. Μόνο η πρόταση αποφασίζει.

Από τις επαυξημένες μορφές δεν υπάρχει καθόλου χωριστό σχήμα: το όνομα τόπου είναι πανομοιότυπο με την παθητική μετοχή, και μόνο το περικείμενο τα χωρίζει. Το مُسْتَشْفًى κυριολεκτικά «τόπος όπου ζητείται θεραπεία» είναι νοσοκομείο, το مُجْتَمَعٌ είναι κοινωνία, το مُخْتَبَرٌ είναι εργαστήριο, το مُسْتَوْدَعٌ είναι αποθήκη, το مُلْتَقًى είναι σημείο συνάντησης.

9. Το اسْمُ الآلَةِ: το εργαλείο, με كَسْرَة στο م. Τρία κλασικά σχήματα, όλα από την I μορφή, και όλα αρχίζουν مِـ:

• مِفْعال: مِفْتاحٌ ένα κλειδί, مِنْشارٌ ένα πριόνι, مِصْباحٌ ένα λυχνάρι, مِيزانٌ μια ζυγαριά.
• مِفْعَل: مِبْرَدٌ μια λίμα, مِقَصٌّ ένα ψαλίδι, مِصْعَدٌ ένα ασανσέρ.
• مِفْعَلَة: مِكْنَسَةٌ μια σκούπα, مِلْعَقَةٌ ένα κουτάλι, مِسْطَرَةٌ ένας χάρακας, مِطْرَقَةٌ ένα σφυρί.

Οι σύγχρονες μηχανές ονομάζονται πάνω σε ένα νεότερο, πλήρως παραγωγικό σχήμα فَعّالَة: غَسّالَةٌ ένα πλυντήριο, ثَلّاجَةٌ ένα ψυγείο, سَمّاعَةٌ ένα ακουστικό. Δίπλα του κάθονται το فَعّال (خَلّاطٌ ένα μπλέντερ, سَخّانٌ ένα θερμαντικό) και το فاعِلَة (رافِعَةٌ ένας γερανός, طائِرَةٌ ένα αεροπλάνο).

Τώρα η αντίθεση που μετράει: το مِـ είναι το εργαλείο, το مَـ είναι ο τόπος ή ο χρόνος. Το مِكْنَسَةٌ είναι σκούπα, το مَدْرَسَةٌ είναι σχολείο — το ίδιο πλαίσιο γύρω από τη ρίζα, ένα φωνήεν απόσταση πάνω στο م. Μια ρίζα μπορεί να υπηρετήσει και τις δύο δουλειές: από το غ-س-ل، το مَغْسَلَةٌ είναι ο νιπτήρας, ο τόπος του πλυσίματος, και το غَسّالَةٌ είναι η μηχανή. Χωρίς φωνηεντικά σημάδια η διαφορά είναι αόρατη, που είναι ένας ακόμη λόγος που αυτές οι λέξεις απομνημονεύονται ως χωριστές λέξεις και δεν παράγονται επί τόπου.

10. Οι μετοχές المَنْقوص τελειώνουν σε ـٍ όταν είναι αόριστες. Τα قاضٍ، داعٍ، ماشٍ، مُحامٍ χάνουν το τελικό ي στην ονομαστική και τη γενική όταν είναι αόριστα και παίρνουν σκέτο κασρατάν· κρατούν πλήρες ـِيًا στην αιτιατική, και το ي επιστρέφει όποτε η λέξη είναι οριστική ή ο πρώτος όρος μιας إِضافَة: القاضي، قاضي المَحْكَمَةِ. Αυτή είναι η κλιτική κατηγορία του μαθήματος 41 στη συχνότερη κατοικία της, αφού τα περισσότερα ονόματα مَنْقوص είναι μετοχές. Οι πληθυντικοί τους: قُضاةٌ، دُعاةٌ، مُحامونَ.

11. Τι αφήνει ήσυχο αυτό το μάθημα. Μια μετοχή μπορεί να κυβερνά αντικείμενο ακριβώς όπως το ρήμα της — هُوَ كاتِبٌ رِسالَةً — και όλο αυτό το θέμα είναι το μάθημα 67. Το مَصْدَر, το όνομα της ίδιας της ενέργειας (كِتابَةٌ، تَدْريسٌ), είναι το μάθημα 54 — και προσέξτε ότι ένα από τα σχήματά του, το المَصْدَر المِيمِيّ, μοιάζει ακριβώς με όνομα τόπου (مَطْلَبٌ «μια απαίτηση»).

Τύποι και δομές

Το اسْمُ الفاعِلِ στις μορφές. Ο ενεστώτας هُوَ τυπώνεται ώστε να βλέπετε από πού έρχεται το όνομα:

Το اسْمُ المَفْعولِ. Η I μορφή είναι مَفْعول· όλα τα άλλα επαναλαμβάνουν το σχήμα مُـ με μία فَتْحَة:

Ένα φωνήεν, δύο αντίθετες σημασίες — και τίποτα απολύτως σε εκτύπωση χωρίς φωνηεντικά σημάδια:

Τα اسْما الزَّمانِ والمَكانِ από την I μορφή. Η στήλη του πληθυντικού είναι το κέρδος — από ομαλή ρίζα είναι مَفاعِل, και δίπτωτο κάθε φορά:

Από τις μορφές II–X το όνομα τόπου είναι η παθητική μετοχή:

Το اسْمُ الآلَةِ — τα τρία κλασικά σχήματα και τα σύγχρονα:

Η μετοχή مَنْقوص, κλιμένη (μάθημα 41). Μόνο η αιτιατική δείχνει το ي όταν είναι αόριστη:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• مُكْتوبٌ عَلى الوَرَقَةِ -> مَكْتوبٌ عَلى الوَرَقَةِ — η παθητική μετοχή της I μορφής αρχίζει με فَتْحَة στο م. Το πρόθημα مُـ ανήκει στις επαυξημένες μορφές (και στο τετραγράμματο), ποτέ στην I μορφή.
• أَرْسَلَ ← مَرْسولٌ -> أَرْسَلَ ← مُرْسَلٌ — το مَفْعول ζυγίζει μόνο ρήμα I μορφής. Από επαυξημένη μορφή πρέπει να περάσετε από τον ενεστώτα: يُرْسِلُ ← مُرْسَلٌ.
• مُدَرَّسُ اللُّغَةِ العَرَبِيَّةِ για «ο δάσκαλος των Αραβικών» -> مُدَرِّسُ اللُّغَةِ العَرَبِيَّةِ — κάσρα πριν από το τελευταίο ριζικό είναι ο δράστης, φάτχα το παθόν.
• مُسافَرٌ إِلى بَيْروتَ -> مُسافِرٌ إِلى بَيْروتَ — το سافَرَ είναι αμετάβατο, οπότε δεν έχει σκέτη παθητική μετοχή· στην κοινή χρήση εμφανίζεται μόνο το مُسافِرٌ.
• دَخَلَ قاضِيٌ إِلى القاعَةِ -> دَخَلَ قاضٍ إِلى القاعَةِ — μια αόριστη μετοχή مَنْقوص χάνει το ي και παίρνει ـٍ. Επανεμφανίζεται τη στιγμή που η λέξη είναι οριστική: دَخَلَ القاضي.
• مَدْعِيٌّ إِلى الحَفْلِ -> مَدْعُوٌّ إِلى الحَفْلِ — μια ρίζα ناقِص σε و διπλασιάζεται ως ـوٌّ (دَعا ← مَدْعُوٌّ)· μόνο ρίζες ي δίνουν ـيٌّ (رَمى ← مَرْمِيٌّ).
• مِكْتَبُ المُديرِ -> مَكْتَبُ المُديرِ — μια κάσρα στο م αναγγέλλει εργαλείο. Το γραφείο είναι τόπος, οπότε παίρνει φάτχα· η σκούπα مِكْنَسَةٌ παίρνει την κάσρα.
• في مَكاتِبٍ جَديدَةٍ -> في مَكاتِبَ جَديدَةٍ — το مَفاعِل είναι مُنْتَهى الجُموعِ, άρα δίπτωτο: χωρίς τανβίν, και φάτχα για τη γενική όταν είναι αόριστο.
• الشّاعِرُ = αυτός που αισθάνεται -> الشّاعِرُ = ο ποιητής — δεκάδες λέξεις فاعِل έχουν σκληρύνει σε συνηθισμένα ονόματα (عالِمٌ، طالِبٌ، تاجِرٌ). Διαβάστε τις πρώτα ως λεξιλόγιο, ως μετοχές μόνο αν το απαιτεί η πρόταση.

Συμβουλές

• Παράγετε από τον ενεστώτα, ποτέ από τον παρελθοντικό. Για οποιοδήποτε ρήμα μορφών II–X όλη η διαδικασία είναι «αντικαταστήστε το γράμμα του προθήματος με مُـ, έπειτα διαλέξτε το φωνήεν»: κάσρα για τον δράστη, φάτχα για το παθόν. Δύο δευτερόλεπτα — μόνο ένα κοίλο ρήμα θέλει δεύτερη ματιά, γιατί εκεί τα δύο μπορούν να συμπέσουν (يَخْتارُ ← مُخْتارٌ και για τα δύο).
• Ψάλτε το ζεύγος يُدَرِّسُ ← مُدَرِّسٌ / مُدَرَّسٌ μέχρι να γίνει αυτόματο. Κάθε άλλη μορφή είναι η ίδια κίνηση, και αυτό το ζεύγος κουβαλάει το δυσκολότερο γεγονός του μαθήματος.
• Μάθετε τα ονόματα τόπου ως λεξιλόγιο με μπόνους: το φωνήεν του ενικού (مَفْعَل ή مَفْعِل) είναι μόνο ημιπροβλέψιμο και αξίζει να το απομνημονεύετε λέξη προς λέξη, αλλά από ομαλή ρίζα ο πληθυντικός مَفاعِل είναι δωρεάν κάθε φορά — και είναι δίπτωτο.
• Κάντε το πρόθημα م ανακλαστικό ανάγνωσης: βγάλτε το م από μια άγνωστη λέξη, διαβάστε τα τρία γράμματα από κάτω, και έχετε τη ρίζα και μια πρώτη εικασία για τη σημασία.
• Αναγνωρίζετε πλατιά, πλάθετε στενά. Αυτά τα σχήματα εξηγούν θαυμάσια τις υπάρχουσες λέξεις· δεν σας δίνουν άδεια να εφεύρετε ένα مِفْعال για κάθε συσκευή.
• Αφήστε σκόπιμα δύο πράγματα για αργότερα: πώς μια μετοχή παίρνει το δικό της αντικείμενο (μάθημα 67), και το مَصْدَر, που είναι το όνομα της ενέργειας κι όχι ενός προσώπου, τόπου ή πράγματος (μάθημα 54).