Με λίγα λόγια

Τα αγγλικά χτίζουν την παθητική με δύο λέξεις — «was written». Τα Αραβικά ξαναχτίζουν τη μία λέξη από μέσα: το كَتَبَ γίνεται كُتِبَ، το يَكْتُبُ γίνεται يُكْتَبُ. Τίποτα δεν προστίθεται και τίποτα δεν αφαιρείται· αλλάζουν μόνο τα φωνήεντα. Και αυτός που ενεργεί δεν υποβιβάζεται σε φράση με «by» — εξαφανίζεται εντελώς. Αυτό λέει το αραβικό όνομα: المَبْنِيُّ لِلْمَجْهولِ, «χτισμένο για το άγνωστο», απέναντι στο المَبْنِيُّ لِلْمَعْلومِ, «χτισμένο για το γνωστό». Αυτό που ήταν αντικείμενο μπαίνει τότε στην άδεια θέση του υποκειμένου, παίρνει ονομαστική, και ονομάζεται نائِبُ الفاعِلِ — ο αναπληρωτής του υποκειμένου.

Αυτό είναι δεξιότητα ανάγνωσης πριν γίνει δεξιότητα γραφής. Τα δελτία ειδήσεων, η επίσημη πεζογραφία, η επιστήμη και το δίκαιο τρέχουν πάνω στην παθητική, και δύο από τα πιο συχνά ρήματα στα καθημερινά λογοτεχνικά αραβικά είναι παθητικές που ήδη χρησιμοποιείτε ως φράσεις: وُلِدَ «γεννήθηκε» (μάθημα 27) και لا يوجَدُ «δεν υπάρχει» (μάθημα 17). Ο μηχανισμός είναι μικρός — μία συνταγή φωνηέντων και δύο συμπληρώματα — και μόλις τα έχετε, κάθε ρήμα της γλώσσας, ασθενείς ρίζες συμπεριλαμβανομένων, καλύπτεται.

Ο κανόνας

1. Η συνταγή, και στους δύο χρόνους. Μάθετέ την ως δύο συλλαβές και έχετε όλο το σύστημα.

• الماضي: ντάμμα στο πρώτο γράμμα, κάσρα στο γράμμα πριν από το τελευταίο. كَتَبَ → كُتِبَ، فَتَحَ → فُتِحَ، عَلَّمَ → عُلِّمَ، أَرْسَلَ → أُرْسِلَ.
• المُضارِع: ντάμμα στο γράμμα του προθήματος, φάτχα στο γράμμα πριν από το τελευταίο. يَكْتُبُ → يُكْتَبُ، يُعَلِّمُ → يُعَلَّمُ، يُشاهِدُ → يُشاهَدُ، يُرْسِلُ → يُرْسَلُ.

«Το γράμμα πριν από το τελευταίο» σημαίνει το τελευταίο γράμμα της ίδιας της λέξης, όχι την πτωτική κατάληξη — στο كُتِبَ η τελική فَتْحة είναι η κατάληξη του παρελθοντικού, και η κάσρα κάθεται στο ت πριν από αυτήν. Πείτε كُتِبَ — يُكْتَبُ δυνατά μερικές φορές: u-i στον παρελθοντικό, u-a στον ενεστώτα. Κάθε άλλη δήλωση αυτού του μαθήματος είναι υποσημείωση σε αυτές τις δύο συλλαβές.

2. Συμπλήρωμα ένα: λέξη που αρχίζει με هَمْزَةُ الوَصْلِ παίρνει δεύτερη ντάμμα, στο τρίτο γράμμα. Οι μορφές VII, VIII, IX και X αρχίζουν τον παρελθοντικό τους με το στηρικτικό άλιφ του μαθήματος 48, που δεν έχει δικό του φωνήεν να αλλάξει. Έτσι τα Αραβικά δίνουν στο άλιφ τη ντάμμα και δίνουν μία και στο τρίτο γράμμα: اِنْتَخَبَ → اُنْتُخِبَ، اِسْتَخْدَمَ → اُسْتُخْدِمَ، اِعْتَقَلَ → اُعْتُقِلَ. Προσέξτε την ορθογραφία: το άλιφ μένει γυμνό (وَصْل), απλώς φέρει ντάμμα αντί για τη συνηθισμένη κάσρα. Ο ενεστώτας δεν έχει τέτοιο άλιφ και δεν χρειάζεται συμπλήρωμα: يُنْتَخَبُ، يُسْتَخْدَمُ.

3. Συμπλήρωμα δύο: παρελθοντικός που αρχίζει με πρόσθετο تَ παίρνει τη δεύτερη ντάμμα στο γράμμα αμέσως μετά εκείνο το تَ. Το تَ είναι το πρώτο γράμμα, οπότε παίρνει την κανονική ντάμμα του κανόνα 1, και το πρώτο ριζικό παίρνει την έξτρα. Αυτό καλύπτει τις μορφές V και VI: تَعَلَّمَ → تُعُلِّمَ، تَبادَلَ → تُبودِلَ. Αυτές οι παθητικές είναι σπάνιες, αλλά μία από αυτές είναι καθημερινά αραβικά εφημερίδας: تُوُفِّيَ «απεβίωσε», η παθητική του تَوَفّى.

4. Τα μακρά φωνήεντα λυγίζουν για να χωρέσουν στη συνταγή. Όπου το σχήμα έχει μακρό ا που πρέπει τώρα να σηκώσει ντάμμα, εμφανίζεται ως و: III μορφή شاهَدَ → شوهِدَ، ساعَدَ → سوعِدَ· VI μορφή تَبادَلَ → تُبودِلَ. Στον ενεστώτα το ا μένει ανέγγιχτο, γιατί μια φάτχα είναι ακριβώς αυτό που ήδη κρατάει: يُشاهَدُ، يُتَبادَلُ. Τίποτα εδώ δεν είναι εξαίρεση — απλώς νικάει η συνταγή των φωνηέντων.

5. Οι μορφές VII και IX δεν έχουν παθητική στην κοινή χρήση. Το اِنْكَسَرَ ήδη σημαίνει «έσπασε, χωρίς να κατονομαστεί αυτός που ενέργησε», και το اِحْمَرَّ «κοκκίνισε» δεν έχει αντικείμενο να προβιβάσει. Και τα δύο είναι αμετάβατα και ήδη χωρίς δράστη, οπότε ένα λεξικό ή ένας συζευκτήρας απλώς δεν τυπώνει στήλη مَجْهول γι’ αυτά. Αν ένα κείμενο χρειάζεται «η πόρτα ανοίχτηκε από κάποιον ανώνυμο», η επιλογή είναι فُتِحَ البابُ (πραγματική παθητική της I μορφής) ή اِنْفَتَحَ البابُ (VII μορφή, «άνοιξε η πόρτα»). Το σχήμα اُنْفُتِحَ δεν είναι κάτι που θα συναντήσετε.

6. Ένα πρόθημα ντάμμα δεν σημαίνει από μόνο του παθητική. Το μάθημα 46 το προειδοποίησε και εδώ δαγκώνει. Οι μορφές II, III και IV και το τετραγράμματο παίρνουν πρόθημα ντάμμα και στην ενεργητική. Αυτό που τα ξεχωρίζει είναι το φωνήεν πριν από το τελευταίο γράμμα — κάσρα για εκείνες τις ενεργητικές, φάτχα για κάθε παθητική:

يُعَلِّمُ «διδάσκει» απέναντι στο يُعَلَّمُ «διδάσκεται»· يُشاهِدُ «παρακολουθεί» απέναντι στο يُشاهَدُ «παρακολουθείται»· يُرْسِلُ «στέλνει» απέναντι στο يُرْسَلُ «στέλνεται»· يُتَرْجِمُ «μεταφράζει» απέναντι στο يُتَرْجَمُ «μεταφράζεται». Ένα σημάδι, δύο αντίθετες σημασίες — που είναι το καλύτερο επιχείρημα που μπορεί να κάνει αυτή η σειρά για να τυπώνετε το تَشْكيل.

7. Το نائِبُ الفاعِلِ είναι مَرْفوع, και το ρήμα συμφωνεί μαζί του. Πάρτε το كَتَبَ الطّالِبُ الرِّسالَةَ. Διαγράψτε αυτόν που ενεργεί, και το الرِّسالَةَ — αιτιατική γιατί ήταν το αντικείμενο — μπαίνει στην κενή θέση και γίνεται مَرْفوع: كُتِبَتِ الرِّسالَةُ. Δύο πράγματα άλλαξαν μαζί, και οι μαθητές συνήθως κάνουν μόνο το ένα: την πτώση και τη συμφωνία. Το ρήμα τώρα συμφωνεί στο γένος με τον αναπληρωτή του, οπότε كُتِبَتْ με تاء, όχι كُتِبَ.

Η συμφωνία ακολουθεί τους κανονικούς κανόνες που ήδη έχετε. Ρήμα πριν από τον αναπληρωτή του μένει ενικός: اُعْتُقِلَ المُتَّهَمونَ. Οι πληθυντικοί άλογων παίρνουν συμφωνία θηλυκού ενικού (μάθημα 11): تُباعُ الكُتُبُ، أُرْسِلَتِ الرَّسائِلُ، تُرْجِمَتْ رِواياتُهُ. Ένας αναπληρωτής του υποκειμένου συμπεριφέρεται από κάθε άποψη όπως οποιοδήποτε άλλο υποκείμενο ρηματικής πρότασης (μάθημα 19) — μόνο το σχήμα του ρήματος είναι ασυνήθιστο.

8. Όταν το ρήμα φτάνει στο αντικείμενό του μέσω πρόθεσης, αναλαμβάνει το جارّ والمَجْرور. Ρήματα όπως عَثَرَ عَلى «βρίσκω», أَشارَ إِلى «επισημαίνω», أَعْلَنَ عَنْ «ανακοινώνω» δεν έχουν αντικείμενο σε αιτιατική να προβιβάσουν (μάθημα 30), οπότε η προθετική φράση στέκεται ως αναπληρωτής — και επειδή ένα شِبْه جُمْلَة δεν έχει δικό του γένος ή αριθμό, το ρήμα παγώνει στον αρσενικό ενικό: عُثِرَ عَلَى الحَقيبَةِ، أُشيرَ إِلى أَنَّ…، أُعْلِنَ عَنْ نَتائِجِ الاِنْتِخاباتِ. Το να γράφετε عُثِرَتِ الحَقيبَةُ είναι το κανονικό λάθος εδώ: το الحَقيبَة δεν ήταν ποτέ αντικείμενο και δεν μπορεί να γίνει αναπληρωτής.

9. Δύο αντικείμενα, ένας αναπληρωτής. Ρήματα που παίρνουν δύο αιτιατικές — أَعْطى، مَنَحَ، عَلَّمَ — προβιβάζουν την πρώτη και αφήνουν τη δεύτερη εκεί που ήταν: أَعْطى المُديرُ الطّالِبَ جائِزَةً → أُعْطِيَ الطّالِبُ جائِزَةً. Η δεύτερη αιτιατική δεν είναι υπόλοιπο λάθους· απλώς δεν έχει θέση να μετακινηθεί. (Η οικογένεια ظَنَّ, της οποίας οι δύο αιτιατικές συμπεριφέρονται διαφορετικά, είναι το μάθημα 59.)

10. Η παθητική κανονικά δεν κατονομάζει δράστη. Αυτό είναι το σημείο όπου οι αγγλικές συνήθειες κάνουν τη μεγαλύτερη ζημιά. Η παθητική υπάρχει ακριβώς επειδή αυτός που ενεργεί είναι άγνωστος, άσχετος ή σκόπιμα άρρητος, οπότε η κλασική χρήση δεν κολλάει καθόλου φράση «by» — αν θέλετε να κατονομάσετε αυτόν που ενεργεί, χρησιμοποιήστε την ενεργητική. Υπάρχουν δύο σύγχρονοι παρακαμπτήριοι και και οι δύο θέλουν προσοχή:

• Το بِواسِطَةِ σημαίνει «μέσω, διά» και ανήκει σε όργανα και διαύλους: أُرْسِلَتِ الوَثائِقُ بِواسِطَةِ البَريدِ الإِلِكْتْرونِيِّ. Η χρήση του για πρόσωπο — قُتِلَ بِواسِطَةِ الجُنودِ — είναι αντανακλαστικό μετάφρασης, και διαβάζεται άσχημα.
• Το مِنْ قِبَلِ + γενική (اُعْتُقِلَ الرَّجُلُ مِنْ قِبَلِ الشُّرْطَةِ) είναι αυτό που γράφει στην πραγματικότητα ο τύπος. Αναγνωρίζετέ το· είναι ύφος τύπου και ανήκει στο μάθημα 69, όχι στη δική σας ουδέτερη πεζογραφία.

11. Οι εγκλίσεις και το قَدْ δεν αλλάζουν τίποτα εσωτερικά. Η παθητική παίρνει τις ίδιες καταλήξεις με την ενεργητική, γιατί οι καταλήξεις δεν ήταν ποτέ δουλειά της παθητικής: لَنْ يُباعَ البَيْتُ (υποτακτική, μάθημα 33), لَمْ يُنْشَرِ الخَبَرُ (αποκομμένη έγκλιση, μάθημα 35), قَدْ كُتِبَتِ الرِّسالَةُ (μάθημα 45), كانَ البابُ قَدْ فُتِحَ. Δεν υπάρχει παθητική προστακτική — δεν μπορείτε να διατάξετε κάποιον να υποστεί κάτι.

12. Χωρίς φωνηεντικά σημάδια, οι δύο φωνές είναι τα ίδια γράμματα. Το كتب الدرس είναι είτε كَتَبَ الدَّرْسَ «έγραψε το μάθημα» είτε كُتِبَ الدَّرْسُ «γράφτηκε το μάθημα», και μόνο το περικείμενο αποφασίζει. Αυτή είναι η πιο χρήσιμη περίπτωση της δεξιότητας ανάγνωσης χωρίς φωνηεντικά σημάδια: ψάξτε για κατονομασμένο δράστη (αν υπάρχει, το ρήμα είναι ενεργητικό), και συνεχίστε την ανάγνωση — ένα ακόλουθο مِنْ قِبَلِ، أَمْسِ في الجَريدَةِ ή ένα μοναχικό όνομα μετά το ρήμα χωρίς τίποτα άλλο να είναι αυτός που ενεργεί δείχνουν όλα προς παθητική. Το لا يوجَدُ δεν αφήνει τίποτα να λυθεί — η ενεργητική του يَجِدُ γράφεται χωρίς το و — και το ولد ακολουθούμενο από ημερομηνία ή τόπο διαβάζεται وُلِدَ ως αυτονόητο.

13. Αφήνονται για άλλα μαθήματα. Η παθητική μετοχή مَفْعولٌ — مَكْتوبٌ، مُسْتَخْدَمٌ — καλύπτει μεγάλο μέρος του ίδιου εδάφους με όνομα αντί για ρήμα, και είναι το μάθημα 53. Οι παθητικές της οικογένειας ظَنَّ είναι το μάθημα 59.

Τύποι και δομές

Η συνταγή σε έναν πίνακα. Όλα τα άλλα προκύπτουν από αυτά τα τέσσερα κελιά.

Οι τύποι, ενεργητική απέναντι σε παθητική. Η I μορφή εδώ είναι το كَتَبَ, έπειτα عَلَّمَ (II), شاهَدَ (III), أَرْسَلَ (IV), تَعَلَّمَ (V), تَبادَلَ (VI), اِنْكَسَرَ (VII), اِنْتَخَبَ (VIII), اِسْتَخْدَمَ (X) και το τετραγράμματο تَرْجَمَ. Η IX μορφή παραλείπεται για τον ίδιο λόγο με την VII.

Πλήρες παράδειγμα προσώπων — سُئِلَ / يُسْأَلُ, «ρωτιέμαι». Οι καταλήξεις είναι αυτές που μάθατε στα μαθήματα 14 και 18, αμετάβλητες. Μόνο το εσωτερικό του θέματος είναι καινούργιο. Ο δυϊκός και ο θηλυκός πληθυντικός δεύτερου προσώπου παραλείπονται· παίρνουν τις καταλήξεις που ήδη ξέρετε.

Ασθενείς και δύσκολες ρίζες. Εδώ η παθητική είναι ευκολότερη από την ενεργητική: ό,τι κι αν έκανε η ενεργητική τάξη, η παθητική το συμπτύσσει σε ένα σχήμα. Κάθε ρήμα أَجْوَف που βραχύνεται στην ενεργητική — I μορφή και μορφές IV, VIII και X (μάθημα 50) — έχει σχήμα قيلَ / يُقالُ: ي στον παρελθοντικό, ا στον ενεστώτα. Κάθε ρήμα ناقِص τελειώνει σε ـِيَ στον παρελθοντικό και σε ـى στον ενεστώτα, όποιο γράμμα κι αν χρησιμοποιούσε η ενεργητική του.

Τα ρήματα με χάμζα αλλάζουν έδρα, όχι ήχο: μια χάμζα με κάσρα πάνω της ή πριν από αυτήν κάθεται σε ي (سُئِلَ، قُرِئَ), και μια χάμζα με σουκούν μετά από ντάμμα κάθεται σε و (يُؤْخَذُ, από το أَخَذَ).

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• كُتِبَ الرِّسالَةَ -> كُتِبَتِ الرِّسالَةُ — το παλιό αντικείμενο είναι τώρα نائِبُ الفاعِلِ. Δύο πράγματα πρέπει να αλλάξουν μαζί: η πτώση γίνεται مَرْفوع, και το ρήμα συμφωνεί μαζί του στο γένος.
• يُكْتِبُ الدَّرْسُ -> يُكْتَبُ الدَّرْسُ — η παθητική του ενεστώτα έχει φάτχα πριν από το τελευταίο γράμμα. Μια κάσρα εκεί δίνει ενεργητικό ρήμα άλλης μορφής, όχι παθητική.
• إِنْتُخِبَ الرَّئيسُ -> اُنْتُخِبَ الرَّئيسُ — εκείνο το άλιφ είναι هَمْزَةُ وَصْلٍ (μάθημα 48) και γράφεται γυμνό στην παθητική ακριβώς όπως στην ενεργητική· μόνο το φωνήεν του αλλάζει, από κάσρα σε ντάμμα.
• اِنْتُخِبَ الرَّئيسُ -> اُنْتُخِبَ الرَّئيسُ — και η ντάμμα μπαίνει στο άλιφ καθώς και στο τρίτο γράμμα. Το ίδιο για την X μορφή: اُسْتُخْدِمَ، όχι اِسْتُخْدِمَ.
• قُوِلَ لَنا إِنَّهُ مُسافِرٌ -> قيلَ لَنا إِنَّهُ مُسافِرٌ — μια κοίλη ρίζα δεν μπορεί να κρατήσει εδώ το μεσαίο و της· η παρελθοντική παθητική ενός ρήματος أَجْوَف I μορφής είναι το σχήμα قيلَ.
• يُقولُ إِنَّ الاِجْتِماعَ غَدًا -> يُقالُ إِنَّ الاِجْتِماعَ غَدًا — και η ενεστωτική παθητική ενός κοίλου ρήματος είναι το σχήμα يُقالُ, με ا. Το يَقولُ με πρόθημα φάτχα είναι η ενεργητική.
• كَيْفَ يُدْعي هٰذَا الطَّبَقُ؟ -> كَيْفَ يُدْعى هٰذَا الطَّبَقُ؟ — η ενεστωτική παθητική ενός ρήματος ناقِص τελειώνει πάντα σε أَلِف مَقْصورة, ποτέ σε ي, όποια κι αν ήταν η ενεργητική κατάληξη.
• يُباعُ الكُتُبُ هُنا -> تُباعُ الكُتُبُ هُنا — αναπληρωτής υποκειμένου σε πληθυντικό άλογων παίρνει συμφωνία θηλυκού ενικού, όπως οποιοδήποτε άλλο υποκείμενο (μάθημα 11).
• قُتِلَ الرَّجُلُ بِواسِطَةِ الجُنودِ -> قَتَلَ الجُنودُ الرَّجُلَ — η αραβική παθητική δεν κατονομάζει δράστη, και το بِواسِطة είναι «μέσω», για όργανα και διαύλους. Κατονομάστε αυτόν που ενεργεί και θέλετε την ενεργητική.
• اُنْفُتِحَ البابُ -> فُتِحَ البابُ — η VII μορφή είναι αμετάβατη και ήδη χωρίς δράστη, οπότε δεν έχει παθητική να χτίσει. Χρησιμοποιήστε την παθητική της I μορφής, ή το اِنْفَتَحَ البابُ.

Συμβουλές

• Γυμνάστε τη συνταγή ως ήχο, όχι ως κατάλογο: u-i για τον παρελθοντικό, u-a για τον ενεστώτα. Το كُتِبَ / يُكْتَبُ είναι το διαπασών — μουρμουρίστε το και οποιοδήποτε ρήμα συναντάτε μπαίνει στη θέση του.
• Συζεύξτε την ενεργητική που ήδη ξέρετε, έπειτα ξαναβάψτε τα φωνήεντα. Οι καταλήξεις, τα προσωπικά προθήματα και οι εγκλίσεις μένουν άθικτα, οπότε δεν υπάρχει δεύτερο παράδειγμα να απομνημονεύσετε.
• Μια ντάμμα στο πρόθημα δεν είναι από μόνη της παθητική — τα يُعَلِّمُ، يُشاهِدُ، يُرْسِلُ، يُتَرْجِمُ είναι όλα ενεργητικά. Το μάτι σας πρέπει να πηγαίνει κάθε φορά στο φωνήεν πριν από το τελευταίο γράμμα.
• Οι ασθενείς ρίζες είναι ανακούφιση εδώ. Κάθε κοίλο ρήμα που βραχύνεται στην ενεργητική είναι قيلَ — يُقالُ, κάθε ελλιπές ρήμα είναι رُمِيَ — يُرْمى, και το σχίσμα و/ي της ενεργητικής παύει να μετράει.
• Διαβάστε μια σελίδα ειδήσεων και μαζέψτε ολόκληρες τις παγωμένες φόρμουλες του τύπου: يُذْكَرُ أَنَّ، أُشيرَ إِلى أَنَّ، أُعْلِنَ عَنْ، عُثِرَ عَلى. Είναι παθητικές με προθετικό αναπληρωτή και δεν αλλάζουν ποτέ σχήμα.
• Αν έχετε αμφιβολία για μια παθητική με φωνηεντικά σημάδια, κοιτάξτε το ρήμα στο λεξικό αντί να μαντεύετε — ένας συζευκτήρας όπως το qutrub.arabeyes.org τυπώνει τη στήλη المَجْهول δίπλα στη στήλη المَعْلوم.
• Μια επισημασμένη αντίθεση, όχι κάτι για μίμηση: η εσωτερική παθητική έχει σε μεγάλο βαθμό εξαφανιστεί από τις προφορικές διαλέκτους, που χρησιμοποιούν αντ’ αυτής ρήμα τύπου اِنْفَعَل / اِتْفَعَل. Στον γραπτό λόγο τα λογοτεχνικά αραβικά περιμένουν την παθητική με αλλαγή φωνηέντων.
• Αφήστε προς το παρόν την παθητική μετοχή مَكْتوبٌ (μάθημα 53) και οποιονδήποτε αναπληρωτή που δεν είναι προβιβασμένο αντικείμενο. Από αντικείμενο σε υποκείμενο είναι η περίπτωση που καλύπτει σχεδόν όλα όσα θα διαβάσετε.