Με λίγα λόγια

Κάθε αραβικό ρήμα έχει ένα ουσιαστικό που ονομάζει την ενέργειά του: το كَتَبَ «έγραψε» έχει το كِتابَةٌ «γραφή», το اِسْتَخْدَمَ «χρησιμοποίησε» έχει το اِسْتِخْدامٌ «χρήση». Αυτό το ουσιαστικό είναι το μασντάρ (مَصْدَر), και τα Αραβικά το χρησιμοποιούν διαρκώς εκεί όπου τα Αγγλικά θα έβαζαν γερούνδιο, απαρέμφατο ή ολόκληρη δευτερεύουσα πρόταση. Τα Ελληνικά συμφωνούν στα δύο πρώτα — ούτε αυτά έχουν απαρέμφατο. Πινακίδες, τίτλοι, συμβόλαια και ακαδημαϊκός πεζός λόγος χτίζονται από مَصادِر: الدُّخولُ مَمْنوعٌ، التَّدْخينُ مُضِرٌّ، اِسْتِمْرارُ الحِوارِ.

Υπάρχουν δύο. Το απλό — المَصْدَر الصَّريح — είναι μία λέξη από το λεξικό. Το ερμηνευμένο — المَصْدَر المُؤَوَّل — είναι η πρόταση με أَنْ που ήδη χτίζετε στο μάθημα 34: أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ. Τα Αραβικά τα μεταχειρίζονται ως το ίδιο γραμματικό αντικείμενο, οπότε μπορείτε να ανταλλάσσετε το ένα με το άλλο, και αυτή η ανταλλαγή είναι η πρακτική δεξιότητα του μαθήματος. Μόλις μπορείτε να μετατρέψετε το أَنْ أَذْهَبَ σε الذَّهابَ, έχετε ένα δεύτερο ύφος διαθέσιμο σε κάθε πρόταση που γράφετε.

Ο κανόνας

1. Τι είναι ένα مَصْدَر. Είναι ουσιαστικό, όχι ρηματικός τύπος. Ονομάζει την ενέργεια αφηρημένα, χωρίς πρόσωπο, χωρίς χρόνο και χωρίς έγκλιση: το قِراءَةٌ είναι «ανάγνωση» ως τέτοια, όχι «διαβάζω» ή «διάβαζε». Επειδή είναι ουσιαστικό, παίρνει ال, παίρνει τανβίν, παίρνει πτωτικές καταλήξεις, παίρνει επίθετα, και μπορεί να είναι مُبْتَدَأ, خَبَر, فاعِل, مَفْعول بِه, ή το όνομα μετά από πρόθεση — ό,τι μπορεί να είναι ένα ουσιαστικό.

2. I μορφή: το مَصْدَر είναι λεξιλογικό. Στο απλό τριγράμματο ρήμα δεν υπάρχει αξιόπιστος κανόνας. Το σχήμα πρέπει να το μάθετε μαζί με το ρήμα, ακριβώς όπως μαθαίνετε τον πληθυντικό ενός ουσιαστικού. Το كَتَبَ δίνει كِتابَةٌ, αλλά το دَخَلَ δίνει دُخولٌ και το فَهِمَ δίνει فَهْمٌ, και τίποτα στα τρία ριζικά σύμφωνα δεν προβλέπει ποιο. Όταν συναντάτε καινούργιο ρήμα I μορφής, σημειώστε τρία πράγματα: الماضي، المُضارِع، المَصْدَر. Τα λεξικά τυπώνουν και τα τρία ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο.

3. Οι οικογένειες της I μορφής αξίζουν αναγνώριση, όχι παραγωγή. Μια χούφτα σχήματα καλύπτει τα περισσότερα από όσα θα διαβάσετε, και υπάρχουν χαλαρές τάσεις: ρήματα τέχνης και επαγγέλματος όπως τα كِتابَة και زِراعَة τείνουν προς το فِعالَة· ρήματα ερχομού και αποχώρησης όπως τα دُخول και خُروج τείνουν προς το فُعول. Μεταχειριστείτε τα ως βοήθεια αναγνώρισης για να μαντέψετε μια λέξη που θυμάστε μισή, ποτέ ως άδεια να εφεύρετε μία. Ο πίνακας παρακάτω δίνει τις συχνές οικογένειες με πραγματικά ζεύγη.

4. Από τη II μορφή και πάνω το مَصْدَر είναι προβλέψιμο. Αυτά είναι τα καλά νέα, και είναι το μεγαλύτερο πρακτικό κέρδος του μαθήματος: κάθε επαυξημένη μορφή έχει ένα ομαλό σχήμα مَصْدَر — το σημείο 5 παρακάτω ονομάζει τα δύο σημεία όπου ανταγωνίζεται ένα δεύτερο σχήμα — και μπορείτε να το χτίσετε από το ρήμα χωρίς λεξικό. Μάθετε μία λέξη-άγκιστρο για κάθε σειρά του πίνακα των επαυξημένων — تَدْريس، مُشاهَدَة، إِرْسال، تَعَلُّم، تَعاوُن، اِنْكِسار، اِجْتِماع، اِسْتِخْدام — και έχετε όλο το σύστημα. Προσέξτε την εσωτερική υπογραφή των τριών τελευταίων: μια κάσρα κάθεται αμέσως πριν το μακρό ا, και αυτό κάνει τα اِنْفِعال، اِفْتِعال، اِسْتِفْعال αμέσως αναγνωρίσιμα στη σελίδα.

5. Δύο λεπτομέρειες μέσα στον πίνακα των επαυξημένων. Πρώτον, η II μορφή είναι تَفْعيل, αλλά όταν το τρίτο ριζικό είναι ασθενές (ρήμα ناقِص, μάθημα 51) το σχήμα γίνεται تَفْعِلَة: رَبّى → تَرْبِيَةٌ، سَمّى → تَسْمِيَةٌ، صَفّى → تَصْفِيَةٌ. Μερικά ρήματα με ακέραιη ρίζα πήραν το تَفْعِلَة και λεξιλογικά — جَرَّبَ → تَجْرِبَةٌ — οπότε αν μια λέξη μοιάζει με αυτό το σχήμα, μην την «διορθώνετε». Δεύτερον, η III μορφή έχει δύο σχήματα: το ομαλό مُفاعَلَة (شاهَدَ → مُشاهَدَةٌ، ساعَدَ → مُساعَدَةٌ) και ένα πιο σύντομο فِعال που κάποια ρήματα προτιμούν ή επιτρέπουν παράλληλα (دافَعَ → دِفاعٌ، حاوَرَ → حِوارٌ، حافَظَ → حِفاظٌ). Τα فِعال είναι συχνά ουσιαστικά από μόνα τους· μαζέψτε τα ως χωριστές λέξεις.

6. Η χάμζα σας λέει ποια μορφή κοιτάτε. Το مَصْدَر إِفْعال της IV μορφής αρχίζει με هَمْزَة قَطْع, γραμμένη σε κάθισμα με κάσρα: إِرْسالٌ، إِعْلامٌ، إِغْلاقٌ. Οι μορφές VII, VIII, IX και X αρχίζουν με هَمْزَة وَصْل, το γυμνό άλιφ στήριξης του μαθήματος 48: اِنْكِسارٌ، اِجْتِماعٌ، اِسْتِخْدامٌ. Αυτή η διαφορά επιβιώνει όταν αφαιρεθούν τα φωνηεντικά σημάδια, οπότε φαίνεται σε συνηθισμένο άφωνο κείμενο: το إعلام είναι σωστό και το اعلام λάθος· το استخدام είναι σωστό και το إستخدام λάθος. Αν θυμάστε ένα ορθογραφικό γεγονός από αυτό το μάθημα, ας είναι αυτό.

7. Ένα مَصْدَر συμπεριφέρεται όπως οποιοδήποτε άλλο ουσιαστικό. Παίρνει οριστικό άρθρο εκεί όπου τα Αγγλικά χρησιμοποιούν σκέτο γερούνδιο — التَّدْخينُ مَمْنوعٌ «απαγορεύεται το κάπνισμα» — και τα Αραβικά χρησιμοποιούν αυτόν τον οριστικό τύπο πολύ πιο πρόθυμα απ’ ό,τι τα Αγγλικά το «the». Κλίνεται κανονικά: مَرْفوع ως υποκείμενο, مَنْصوب ως αντικείμενο, مَجْرور μετά από πρόθεση ή ως δεύτερος όρος ιντάφα (إِضافَة). Μερικά مَصادِر έχουν μάλιστα μετατοπιστεί σε συγκεκριμένα αριθμήσιμα ουσιαστικά και παίρνουν πληθυντικό: اِجْتِماعٌ / اِجْتِماعاتٌ «συνάντηση(-εις)», مُقابَلَةٌ / مُقابَلاتٌ «συνέντευξη(-εις)».

8. المَصْدَر المُؤَوَّل: μια πρόταση που κάνει δουλειά ουσιαστικού. Τα Αραβικά μπορούν επίσης να χτίσουν την ίδια σημασία από μια μικρή πρόταση, και οι γραμματικοί αποκαλούν αυτή την πρόταση ερμηνευμένο مَصْدَر — ένα مَصْدَر μεταμφιεσμένο. Δύο δομές το κάνουν:

• أَنْ + المُضارِع المَنْصوب, από το μάθημα 34: أَنْ تَنْجَحَ = نَجاحُكَ. Το ρήμα μετά το أَنْ είναι στην υποτακτική, οπότε δεν φέρει ποτέ ντάμμα: ένα συνηθισμένο ρήμα παίρνει φάτχα, οι τύποι που τελειώνουν σε نُون το χάνουν, και ένα ρήμα που τελειώνει σε ى δεν δείχνει καμία αλλαγή.
• أَنَّ + اسْم مَنْصوب + خَبَر, από το μάθημα 44: أَنَّ الطّالِبَ ناجِحٌ = نَجاحُ الطّالِبِ.

Υπάρχει και ένα τρίτο, λιγότερο φανερό μέλος: أَنْ + الماضي, συχνό μετά από λέξεις χρόνου — خَرَجْنا بَعْدَ أَنِ انْتَهَى الدَّرْسُ. (Προσέξτε την κάσρα στο أَنِ εκεί: είναι βοηθητικό φωνήεν πριν το άφωνο άλιφ وَصْل του اِنْتَهى, ακριβώς όπως στο هَلِ اسْتَخْدَمْتَ.)

Κρατάτε το أَنْ και το أَنَّ χωριστά από αυτό που ακολουθεί: το أَنْ παίρνει ρήμα, το أَنَّ παίρνει όνομα. Δεν εναλλάσσονται, και η σύγχυσή τους είναι πολύ συχνό λάθος σε αυτό το πεδίο.

9. Η ανταλλαγή των δύο, και η πτώση που προκύπτει. Για να μετατρέψετε μια πρόταση σε απλό مَصْدَر: πάρτε το مَصْدَر του ρήματος, κολλήστε το υποκείμενο ως εγκλιτική αντωνυμία ή ως δεύτερο όρο ιντάφα (إِضافَة), και δώστε στο ουσιαστικό την πτώση της θέσης που γέμιζε η πρόταση. Η πρόταση η ίδια δεν δείχνει κατάληξη — γι’ αυτό ακριβώς αξίζει η εξάσκηση της ανταλλαγής, γιατί σας αναγκάζει να ονομάσετε τη θέση.

• Θέση υποκειμένου → مَرْفوع: يَسُرُّني أَنْ تَنْجَحَ → يَسُرُّني نَجاحُكَ.
• Θέση αντικειμένου → مَنْصوب: أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ → أُريدُ الذَّهابَ.
• Μετά από πρόθεση, ή μετά από ظَرْف όπως τα قَبْلَ και بَعْدَ → مَجْرور: دَرَسْتُ لِأَنْجَحَ → دَرَسْتُ لِلنَّجاحِ· وَصَلَ قَبْلَ أَنْ نَخْرُجَ → وَصَلَ قَبْلَ خُروجِنا.

10. Ποιο να χρησιμοποιήσετε. Και τα δύο είναι σωστά και και τα δύο είναι εν χρήσει· η διαφορά είναι υφή. Η πρόταση με أَنْ είναι η καθημερινή επίσημη-προφορική επιλογή και χωράει σχεδόν παντού όπου θα χωρούσε ένα απλό مَصْدَر, ακόμη και όταν δεν θυμάστε το مَصْدَر του ρήματος — εξαίρεση τα ρήματα που αναφέρουν γεγονός (عَلِمَ، سَمِعَ), τα οποία θέλουν أَنَّ με όνομα μάλλον παρά أَنْ με ρήμα. Το απλό مَصْدَر είναι πυκνότερο και πιο γραπτό: οι τίτλοι του τύπου, οι επίσημες ανακοινώσεις και ο ακαδημαϊκός πεζός το προτιμούν γιατί συμπυκνώνει ολόκληρη πρόταση σε ένα ουσιαστικό, και γιατί μια ανακοίνωση ή ένας τίτλος συχνά δεν έχει χώρο για ρήμα καθόλου — مَمْنوعٌ التَّدْخينُ، اِسْتِمْرارُ الحِوارِ. Διαβάζετε με το صَريح, μιλάτε με το مُؤَوَّل, και θα είστε ιδιωματικοί και προς τις δύο κατευθύνσεις.

11. Ό,τι αφήνει αυτό το μάθημα σε άλλα. Ένα مَصْدَر μπορεί να φέρει δικό του αντικείμενο, είτε σε ιντάφα (إِضافَة) είτε σε αιτιατική, και μπορεί να περιγράφεται από επίθετο ενώ το κάνει· ολόκληρη αυτή η δομή είναι το μάθημα 67, και κάθε παράδειγμα εδώ είναι σκόπιμα χτισμένο χωρίς αυτή. Το مَصْدَر που χρησιμοποιείται για να εντείνει το ίδιο του το ρήμα — دَرَسَ دِراسَةً جادَّةً — είναι το απόλυτο αντικείμενο (المَفْعول المُطْلَق), μάθημα 60. Τα مَصادِر επαυξημένων μορφών χτισμένα πάνω σε ασθενείς ρίζες (تَمَنّى → تَمَنٍّ) και το σπανιότερο المَصْدَر الميمِيّ είναι πέρα από αυτό το βήμα.

Τύποι και δομές

Σημείωση για τους πίνακες: η στήλη وَزْن δείχνει ένα γυμνό καλούπι, και ένα γυμνό καλούπι δεν φέρει πτωτική κατάληξη — τα فِعالَة، فُعول، تَفْعيل είναι ονόματα σχημάτων, όχι λέξεις. Κάθε πραγματική λέξη τυπώνεται με την πλήρη κατάληξή της, και παίρνει όποια πτώση της δίνει η πρόταση.

I μορφή — οι συχνές οικογένειες, με το ρήμα στο οποίο ανήκουν:

Αυτά τα έξι σχήματα δεν είναι όλος ο κατάλογος — η I μορφή έχει δεκάδες — αλλά καλύπτουν τη μεγάλη πλειονότητα των ρημάτων που έχετε συναντήσει μέχρι τώρα.

Οι επαυξημένες μορφές, από ένα σχήμα η καθεμία:

Η IX μορφή, τα ρήματα χρώματος, ακολουθεί το اِفْعِلال: اِحْمَرَّ → اِحْمِرارٌ. Είναι αρκετά σπάνια ώστε να μείνει ως έχει.

Προσέξτε το φωνήεν που κάθεται πριν το τελευταίο ριζικό: το تَفَعُّل έχει ντάμμα (تَعَلُّمٌ) και το ίδιο το تَفاعُل (تَعاوُنٌ), ενώ τα ρήματα παρελθοντικού από τα οποία προέρχονται έχουν φάτχα (تَعَلَّمَ، تَعاوَنَ).

Οι δύο προτασιακοί τύποι, και τα απλά ισοδύναμά τους:

Και η πτώση που φέρει κατόπιν το απλό ουσιαστικό, την οποία αποφασίζει η θέση, όχι το ουσιαστικό:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• الكُتوبُ صَعْبٌ -> الكِتابَةُ صَعْبَةٌ — το مَصْدَر της I μορφής δεν χτίζεται από καλούπι. Αν απλώσετε το χέρι στο فُعول των دُخول και خُروج, βγαίνει كُتوبٌ, που δεν είναι λέξη. Το كَتَبَ τυχαίνει να παίρνει كِتابَةٌ, και ο μόνος τρόπος να το ξέρετε είναι να έχετε μάθει το ρήμα μαζί με το مَصْدَر του.
• إِسْتِخْدامُ الحاسوبِ -> اِسْتِخْدامُ الحاسوبِ — το άλιφ του اِسْتِفْعال είναι هَمْزَة وَصْل και γράφεται γυμνό, ποτέ με κάθισμα. Το ίδιο για τα اِجْتِماع، اِنْكِسار، اِسْتِقْبال.
• ارْسالٌ سَريعٌ -> إِرْسالٌ سَريعٌ — η IV μορφή πάει αντίστροφα: το مَصْدَر της αρχίζει με πραγματική هَمْزَة قَطْع σε κάθισμα. Ζευγαρώστε τα δύο στη μνήμη — إِعْلام με κάθισμα, اِسْتِعْلام χωρίς.
• أُريدُ أَنْ أَذْهَبُ -> أُريدُ أَنْ أَذْهَبَ — το أَنْ βάζει το مُضارِع που ακολουθεί σε مَنْصوب (μαθήματα 33 και 34). Μια ντάμμα εκεί δεν είναι μικρό ολίσθημα· σημαίνει ότι η πρόταση δεν είναι πια مَصْدَر مُؤَوَّل καθόλου.
• أُريدُ الذَّهابُ -> أُريدُ الذَّهابَ — όταν ανταλλάσσετε την πρόταση με απλό ουσιαστικό, το ουσιαστικό πρέπει να πάρει την πτώση της θέσης. Εδώ είναι αντικείμενο του أُريدُ, άρα مَنْصوب.
• يَسُرُّني نَجاحَكَ -> يَسُرُّني نَجاحُكَ — ίδιος κανόνας, αντίθετο αποτέλεσμα: αυτό το مَصْدَر είναι فاعِل του يَسُرُّ, άρα مَرْفوع. Ρωτάτε πάντα τι δουλειά έκανε η πρόταση πριν διαλέξετε κατάληξη.
• أَنَّ تَنْجَحَ -> أَنْ تَنْجَحَ — το أَنْ ακολουθείται από ρήμα, το أَنَّ από όνομα σε αιτιατική. Χρησιμοποιήστε το أَنَّكَ ناجِحٌ αν θέλετε τη σάντα.
• أُحِبُّ التَّعْليمَ (με τη σημασία «μου αρέσει να μαθαίνω») -> أُحِبُّ التَّعَلُّمَ — το تَعْليم είναι II μορφή, αυτό που κάνει ο δάσκαλος· το تَعَلُّم είναι V μορφή, αυτό που κάνει ο μαθητής. Το مَصْدَر κληρονομεί τη σημασία της μορφής του, οπότε η λάθος μορφή διαλέγει τη λάθος σημασία.
• تَرْبيٌ -> تَرْبِيَةٌ — ρήμα II μορφής με ασθενές τελικό ριζικό παίρνει تَفْعِلَة, όχι تَفْعيل. Το ίδιο για τα تَسْمِيَة، تَصْفِيَة.
• اِجْتَماعٌ طَويلٌ -> اِجْتِماعٌ طَويلٌ — το مَصْدَر της VIII μορφής είναι اِفْتِعال με κάσρα στο ت, παρόλο που το ρήμα اِجْتَمَعَ έχει φάτχα εκεί. Αυτή η κάσρα πριν το μακρό ا είναι η υπογραφή των VII, VIII και X μαζί.

Συμβουλές

• Αποθηκεύετε κάθε καινούργιο ρήμα I μορφής ως τριάδα στις σημειώσεις σας: كَتَبَ / يَكْتُبُ / كِتابَةٌ. Το να προσθέτετε το مَصْدَر αργότερα, από μνήμης, σχεδόν ποτέ δεν δουλεύει.
• Για τις επαυξημένες μορφές, απομνημονεύστε μία λέξη-άγκιστρο ανά σειρά του πίνακα μάλλον παρά το αφηρημένο σχήμα. Τα تَدْريس، مُشاهَدَة، إِرْسال، تَعَلُّم، تَعاوُن، اِنْكِسار، اِجْتِماع، اِسْتِخْدام είναι οκτώ λέξεις και είναι όλο το σύστημα.
• Ένας γρήγορος αυτοέλεγχος στις επαυξημένες: σκεπάστε τη στήλη مَصْدَر και ξαναχτίστε την από το ρήμα. Αν μπορείτε να το κάνετε για οκτώ ρήματα, μπορείτε να το κάνετε για οκτακόσια.
• Κάντε την ανταλλαγή καθημερινή άσκηση. Πάρτε οποιαδήποτε πρόταση με أَنْ που γράψατε και ξαναγράψτε την με απλό مَصْدَر, λέγοντας δυνατά ποια θέση γεμίζει και επομένως ποια κατάληξη παίρνει.
• Αν το مَصْدَر σας ξεφεύγει στη μέση της πρότασης, χρησιμοποιήστε την πρόταση με أَنْ. Σχεδόν παντού όπου χωράει ένα απλό مَصْدَر, χωράει και η πρόταση — μια λειτουργική έξοδος κινδύνου, όχι δεύτερη επιλογή.
• Διαβάζετε τίτλους. Οι τίτλοι του αραβικού τύπου είναι αλυσίδες από مَصادِر, οπότε δέκα λεπτά πρωτοσέλιδων θα σας δώσουν περισσότερα από αυτά τα ουσιαστικά σε συγκείμενο απ’ ό,τι οποιοσδήποτε κατάλογος.
• Αφήστε για αργότερα: مَصادِر που φέρουν δικά τους αντικείμενα (μάθημα 67), το εντατικό مَفْعول مُطْلَق (μάθημα 60), και τα مَصادِر επαυξημένων μορφών πάνω σε ασθενείς ρίζες. Πρώτα οι ακέραιες ρίζες.