Με λίγα λόγια

Τα Αγγλικά έχουν μια ήσυχη μικρή θέση στο τέλος της πρότασης για την κατάσταση στην οποία βρισκόταν κάποιος ενώ συνέβαινε κάτι: «he arrived exhausted», «she left smiling», «I drank the tea hot». Τα Ελληνικά έχουν την ίδια θέση («ήρθε εξαντλημένος», «έφυγε χαμογελώντας», «ήπια το τσάι ζεστό»). Η λέξη σε αυτή τη θέση δεν λέει τι είναι το πρόσωπο ή το πράγμα — λέει πώς ήταν εκείνη τη στιγμή. Τα Αραβικά έχουν έναν αφιερωμένο γραμματικό τύπο ακριβώς γι’ αυτή τη δουλειά, και είναι κατάληξη, όχι λέξη: βάλτε την περιγραφή σε αιτιατική και αφήστε την αόριστη. جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعًا «ο φοιτητής μπήκε βιαστικός». Αυτό το مُسْرِعًا είναι το χαλ (الحال).

Αξίζει ολόκληρο μάθημα για δύο λόγους. Πρώτον, το الحال είναι θέση, όχι μία τάξη λέξεων: μπορείτε να την γεμίσετε με μία μετοχή, με ολόκληρη πρόταση που εισάγεται από وَ, με σκέτο ρήμα ενεστώτα, ή με προθετική φράση — τέσσερα σχήματα, μία σημασία. Δεύτερον, ένας μικροσκοπικός κανόνας το κρατά χωριστά από ένα συνηθισμένο επίθετο: η λέξη της οποίας περιγράφεται η κατάσταση (صاحِبُ الحالِ) είναι οριστική, και το ίδιο το حال είναι αόριστο. Αντιστρέψτε το και η πρόταση μετατρέπεται ήσυχα σε κάτι άλλο.

Ο κανόνας

1. Ο ορισμός, και η ερώτηση στην οποία απαντά. Το الحال είναι αόριστη αιτιατική που περιγράφει την κατάσταση κάποιου ή κάτι τη στιγμή της ενέργειας. Απαντά στο كَيْفَ جاءَ؟ «πώς / σε ποια κατάσταση ήρθε;». Το όνομα στο οποίο ανήκει λέγεται صاحِبُ الحالِ, «ο κάτοχος της κατάστασης», και είναι κανονικά οριστικό — κύριο όνομα, όνομα με الـ, αντωνυμία, ή ο πρώτος όρος οριστικής ιντάφα (إِضافَة). Έτσι μια πλήρης πρόταση حال έχει τρία μέρη: ένα ρήμα, έναν οριστικό صاحِب, και μια αόριστη αιτιατική κρεμασμένη στο τέλος:

• عادَ الوَلَدُ باكِيًا. — Το αγόρι γύρισε κλαίγοντας.
• خَرَجَ الرَّجُلُ غاضِبًا. — Ο άντρας βγήκε θυμωμένος.

Το صاحِبُ الحالِ είναι συνήθως το υποκείμενο, αλλά μπορεί εξίσου να είναι το αντικείμενο: στο شَرِبْتُ الشّايَ ساخِنًا είναι το τσάι που ήταν ζεστό, όχι εγώ. Το νόημα και η συμφωνία αποφασίζουν ανάμεσά τους, και όταν και τα δύο είναι δυνατά ο αναγνώστης παίρνει το πλησιέστερο, το πιο εύλογο: το قَرَأْتُ الرِّسالَةَ واقِفًا μπορεί να περιγράφει μόνο εμένα, γιατί ένα γράμμα δεν στέκεται όρθιο.

2. Σχήμα ένα: μία λέξη (حالٌ مُفْرَدٌ). Αυτό είναι το καθημερινό σχήμα και αυτό που πρέπει να κατακτήσετε πρώτα. Το γέμισμα είναι σχεδόν πάντα μετοχή από το μάθημα 53 — اسْمُ الفاعِلِ για κατάσταση στην οποία βρίσκεται το πρόσωπο από δική του ενέργεια (مُسْرِعًا، ضاحِكًا، واقِفًا، جالِسًا), ή اسْمُ المَفْعولِ για κατάσταση στην οποία έχει τεθεί κάτι (مَفْتوحَةً، مَكْسورًا، مَشْوِيًّا). Δουλεύουν και επίθετα προσωρινής κατάστασης: ساخِنًا، بارِدًا، مُتْعَبَةً، سَعيدًا.

Δύο ιδιότητες δεν αλλάζουν ποτέ: είναι مَنْصوب και είναι نَكِرَة. Όχι الـ και όχι πρόθεση μπροστά του — μόνο η κατάληξη της αιτιατικής.

3. Συμφωνία: γένος και αριθμός, ποτέ οριστικότητα. Σε αντίθεση με τα επιρρήματα του μαθήματος 31, που είναι παγωμένα, ένα حالٌ مُفْرَدٌ συμφωνεί με τον صاحِبِ الحالِ σε γένος και αριθμό ακριβώς όπως ένα επίθετο: عادَتِ الطّالِبَةُ مُتْعَبَةً، خَرَجوا ضاحِكينَ، وَصَلَ الطّالِبانِ مُتَأَخِّرَيْنِ. Αρνείται απλώς να αντιγράψει την οριστικότητα. Και ο κανόνας του άλογου πληθυντικού του μαθήματος 11 εξακολουθεί να ισχύει: وَصَلَتِ الرَّسائِلُ مَفْتوحَةً, θηλυκό ενικού για πληθυντικό πραγμάτων.

Αυτή η συμφωνία είναι και ο πρακτικός σας έλεγχος απέναντι σε επίρρημα τρόπου: το سارَ سَريعًا «περπάτησε γρήγορα» περιγράφει το περπάτημα και δεν αλλάζει ποτέ σχήμα, ενώ το جاءَ مُسْرِعًا περιγράφει αυτόν και γίνεται مُسْرِعَةً، مُسْرِعينَ καθώς αλλάζει το υποκείμενο.

4. Σχήμα δύο: ονοματική πρόταση με واو الحال. Ολόκληρη πρόταση μπορεί να καταλάβει τη θέση. Αν είναι جُمْلَة اسْمِيَّة (υποκείμενο + κατηγόρημα), εισάγεται από واو الحال — ένα واو που σημαίνει «ενώ, με», όχι «και»:

• خَرَجَ وَهُوَ يَبْتَسِمُ. — Βγήκε χαμογελώντας.
• دَخَلْتُ البَيْتَ وَالمَطَرُ يَنْزِلُ. — Μπήκα στο σπίτι ενώ η βροχή έπεφτε.

Η πρόταση πρέπει να συνδέεται πίσω με τον صاحِبِ الحالِ μέσω ενός رابِط, ενός δεσμού. Υπάρχουν δύο: το ίδιο το واو, και μια αντωνυμία που αναφέρεται πίσω. Όταν η πρόταση είναι για το ίδιο πρόσωπο, χρειάζεστε την αντωνυμία: وَهُوَ، وَهِيَ، وَأَنا، وَهُمْ. Όταν είναι για κάτι άλλο, όπως στο وَالمَطَرُ يَنْزِلُ, το واو μόνο του κάνει τη σύνδεση. Σημειώστε ότι τίποτα εδώ δεν φέρει ορατή κατάληξη αιτιατικής· ολόκληρη η πρόταση είναι σε θέση αιτιατικής (في مَحَلِّ نَصْبٍ), και αυτό είναι όλο που χρειάζεται η γραμματική.

5. Σχήμα τρία: ρηματική πρόταση με σκέτο مُضارِع — και χωρίς واو. Όταν η κατάσταση είναι μια εν εξελίξει ενέργεια του ίδιου προσώπου, τα Αραβικά ρίχνουν την αντωνυμία και το واو και απλώς αφήνουν ένα ρήμα ενεστώτα να ακολουθήσει:

• ذَهَبَ يَجْري. — Έφυγε τρέχοντας.
• وَقَفَ يَنْتَظِرُ الحافِلَةَ. — Στάθηκε περιμένοντας το λεωφορείο.
• جَلَسَتْ تَقْرَأُ في الحَديقَةِ. — Κάθισε και διάβαζε στον κήπο.

Ο δεσμός είναι η αντωνυμία που είναι ήδη μέσα στο ρήμα, οπότε ένα واو θα ήταν λάθος: όχι *ذَهَبَ وَيَجْري. Αυτή είναι μία από τις πιο φυσικές δομές στην αραβική αφήγηση, και μεταφράζει σχεδόν λέξη προς λέξη το αγγλικό «-ing» (και το ελληνικό «-οντας»). Ένα αρνημένο مُضارِع συμπεριφέρεται το ίδιο και μένει χωρίς واو: جَلَسَ لا يَتَكَلَّمُ «κάθισε εκεί χωρίς να μιλάει».

6. Μια πρόταση παρελθοντικού χρειάζεται قَدْ. Ένα ρήμα ماضٍ δεν μπορεί να περιγράψει παρούσα κατάσταση μόνο του, οπότε η πρόταση حال χτισμένη πάνω σε ένα τέτοιο παίρνει قَدْ (μάθημα 45), κανονικά με το واو:

• جاءَ وَقَدْ تَعِبَ. — Έφτασε εξαντλημένος.
• وَصَلْنا وَقَدْ غابَتِ الشَّمْسُ. — Φτάσαμε αφού είχε δύσει ο ήλιος.

Αφήστε το قَدْ έξω και ο αναγνώστης θα πάρει κανονικά το واو ως σκέτη παράταξη: το جاءَ وَتَعِبَ διαβάζεται ως δύο γεγονότα στη σειρά, «ήρθε και κουράστηκε». Το αρνητικό αντίστοιχο χρησιμοποιεί لَمْ + αποκομμένη έγκλιση, πάλι με το واو: خَرَجَ مِنَ القاعَةِ وَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا «έφυγε από την αίθουσα χωρίς να πει λέξη» — ένας πολύ συχνός τρόπος να αποδοθεί το αγγλικό «without …ing» (και το ελληνικό «χωρίς να…»).

7. Σχήμα τέσσερα: προθετική ή επιρρηματική φράση (شِبْهُ جُمْلَةٍ). Ένα حَرْفُ جَرٍّ + όνομα, ή ένα ظَرْف, μπορεί επίσης να γεμίσει τη θέση:

• رَأَيْتُهُ عَلى الشّاطِئِ. — Τον είδα στην παραλία.
• وَجَدْتُ القِطَّةَ تَحْتَ الطّاوِلَةِ. — Βρήκα τη γάτα κάτω από το τραπέζι.

Ούτε εδώ σημειώνεται τίποτα σε αιτιατική — το عَلى παίρνει ακόμα γενική μέσα στη δική του φράση, το تَحْتَ είναι ακόμα πρώτος όρος ιντάφα (إِضافَة). Η φράση ως σύνολο απλώς κάθεται στη θέση حال.

8. Η αντίθεση οριστικότητας με το النَّعْت. Αυτή είναι η μία απόφαση που στήνει ή γκρεμίζει τη δομή. Συγκρίνετε:

• عادَ الوَلَدُ باكِيًا. — Το αγόρι γύρισε κλαίγοντας. (حال — κατάσταση, αόριστο)
• عادَ الوَلَدُ الباكي. — Το κλαμένο αγόρι γύρισε. (نَعْت — περιγραφή, οριστικό)

Η δεύτερη πρόταση είναι απολύτως γραμματική, αλλά δεν έχει حال μέσα της: το الباكي έχει γίνει επίθετο κολλημένο στο الوَلَدُ, και η πρόταση σας λέει μόνο ποιο αγόρι. Ο κανόνας είναι κατοπτρικός του μαθήματος 8: ένα επίθετο αντιγράφει την οριστικότητα του ονόματός του, ένα حال δεν το κάνει ποτέ.

Το άλλο μισό του ίδιου κανόνα: ο صاحِبُ الحالِ πρέπει να είναι οριστικός. Γράψτε جاءَ رَجُلٌ مُسْرِعًا και ο αναγνώστης θα πάρει απλώς το مُسْرِعٌ ως επίθετο του رَجُلٌ, γιατί ένα αόριστο όνομα προσκαλεί επίθετο. Κάντε το όνομα οριστικό — جاءَ الرَّجُلُ مُسْرِعًا — ή ξαναδιατυπώστε. Προταγμένο حال με αόριστο صاحِب υπάρχει στον προσεκτικό γραπτό λόγο, αλλά δεν χρειάζεται να το παράγετε.

9. Γραφή και ακοή της κατάληξης. Η αιτιατική σε ένα حالٌ مُفْرَدٌ γράφεται με άλιφ στήριξης — مُسْرِعًا، ساخِنًا، واقِفًا — με δύο εξαιρέσεις που ήδη συναντήσατε στο μάθημα 31: λέξη που τελειώνει σε ة φέρει το τανβίν στο ة (مُسْرِعَةً، مُتْعَبَةً, ποτέ *مُتْعَبَةاً), και λέξη που τελειώνει σε χάμζα μετά από μακρό άλιφ το φέρει στη χάμζα (مَساءً, ποτέ *مَساءاً). Ένα δίπτωτο (μάθημα 41) παίρνει σκέτη φάτχα χωρίς τανβίν καθόλου: رَجَعَ الطِّفْلُ جَوْعانَ.

Μια ανταμοιβή για τον κόπο: ο τύπος παύσης ρίχνει τα ـٌ και ـٍ, αλλά το ـً δεν πέφτει — ακούγεται ακόμα ως μακρό ā. Έτσι τα مُسْرِعًا، ضاحِكًا، واقِفًا κρατούν ηχηρή κατάληξη ακόμη και από ομιλητές που δεν προφέρουν καμία άλλη πτώση. Ο τύπος ة είναι η μία εξαίρεση που σημείωσε ο οδηγός προφοράς: δεν έχει άλιφ στήριξης να πέσει πίσω του, οπότε το مُتْعَبَةً σταματά ως مُتْعَبَهْ. Αν μάθετε να λέτε αυτή την κατάληξη δυνατά, ακούγεστε σωστά.

11. Τα παγωμένα. Ένα μικρό σύνολο αιτιατικών — άλλα حال στην καταγωγή, άλλα παλιό مَفْعول مُطْلَق — δουλεύουν τώρα απλώς ως επιρρήματα. Μην τα αναλύετε — απομνημονεύστε τα: مَعًا «μαζί», جَميعًا «όλοι μαζί», أَيْضًا «επίσης», مَثَلًا «για παράδειγμα», طَبْعًا «φυσικά», أَوَّلًا «πρώτον», ثانِيًا «δεύτερον», عادَةً «συνήθως», خُصوصًا «ιδιαίτερα». Δεν συμφωνούν ποτέ με τίποτα και είναι ανάμεσα στις συχνότερες λέξεις των γραπτών Αραβικών.

11. Δύο γείτονες που δεν είναι. Το خَبَرُ كانَ είναι επίσης αιτιατική (كانَ الطّالِبُ مُسْرِعًا), αλλά είναι όλο το νόημα της πρότασης: διαγράψτε το και δεν μένει τίποτα. Ένα حال είναι επιπλέον — διαγράψτε το مُسْرِعًا από το جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعًا και έχετε ακόμα πλήρη πρόταση. Και ένα επίρρημα τρόπου (μάθημα 31) δεν συμφωνεί ποτέ, ενώ ένα حالٌ مُفْرَدٌ συμφωνεί.

Δύο ακόμη αιτιατικές μένουν στα δικά τους μαθήματα: η αιτιατική που προσδιορίζει σε τι μετράται μια ποσότητα ή μια σύγκριση (التَّمْييز, μάθημα 61), και αυτή που επαναλαμβάνει το ίδιο το مَصْدَر του ρήματος για έμφαση (المَفْعولُ المُطْلَقُ, μάθημα 60). Και οι δύο μοιάζουν με حال στη σελίδα· καμία δεν περιγράφει κατάσταση.

Τύποι και δομές

Τα τέσσερα σχήματα του الحال:

Συμφωνία του μονολεκτικού حال (θέμα مُسْرِع «βιαζόμενος»):

Πώς συνδέεται πίσω η πρόταση (الرّابِط):

Γραφή της κατάληξης αιτιατικής:

Παγωμένες αιτιατικές να μάθετε ως χωριστές λέξεις:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعٌ -> جاءَ الطّالِبُ مُسْرِعًا — ένα حال είναι مَنْصوب, πάντα. Η ντάμμα θα το έκανε δεύτερο υποκείμενο, για το οποίο η πρόταση δεν έχει χώρο.
• عادَ الوَلَدُ الباكِيَ -> عادَ الوَلَدُ باكِيًا — ένα حال είναι αόριστο. Η προσθήκη الـ μετατρέπει τη λέξη σε نَعْت (μάθημα 8), οπότε το الوَلَدُ الباكي λέει μόνο ποιο αγόρι γύρισε.
• جاءَ رَجُلٌ مُسْرِعًا -> جاءَ الرَّجُلُ مُسْرِعًا — ο صاحِبُ الحالِ πρέπει να είναι οριστικός· μετά από αόριστο όνομα ο αναγνώστης παίρνει τη λέξη ως επίθετό του (جاءَ رَجُلٌ مُسْرِعٌ).
• عادَتِ الطّالِبَةُ مُتْعَبًا -> عادَتِ الطّالِبَةُ مُتْعَبَةً — το حال συμφωνεί σε γένος με τον κάτοχό του, παρόλο που δεν συμφωνεί ποτέ σε οριστικότητα.
• خَرَجوا ضاحِكًا -> خَرَجوا ضاحِكينَ — και σε αριθμό: ο ομαλός αρσενικός πληθυντικός είναι ـينَ στην αιτιατική, όχι ـونَ και όχι ενικός.
• خَرَجْنَ ضاحِكاتً -> خَرَجْنَ ضاحِكاتٍ — ο ομαλός θηλυκός πληθυντικός παίρνει κάσραταν στην αιτιατική (μαθήματα 9 και 40). Το να γράψετε φατχατάν στο ـات είναι πάντα λάθος.
• ذَهَبَ وَيَجْري -> ذَهَبَ يَجْري — ένα σκέτο مُضارِع ενώνεται χωρίς واو καθόλου· ο δεσμός είναι η αντωνυμία ήδη μέσα στο ρήμα. Με το واو διαβάζεται ως δεύτερη, χωριστή ενέργεια.
• خَرَجَ وَيَبْتَسِمُ -> خَرَجَ وَهُوَ يَبْتَسِمُ — το واو الحال εισάγει ονοματική πρόταση, οπότε χρειάζεται αντωνυμία υποκειμένου. Η αφαίρεση του واو (خَرَجَ يَبْتَسِمُ) είναι η άλλη διόρθωση.
• جاءَ وَتَعِبَ -> جاءَ وَقَدْ تَعِبَ — πρόταση حال σε παρελθοντικό χρειάζεται قَدْ· χωρίς αυτό το واو είναι σκέτη παράταξη, «ήρθε και κουράστηκε».
• رَأَيْتُهُ عَلى الشّاطِئَ -> رَأَيْتُهُ عَلى الشّاطِئِ — η φράση ως σύνολο καταλαμβάνει τη θέση αιτιατικής, αλλά μέσα της το عَلى κυβερνά ακόμα γενική. Ποτέ μην σημειώνετε το شِبْهَ الجُمْلَةِ με φάτχα.

Συμβουλές

• Δοκιμάστε κάθε υποψήφιο με το كَيْفَ؟ — αν η απάντηση περιγράφει την κατάσταση αυτού που ενεργεί είναι حال· αν περιγράφει την ενέργεια είναι επίρρημα τρόπου (μάθημα 31), και δεν θα συμφωνεί.
• Δεύτερος έλεγχος, για να ξεχωρίζετε το حال από το خَبَرِ كانَ: διαγράψτε την αιτιατική. Αν η πρόταση στέκεται ακόμα, ήταν حال· αν καταρρέει, ήταν το κατηγόρημα.
• Όταν έχετε αμφιβολία ποιο σχήμα να χρησιμοποιήσετε, καταφύγετε στο وَ + αντωνυμία + ρήμα (خَرَجَ وَهُوَ يَجْري). Είναι πάντα γραμματικό, ενώ το σχήμα του σκέτου ρήματος δουλεύει μόνο με مُضارِع και το σχήμα قَدْ μόνο με ماضٍ.
• Μάθετε το παγωμένο σύνολο (مَعًا، أَيْضًا، مَثَلًا، طَبْعًا، أَوَّلًا) ως σκέτο λεξιλόγιο. Το φατχατάν τους δεν είναι κάτι που υπολογίζετε κάθε φορά.
• Διαλέξτε τη μετοχή κατά φωνή: اسْمُ الفاعِلِ για ό,τι κάνει ο κάτοχος (ضاحِكًا، واقِفًا), اسْمُ المَفْعولِ για ό,τι του έχει γίνει (مَفْتوحَةً، مَشْوِيًّا). Το μάθημα 53 έχει τα σχήματα.
• Πείτε το ـً δυνατά σε κάθε حال γραμμένο με το άλιφ στήριξης. Είναι η μία πτωτική κατάληξη που επιβιώνει στον τύπο παύσης, οπότε είναι η κατάληξη που θα ακούσετε πραγματικά σε ένα δελτίο ειδήσεων.
• Σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια, αυτή είναι η υπογραφή: μια πλήρης πρόταση, έπειτα ένα γυμνό όνομα χωρίς الـ και χωρίς πρόθεση μπροστά του. Διαβάστε το ως حال και συμπληρώστε μόνοι σας το φατχατάν.
• Το «χωρίς να…» σχεδόν πάντα βγαίνει ως وَلَمْ + αποκομμένη έγκλιση (خَرَجَ وَلَمْ يَنْظُرْ إِلَيَّ) ή ως دونَ أَنْ + υποτακτική από το μάθημα 34. Μην ψάχνετε μία αραβική λέξη γι’ αυτό.