Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά χτίζουν μια υπόθεση από τρία μέρη και όχι περισσότερα: μια λέξη που την ανοίγει, το ρήμα της υπόθεσης, και την απόδοση. إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ — «αν μελετήσεις, θα περάσεις». Τα Αγγλικά σημειώνουν τα δύο μισά με if και μέλλοντα· τα Αραβικά τα σημειώνουν ανασχηματίζοντας τα δύο ρήματα, και ο ανασχηματισμός είναι η αποκομμένη έγκλιση (مَجْزوم) που ήδη έχετε από το μάθημα 35, τώρα να δουλεύει δύο φορές σε μία πρόταση και χωρίς άρνηση πουθενά στον ορίζοντα.

Το μάθημα στρέφεται γύρω από έναν μόνο χωρισμό. Οι περισσότερες υποθετικές λέξεις — το إِنْ και η οικογένεια «ποιος/τι/πότε/πού» — βάζουν και τα δύο ρήματα στην αποκομμένη έγκλιση. Δύο από τις συχνότερες, το إِذا και το كُلَّما, δεν κυβερνούν τίποτα και παίρνουν τύπο παρελθοντικού ακόμη και όταν η σημασία είναι μέλλοντας. Προσθέστε το فَ που απαιτούν ορισμένες αποδόσεις και οι πραγματικές υποθέσεις τελειώνουν. Οι μη πραγματικές — «αν είχα ξέρει», «αν δεν ήταν» — τρέχουν με لَوْ και لَوْلا και είναι το μάθημα 65· μην τις δανείζεστε εδώ.

Ο κανόνας

1. Τα τρία μέρη. Κάθε υποθετική πρόταση είναι أَداةُ الشَّرْطِ (η υποθετική λέξη) + فِعْلُ الشَّرْطِ (το ρήμα της υπόθεσης) + جَوابُ الشَّرْطِ (η απόδοση, που λέγεται και جَزاءُ الشَّرْطِ). Το όλο είναι μία πρόταση και το أَداة στέκεται στην κεφαλή της· τίποτα δεν μπαίνει μπροστά του εκτός από σύνδεσμο όπως το وَ ή μια φράση θέματος. Δεν απαιτείται κόμμα ανάμεσα στα δύο μισά — η σύγχρονη επιμέλεια συχνά βάζει ένα ، εκεί, αλλά τίποτα γραμματικό δεν κρέμεται από αυτό· το όριο είναι το τέλος της πρότασης του πρώτου ρήματος.

2. Δύο οικογένειες, και αυτό είναι όλο το μάθημα. Τα أَدَواتُ الشَّرْطِ χωρίζονται σε όσα προκαλούν جَزْم και όσα δεν προκαλούν.

• الجازِمَة — إِنْ، مَنْ، ما، مَهْما، مَتى، أَيْنَما، كَيْفَما، أَيّ. Και τα δύο ρήματα μπαίνουν σε مَجْزوم: إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ.
• غَيْرُ الجازِمَة — το إِذا και το كُلَّما. Τίποτα δεν μπαίνει σε καμία έγκλιση· το ρήμα μετά από αυτά είναι κανονικά τύπος παρελθοντικού: إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ.

Αυτές οι δύο προτάσεις-παραδείγματα μεταφράζονται πανομοιότυπα στα Αγγλικά («if/when you study, you will pass») — και στα Ελληνικά («αν/όταν μελετήσεις, θα περάσεις») — και δεν μοιράζονται ούτε ένα γραμματικό γνώρισμα. Μάθετέ τες ως ταιριαστό ζεύγος και τα μισά λάθη σε αυτό το πεδίο δεν γίνονται ποτέ.

3. إِنْ: δύο αποκομμένες, και η δεύτερη είναι η έκπληξη. Μετά το إِنْ το ρήμα της υπόθεσης παίρνει جَزْم ακριβώς όπως μετά το لَمْ. Το καινούργιο είναι ότι το παίρνει και η απόδοση, αν και κανένα μόριο δεν στέκεται μπροστά από την απόδοση καθόλου:

إِنْ تَجْتَهِدْ (شَرْط، مَجْزوم) تَنْجَحْ (جَواب، مَجْزوم).

Τίποτα δεν αρνείται, τίποτα δεν απαγορεύει, τίποτα δεν διατάζει· το σουκούν στο تَنْجَحْ το προκαλεί μόνο η υποθετική δομή. Δύο ρήματα, δύο σουκούν, ένα إِنْ.

4. Πού φαίνεται πραγματικά το جَزْم. Σε υγιές ρήμα το σημάδι είναι σκέτο σουκούν και το άφωνο κείμενο το κρύβει εντελώς. Στις άλλες τάξεις η λέξη μικραίνει ορατά, και αυτοί είναι οι τύποι να γυμνάσετε — εκεί ακούει ο αναγνώστης το λάθος σας:

• الصَّحيحُ السّالِمُ: تَدْرُسُ → تَدْرُسْ. Ένα σουκούν αντικαθιστά τη ντάμμα.
• النّاقِص (ασθενές τελικό γράμμα): تَمْشي → تَمْشِ. Το ي διαγράφεται και μένει η κάσρα του.
• الأَجْوَف (ασθενές μεσαίο γράμμα): تَزورُ → تَزُرْ. Το μακρό و κονταίνει σε ντάμμα.
• الأَفْعالُ الخَمْسَةُ: تَدْرُسونَ → تَدْرُسوا. Το نون πέφτει, γράφεται το άφωνο άλιφ.

5. Τύποι παρελθοντικού μέσα σε πλαίσιο αποκοπής. Μετά το إِنْ μπορείτε εξίσου να χρησιμοποιήσετε ρήμα παρελθοντικού, και αυτό είναι πολύ συχνό στον γραπτό λόγο: إِنْ دَرَسْتَ نَجَحْتَ. Ο τύπος παρελθοντικού είναι مَبْنِيّ — χτισμένος, αμετάβλητος — οπότε δεν του συμβαίνει τίποτα ορατό· οι γραμματικοί λένε ότι είναι فِي مَحَلِّ جَزْمٍ, σε θέση αποκομμένης έγκλισης. Η ανάμειξη επιτρέπεται προς μία κατεύθυνση: παρελθοντικός شَرْط με αποκομμένη جَواب είναι καλά Αραβικά (إِنْ دَرَسْتَ تَنْجَحْ). Το αντίστροφο — αποκομμένος شَرْط με παρελθοντική جَواب — δεν είναι κάτι να παράγετε· μείνετε στα τρία πλαίσια του πίνακα παρακάτω.

6. إِذا: ο τύπος παρελθοντικού που σημαίνει μέλλοντα. Το إِذا δεν είναι κυβερνητικό μόριο καθόλου. Η αραβική γραμματική το κατατάσσει ως λέξη χρόνου (ظَرْف) που κουβαλάει υποθετική δύναμη, και μια λέξη χρόνου δεν βάζει τίποτα σε έγκλιση. Το ρήμα του είναι τύπος παρελθοντικού και η χρονική του αναφορά είναι ο μέλλοντας:

إِذا وَصَلَ القِطارُ رَكِبْنا مَعًا. — «Όταν φτάσει το τρένο θα μπούμε μαζί.»

Δύο αποδείξεις ότι το إِذا δεν κυβερνά τίποτα. Πρώτον, ένα ρήμα ενεστώτα στην απόδοση κρατάει τη ντάμμα του ανέγγιχτη: إِذا زارَني صَديقي أُقَدِّمُ لَهُ القَهْوَةَ. Δεύτερον, όταν βλέπετε σουκούν μετά το إِذا έχει πάντα άλλη αιτία — إِذا لَمْ تَفْهَمْ فَاسْأَلْ: εκείνο το σουκούν ανήκει στο لَمْ, που είναι αποκοπτικό μόριο από μόνο του. Στον σύγχρονο πεζό το إِذا ακολουθείται κατευθείαν από το ρήμα του· θα συναντήσετε και το إِذا ما, όπου το ما δεν προσθέτει τίποτα στη σημασία.

7. إِنْ ή إِذا — πραγματική διαφορά σημασίας. Δεν είναι υφολογικές παραλλαγές.

• إِذا = ο ομιλητής περιμένει να συμβεί, ή ξέρει ότι θα συμβεί: إِذا جاءَ الصَّيْفُ سافَرْنا. Είναι «όταν» όσο και «αν», και είναι κατά πολύ το συχνότερο από τα δύο στον σύγχρονο πεζό.
• إِنْ = ο ομιλητής είναι πραγματικά αβέβαιος, ή το θεωρεί απίθανο: إِنْ تَتَغَيَّرْ خُطَّتُهُمْ نُخْبِرْكَ. Είναι το υποθετικό «αν», και κυριαρχεί στις υποθέσεις με لَمْ, στον επίσημο γραπτό λόγο και σε παγιωμένες φράσεις όπως το إِنْ شاءَ اللهُ.

8. Η υπόλοιπη οικογένεια جازِمَة: κρατούν μια θέση μέσα στην πρόταση. Το إِنْ είναι μόριο και δεν κάνει τίποτα άλλο. Τα άλλα είναι ονόματα ή επιρρήματα, οπότε εκτός από το να ανοίγουν την υπόθεση γεμίζουν μια θέση μέσα της — υποκείμενο, αντικείμενο, τόπος, τρόπος:

• مَنْ «όποιος», για ανθρώπους: مَنْ يَعْمَلْ بِجِدٍّ يَنَلْ ما يُريدُ.
• ما και مَهْما «ό,τι», για πράγματα· το مَهْما είναι το εμφατικό και δεν μπορεί να αναφέρεται σε πρόσωπο: مَهْما تَقُلْ فَلَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي.
• مَتى «όποτε»: مَتى تَصِلْ إِلى المَطارِ أَسْتَقْبِلْكَ. Ίδια λέξη με την ερώτηση مَتى؟ «πότε;», διαφορετική δουλειά — εδώ δεν είναι ερώτηση και δεν παίρνει ερωτηματικό.
• أَيْنَما «όπου» και كَيْفَما «όπως, με όποιον τρόπο»: أَيْنَما تَذْهَبْ تَجِدْ أَصْدِقاءَ.
• أَيّ «όποιο», μοναδικό στο ότι παίρνει επόμενο όνομα σε ιντάφα (إِضافَة) και στο ότι αλλάζει τη δική του κατάληξη ανάλογα με τον ρόλο του: أَيُّ طالِبٍ يَجْتَهِدْ يَنْجَحْ (مُبْتَدَأ، مَرْفوع) δίπλα στο أَيَّ كِتابٍ تَقْرَأْ تَسْتَفِدْ مِنْهُ (مَفْعول بِهِ، مَنْصوب).

9. فاءُ الجَوابِ — το فَ που δεν είναι προαιρετικό. Μια αποκομμένη ή παρελθοντική απόδοση κολλάει απευθείας χωρίς τίποτα ανάμεσα: إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ، إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ. Αλλά κάποιες αποδόσεις δεν μπορούν καθόλου να είναι αποκομμένη έγκλιση, και τότε τα Αραβικά απαιτούν فَـ κολλημένο μπροστά στην απόδοση. Ο κατάλογος είναι σύντομος και αξίζει να τον απομνημονεύσετε ως κατάλογο:

1. η απόδοση είναι ονοματική πρόταση: إِذا نَجَحْتَ فَلَكَ جائِزَةٌ.
2. η απόδοση είναι προστακτική (ή απαγόρευση με لا): إِذا وَصَلْتَ فَاتَّصِلْ بي.
3. η απόδοση ανοίγει με سَـ / سَوْفَ: إِنْ تَحْضُرْ فَسَنَبْدَأُ فَوْرًا.
4. η απόδοση ανοίγει με قَدْ: إِنْ تَسْأَلْهُ فَقَدْ يُساعِدُكَ.
5. η απόδοση ανοίγει με ما: إِنْ تَبْحَثْ عَنْهُ فَما هُوَ هُنا.
6. η απόδοση ανοίγει με لَنْ: مَهْما تَقُلْ فَلَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي.

Ένας έλεγχος καλύπτει και τα έξι: αν η απόδοση δεν μπορεί η ίδια να μπει σε αποκομμένη έγκλιση, χρειάζεται το فَ. Ένα όνομα δεν έχει έγκλιση· μια προστακτική είναι ήδη παγιωμένη· τα سَـ، سَوْفَ، قَدْ، ما، لَنْ το καθένα μπλοκάρει την αποκοπή καταλαμβάνοντας τη θέση μπροστά από το ρήμα. Το ίδιο ισχύει για τα παγωμένα ρήματα لَيْسَ και عَسى: إِذا تَأَخَّرَ فَلَيْسَ ذٰلِكَ خَطَأَهُ. Επειδή το إِذا εισάγει τόσο συχνά ονοματική ή μελλοντική απόδοση, θα βλέπετε το فَ με το إِذا διαρκώς — αλλά το فَ ανήκει στο σχήμα της απόδοσης, όχι στο إِذا.

10. Άρνηση μέσα σε υπόθεση. Το «αν … όχι» είναι إِنْ لَمْ ή إِذا لَمْ συν αποκομμένη έγκλιση· το لَمْ κάνει τη δουλειά, οπότε το σχήμα είναι ίδιο και στις δύο περιπτώσεις: إِنْ لَمْ تُسافِرْ غَدًا فَاتَّصِلْ بي، إِذا لَمْ تَفْهَمِ الدَّرْسَ فَاسْأَلِ المُعَلِّمَ. Η συμπαγής εναλλακτική είναι το وَإِلّا «αλλιώς», που συσκευάζει وَ + إِنْ + لا σε μία λέξη και ρίχνει το ρήμα της υπόθεσης — οπότε το δικό της ρήμα βγαίνει ακόμα مَجْزوم: اُدْرُسْ وَإِلّا تَرْسُبْ.

11. Δύο σουκούν δεν μπορούν να συναντηθούν — η ίδια επιδιόρθωση όπως στο μάθημα 35. Αποκομμένη που τελειώνει σε σουκούν ακολουθούμενη από το άρθρο παίρνει κάσρα: كَيْفَما تُعامِلِ النّاسَ يُعامِلوكَ، إِذا لَمْ تَفْهَمِ الدَّرْسَ. Αυτό είναι μόνο επιδιόρθωση προφοράς· το ρήμα είναι ακόμα مَجْزوم.

12. Ό,τι αφήνεται σκόπιμα έξω. Τα لَوْ και لَوْلا — οι μη πραγματικές υποθέσεις, «αν είχες μελετήσει θα είχες περάσει» — είναι το μάθημα 65 ολόκληρο, και η χρήση του لَوْ για πραγματική, ανοιχτή υπόθεση είναι το συχνότερο λάθος σε αυτό το πεδίο. Το كُلَّما ως έκφραση χρόνου ήταν το μάθημα 38 και εμφανίζεται εδώ μόνο για να καθίσει στη στήλη جازِمة / غَيْر جازِمة. Η σύνδεση ολόκληρων παραγράφων με فِي حالِ، شَريطَةَ أَنْ، بِشَرْطِ أَنْ ανήκει στο μάθημα 66. Και τα παλαιότερα أَدَوات إِذْما، أَنّى، حَيْثُما، أَيّانَ προκαλούν κι αυτά αποκοπή αλλά είναι ασυνήθιστα στον σύγχρονο πεζό — αναγνωρίζετε, μην παράγετε. Από τα τέσσερα μόνο το حَيْثُما «όπου» συναντιέται ακόμα με κάποια κανονικότητα.

Τύποι και δομές

Τα μόρια, ταξινομημένα κατά το μόνο πράγμα που μετράει. Οι δύο τελευταίες σειρές είναι αυτές που δεν κυβερνούν τίποτα:

Η αποκομμένη έγκλιση στις τάξεις ρημάτων, ώστε το σημάδι να φαίνεται κάπου. Δεύτερο πρόσωπο αρσενικού ενικού, αφού αυτός είναι ο τύπος στον οποίο συνήθως πέφτει μια υπόθεση:

Το διπλασιασμένο ρήμα προστίθεται μόνο για πληρότητα: συμπεριφέρεται όπως στο μάθημα 35, όπου εκτέθηκαν τα τρία επιτρεπτά σχήματα.

Τα τρία πλαίσια που πρέπει πράγματι να παράγετε. Όλα τα άλλα είναι αναγνώριση:

Όταν το فاءُ الجَوابِ είναι υποχρεωτικό — όλος ο κατάλογος, με την αφορμή σε έντονα:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• إِنْ تَدْرُسُ تَنْجَحُ -> إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ — το إِنْ προκαλεί αποκοπή και φτάνει σε και τα δύο ρήματα. Δύο ντάμμες εδώ είναι το συχνότερο λάθος σε όλο το θέμα.
• إِذا تَدْرُسُ تَنْجَحُ -> إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ — το إِذا παίρνει τύπο παρελθοντικού παρόλο που η σημασία είναι μέλλοντας. Ρήμα ενεστώτα κατευθείαν μετά το إِذا εμφανίζεται στα κλασικά αραβικά (إِذا تُتْلى عَلَيْهِ آياتُنا), αλλά είναι σπάνιο· στον σύγχρονο πεζό γράφετε τον τύπο παρελθοντικού.
• إِذا نَجَحْتَ لَكَ جائِزَةٌ -> إِذا نَجَحْتَ فَلَكَ جائِزَةٌ — η απόδοση είναι ονοματική πρόταση, οπότε το فاءُ الجَوابِ είναι υποχρεωτικό. Αν το παραλείψετε μένουν δύο προτάσεις κολλημένες μεταξύ τους.
• إِذا وَصَلْتَ اِتَّصِلْ بي -> إِذا وَصَلْتَ فَاتَّصِلْ بي — προστακτική απόδοση χρειάζεται το ίδιο فَ. Κολλάει στο ρήμα, ποτέ δεν γράφεται ως χωριστή λέξη.
• مَهْما تَقُلْ لَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي -> مَهْما تَقُلْ فَلَنْ أُغَيِّرَ رَأْيي — το لَنْ μπλοκάρει την αποκοπή, οπότε η απόδοση παίρνει το فَ. Το ίδιο για τα سَـ، سَوْفَ، قَدْ، ما.
• لَوْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ -> إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ — το لَوْ είναι για υποθέσεις που ο ομιλητής μεταχειρίζεται ως μη πραγματικές ή ήδη χαμένες. Για ανοιχτή, ακόμα δυνατή υπόθεση χρησιμοποιήστε إِنْ ή إِذا.
• إِنْ تَزورْني أَزورْكَ -> إِنْ تَزُرْني أَزُرْكَ — σουκούν δεν μπορεί να ακολουθήσει μακρό φωνήεν, οπότε το κοίλο ρήμα κονταίνει στην αποκομμένη: το تَزورُ γίνεται تَزُرْ.
• إِنْ تَمْشي تَصِلْ -> إِنْ تَمْشِ تَصِلْ — σε ελλιπές ρήμα το ي διαγράφεται εντελώς και μένει μόνο η κάσρα του. Η λέξη είναι πραγματικά τόσο σύντομη.
• إِنْ تَدْرُسونَ تَنْجَحونَ -> إِنْ تَدْرُسوا تَنْجَحوا — τα الأَفْعالُ الخَمْسَةُ χάνουν το نون τους στην αποκομμένη, στην απόδοση όπως και στην υπόθεση.
• إِذا لَمْ تَفْهَمَ الدَّرْسَ -> إِذا لَمْ تَفْهَمِ الدَّرْسَ — το لَمْ απαιτεί σουκούν (όχι τη φάτχα της υποτακτικής), και το σουκούν γίνεται κάσρα πριν το άρθρο.

Συμβουλές

• Μάθετε το إِنْ تَدْرُسْ تَنْجَحْ και το إِذا دَرَسْتَ نَجَحْتَ ως μία κάρτα με δύο όψεις. Όλα τα άλλα σε αυτό το μάθημα είναι επέκταση αυτής της αντίθεσης.
• Μια συντόμευση για την επιλογή: αν θα λέγατε φυσικά «όταν», γράψτε إِذا· αν επιμένετε στο «αν», γράψτε إِنْ. Στον σύγχρονο πεζό το إِذا κερδίζει τις περισσότερες φορές.
• Μην εξασκείτε υποθέσεις μόνο σε υγιή ρήματα — το إِنْ تَدْرُسْ κρύβει τη γραμματική του στο άφωνο κείμενο. Χτίστε τις προτάσεις σας πάνω στα زارَ، قالَ، مَشى، رَأى، اِسْتَطاعَ, όπου η κατάρρευση του τύπου είναι αδύνατο να κρυφτεί.
• Όποτε γράφετε إِذا, κοιτάξτε την πρόταση απόδοσης πριν τελειώσετε την πρόταση. Αν αρχίζει με όνομα, προσταγή, سَـ، سَوْفَ، قَدْ، ما ή لَنْ, μπαίνει το فَ. Αυτός ο έλεγχος μόνος του αφαιρεί μια ολόκληρη τάξη λαθών.
• Το αρνητικό πλαίσιο إِنْ لَمْ / إِذا لَمْ αξίζει να το γυμνάσετε χωριστά, γιατί στοιβάζει δύο αποκοπτικές λέξεις και οι μαθητές αφήνουν συστηματικά την κατάληξη ανοιχτή.
• Κρατήστε το لَوْ εντελώς έξω από την παραγωγή σας μέχρι το μάθημα 65. Αν έχετε αμφιβολία αν μια υπόθεση είναι πραγματική, είναι πραγματική — μη πραγματικές είναι αυτές που ο ομιλητής μεταχειρίζεται ως αντίθετες προς τα πράγματα.
• Διαβάζετε κύρια άρθρα εφημερίδων για το إِذا: ανοίγει πάρα πολλές προτάσεις εκεί, και το να το δείτε πενήντα φορές να ακολουθείται από ρήμα παρελθοντικού θα στερεώσει το σχήμα γρηγορότερα από οποιονδήποτε πίνακα.
• Αγνοήστε προς το παρόν τα αρχαϊκά إِذْما، أَنّى، حَيْثُما και οποιοδήποτε κλασικό παράδειγμα όπου ένα όνομα κάθεται ανάμεσα στο إِذا και το ρήμα του. Τα σύγχρονα γραπτά Αραβικά βάζουν σχεδόν πάντα το ρήμα κατευθείαν μετά το μόριο.