Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά μπορούν να μικρύνουν ένα ουσιαστικό αλλάζοντας τα φωνήεντά του αντί να προσθέσουν λέξη. Το كَلْبٌ «σκύλος» γίνεται كُلَيْبٌ، το نَهْرٌ «ποτάμι» γίνεται نُهَيْرٌ: τα σύμφωνα μένουν ακριβώς εκεί που ήταν, τα φωνήεντα αντικαθίστανται από σταθερό σχήμα, και εμφανίζεται ένα ي μετά το δεύτερο σύμφωνο. Η υπογραφή είναι σύντομη και δεν αλλάζει ποτέ — ντάμμα στο πρώτο σύμφωνο, έπειτα ـَيْ — οπότε μια λέξη που μοιάζει άγνωστη στη σελίδα συχνά αποδεικνύεται λέξη που ήδη ξέρετε, με αυτό το ένα κοστούμι.

Μεταχειριστείτε το ως μάθημα αναγνώρισης. Ο σύγχρονος πεζός σχεδόν ποτέ δεν κόβει υποκοριστικό επί τόπου· για να πει «ένα μικρό βιβλίο» λέει كِتابٌ صَغيرٌ. Αυτό που χρησιμοποιεί είναι ένα μικρό απόθεμα υποκοριστικών που έχουν σκληρύνει σε συνηθισμένο λεξιλόγιο — كُتَيِّبٌ ένα φυλλάδιο, بُحَيْرَةٌ μια λίμνη, جُسَيْمٌ ένα σωματίδιο, دُوَيْلَةٌ ένα κρατίδιο ειπωμένο με περιφρόνηση — συν τα δύο επιρρήματα του τύπου قُبَيْلَ και بُعَيْدَ. Η δουλειά σας είναι να ξεφλουδίσετε το σχήμα πίσω στη ρίζα, να κοιτάξετε τη βάση και να μάθετε εκείνη τη δωδεκάδα λέξεων ως λεξιλόγιο. Το να παράγετε καινούργια υποκοριστικά δεν είναι δουλειά σας.

Ο κανόνας

1. Η υπογραφή: ـُ έπειτα ـَيْ. Κάθε υποκοριστικό της γλώσσας, όποιο κι αν είναι το μέγεθός του, αρχίζει το ίδιο: το πρώτο σύμφωνο φέρει ντάμμα, το δεύτερο φέρει φάτχα, και ένα ي με σουκούν ακολουθεί αμέσως. Το كُـ لَـ يْـ … είναι όλο το καμπανάκι συναγερμού. Τι έρχεται μετά εξαρτάται από το πόσο μακριά είναι η λέξη βάσης, και υπάρχουν μόνο τρεις συνέχειες, καταγεγραμμένες παρακάτω. Αν μια λέξη δεν ανοίγει με ـُ ـَيْ, δεν είναι υποκοριστικό, ό,τι κι αν σημαίνει.

2. فُعَيْل — η βάση τριών συμφώνων. Το συχνότερο και απλούστερο σχήμα. Πάρτε ένα ουσιαστικό τριών συμφώνων, πετάξτε τα δικά του φωνήεντα, και χύστε το στο فُعَيْل:

كَلْبٌ → كُلَيْبٌ، نَهْرٌ → نُهَيْرٌ، جَبَلٌ → جُبَيْلٌ، قَلَمٌ → قُلَيْمٌ، جِسْمٌ → جُسَيْمٌ.

Μια βάση της οποίας το μεσαίο ριζικό είναι ασθενές γράμμα δεν αποτελεί εξαίρεση — εκείνο το ي ή و είναι πραγματικό ριζικό και ξαναφαίνεται. بَيْتٌ (ρίζα ب ي ت) → بُيَيْتٌ, με δύο ي στη σειρά και χωρίς σάντα ανάμεσά τους. دارٌ (ρίζα د و ر) → دُوَيْرَةٌ، نارٌ (ρίζα ن و ر) → نُوَيْرَةٌ: το و που αναπλήρωνε το άλιφ ξαναεμφανίζεται (και τα δύο είναι θηλυκά, εξ ου και το προσθεμένο ة του κανόνα 6). Αυτή είναι η ίδια κίνηση «αποκαταστήστε το ασθενές ριζικό» που μάθατε για τα κοίλα ρήματα στο μάθημα 50.

3. فُعَيِّل — όταν η βάση τριών συμφώνων φέρει μακρό φωνήεν μετά το δεύτερο ριζικό. Αυτή η υποπερίπτωση μετράει γιατί παράγει το πιο χρήσιμο μεμονωμένο υποκοριστικό στη σύγχρονη εκτύπωση. Στο كِتابٌ το ا κάθεται στην τρίτη θέση, μετά τα ك και ت· στο υποκοριστικό εκείνο το μακρό φωνήεν γίνεται ي και συγχωνεύεται με το δικό του ي του υποκοριστικού κάτω από σάντα:

كِتابٌ → كُتَيِّبٌ (φυλλάδιο)، رَغيفٌ → رُغَيِّفٌ (ένα μικρό καρβέλι)، غَزالٌ → غُزَيِّلٌ.

Σημειώστε τι σας λέει η σάντα όταν διαβάζετε: ένα διπλασιασμένο ي πριν το τελευταίο σύμφωνο ενός υποκοριστικού σημαίνει ότι η βάση είχε εκεί μακρό φωνήεν, όποιο κι αν ήταν. Ένα διπλασιασμένο ي στο ίδιο το τέλος είναι κάτι άλλο — بُنَيٌّ، كُرَيَّةٌ — και προέρχεται από ασθενές τελικό ριζικό.

4. فُعَيْعِل — η βάση τεσσάρων συμφώνων. Τέσσερα σύμφωνα δεν αφήνουν χώρο για μακρό φωνήεν, οπότε το έξτρα γράμμα απλώς παίρνει κάσρα:

دَفْتَرٌ → دُفَيْتِرٌ، دِرْهَمٌ → دُرَيْهِمٌ، عَقْرَبٌ → عُقَيْرِبٌ، مَكْتَبٌ → مُكَيْتِبٌ.

Ένα μακρό ا σε δεύτερη θέση μετράει ως μία από τις τέσσερις θέσεις και αναδύεται ως و: كاتِبٌ → كُوَيْتِبٌ، شاعِرٌ → شُوَيْعِرٌ. Το δεύτερο από αυτά είναι πραγματική, ακόμα χρησιμοποιούμενη λέξη για έναν κακό μικρό ποιητή, και σας δείχνει την περιφρονητική αιχμή που μπορεί να κουβαλάει το σχήμα.

5. فُعَيْعيل — τέσσερα σύμφωνα με μακρό φωνήεν στην τέταρτη θέση. Αν η βάση έχει μακρό φωνήεν ανάμεσα στα δύο τελευταία σύμφωνα, εκείνο το φωνήεν επιβιώνει, και βγαίνει πάντα ως ي, ό,τι κι αν ήταν αρχικά:

مِفْتاحٌ → مُفَيْتيحٌ، عُصْفورٌ → عُصَيْفيرٌ، قِنْديلٌ → قُنَيْديلٌ، مِصْباحٌ → مُصَيْبيحٌ، سُلْطانٌ → سُلَيْطينٌ.

Το άλιφ του مِفْتاح, το و του عُصْفور και το ي του قِنْديل καταλήγουν όλα στο ίδιο ي. Προσέξτε πόσο κοντά αυτό ακολουθεί τους σπασμένους πληθυντικούς του μαθήματος 10: مَفاتيحُ / مُفَيْتيحٌ، عَصافيرُ / عُصَيْفيرٌ، قَناديلُ / قُنَيْديلٌ — ένας σκελετός, δύο σύνολα φωνηέντων.

6. Μια ασημάδευτη θηλυκή βάση μεγαλώνει ένα ة. Τα Αραβικά έχουν ένα σύνολο ουσιαστικών που είναι θηλυκά από τη φύση τους αλλά δεν φέρουν θηλυκή κατάληξη: شَمْسٌ، أَرْضٌ، عَيْنٌ، يَدٌ، نارٌ، دارٌ، حَرْبٌ، بِئْرٌ (μάθημα 5). Όταν ένα τέτοιο ουσιαστικό τριών συμφώνων γίνεται υποκοριστικό, το λείπον ة συμπληρώνεται:

شَمْسٌ → شُمَيْسَةٌ، أَرْضٌ → أُرَيْضَةٌ، عَيْنٌ → عُيَيْنَةٌ، يَدٌ → يُدَيَّةٌ.

Μια βάση που έχει ήδη ة απλώς το κρατά: شَجَرَةٌ → شُجَيْرَةٌ، دَوْلَةٌ → دُوَيْلَةٌ، حَديقَةٌ → حُدَيِّقَةٌ (τέσσερα γράμματα συν το ة, οπότε ο κανόνας 3 εφαρμόζεται και μέσα του). Και τα μακρύτερα θηλυκά δεν παίρνουν το προσθεμένο ة: το عَقْرَبٌ, θηλυκό και τετραγράμματο, δίνει عُقَيْرِبٌ, όχι عُقَيْرِبَةٌ.

7. Κλίνονται όπως οποιοδήποτε συνηθισμένο ουσιαστικό. Τίποτα στο σχήμα δεν μπλοκάρει το τανβίν ούτε αλλάζει τις πτωτικές καταλήξεις. Ένα υποκοριστικό είναι σκέτο τρίπτωτο:

كُتَيِّبٌ / كُتَيِّبًا / كُتَيِّبٍ, και με το άρθρο الكُتَيِّبُ / الكُتَيِّبَ / الكُتَيِّبِ.

Οι πληθυντικοί είναι οι συνηθισμένοι ομαλοί: كُتَيِّباتٌ، دُوَيْلاتٌ، جُسَيْماتٌ، شُجَيْراتٌ. Το ίδιο το υποκοριστικό σχήμα δεν είναι έναυσμα διπτώτου, οπότε ένα υποκοριστικό όνομα κλίνεται με τα συνηθισμένα κριτήρια του μαθήματος 41: το حُسَيْنٌ παίρνει πλήρες τανβίν — جاءَ حُسَيْنٌ، سَلَّمْتُ عَلى حُسَيْنٍ — γιατί το فُعَيْل δεν είναι μία από τις κατηγορίες διπτώτων. Ένα όνομα αποκλεισμένο από τανβίν για άλλον λόγο — ένα θηλυκό όνομα, ας πούμε — μένει αποκλεισμένο.

8. Τι σημαίνει το σχήμα το αποφασίζει το συγκείμενο, όχι το σχήμα. Τέσσερις αναγνώσεις είναι ζωντανές στα σύγχρονα αραβικά: κυριολεκτική μικρότητα (شُجَيْرَةٌ ένας θάμνος, بُحَيْرَةٌ μια λίμνη, عُصَيْفيرٌ ένα πουλάκι)· στοργή, κυρίως σε λόγο προς παιδιά και σε πλάγιο λόγο — يا بُنَيَّ، يا أُخَيَّ· περιφρόνηση ή υποβιβασμός, που εννοεί ένας δημοσιογράφος με το دُوَيْلَةٌ ή με το شُوَيْعِرٌ· και μια καθαρά τεχνική χρήση, όπου το υποκοριστικό διαλέχτηκε για να κοπεί ένας όρος και δεν νιώθεται πια μικρότητα — جُسَيْمٌ ένα σωματίδιο στη φυσική, كُرَيَّةٌ ένα αιμοσφαίριο στην ιατρική (الكُرَيّاتُ الحَمْراءُ, τα ερυθρά αιμοσφαίρια). Μόνο η γύρω πρόταση σας λέει ποια κοιτάτε, οπότε διαβάστε ολόκληρη την πρόταση πριν αποφασίσετε ότι ο συγγραφέας χλευάζει.

9. Πώς να το κοιτάξετε στο λεξικό. Το λεξικό δεν έχει λήμμα για υποκοριστικό· έχει τη βάση. Αντιστρέψτε το σχήμα σε τρία βήματα (μάθημα 22): διαγράψτε το ي που ακολουθεί το δεύτερο σύμφωνο, αναιρέστε τον διπλασιασμό αν υπάρχει σάντα, και διαβάστε ό,τι μένει ως ρίζα. عُصَيْفير → ع ص ف ر → عُصْفور. مُفَيْتيح → م ف ت ح → το م είναι επαύξηση, οπότε η ρίζα είναι ف ت ح και η βάση είναι مِفْتاح. دُفَيْتِر → د ف ت ر → دَفْتَر. كُتَيِّب → το διπλασιασμένο ي ξεδιπλώνεται σε μακρό φωνήεν → كِتاب. Σε εκτύπωση χωρίς φωνηεντικά σημάδια η ντάμμα και η φάτχα είναι αόρατες, αλλά το ي όχι: كتيب απέναντι στο كتاب، عصيفير απέναντι στο عصفور، دفيتر απέναντι στο دفتر. Εκείνο το ي — παρεμβλημένο, ή στη θέση όπου η βάση είχε ا ή و — είναι το σήμα ανάγνωσης στο άφωνο κείμενο.

10. Τα παγωμένα υποκοριστικά δεν είναι πια υποκοριστικά. Ένας μεγάλος αριθμός ονομάτων πάγωσε σε αυτό το σχήμα αιώνες πριν και τώρα είναι απλώς ονόματα: حُسَيْنٌ، زُبَيْرٌ، سُهَيْلٌ، عُبَيْدٌ، جُبَيْلٌ، الكُوَيْتُ، القُنَيْطِرَةُ. Διαβάστε τα ως ονόματα και μεταφράστε τα ως ονόματα. Το να γράφετε «μικρός Χασάν» για το حُسَيْن ή «το μικρό φρούριο» για το الكُوَيْت είναι ετυμολογία, όχι μετάφραση, και σε ένα ρεπορτάζ είναι απλώς λάθος. Το ίδιο ισχύει για το بُحَيْرَةٌ, που είναι λίμνη οποιουδήποτε μεγέθους, και για το جُسَيْمٌ, που είναι τεχνικός όρος.

11. Ό,τι αφήνει αυτό το μάθημα ήσυχο. Η κλασική σύντμηση ονόματος στην κλητική — التَّرْخيم، يا فاطِمَ αντί يا فاطِمَةُ — είναι χωριστή συσκευή και δεν διδάσκεται σε αυτή τη σειρά· δεν ανήκει στη σύγχρονη γραπτή χρήση. Τα παράγωγα ονόματα χτισμένα στα فاعِل، مَفْعول، مَفْعَل، مِفْعال ανήκουν στο μάθημα 53, και το ελατίβ أَفْعَل στο μάθημα 28· εκείνα είναι σχήματα που φτιάχνουν καινούργιες σημασίες, ενώ το υποκοριστικό μόνο ξανακουρδίζει μια σημασία που ήδη έχετε. Υποκοριστικά επιθέτων και του ίδιου του πληθυντικού υπάρχουν στην κλασική γλώσσα και μπορούν με ασφάλεια να αγνοηθούν.

Τύποι και δομές

Οι τρεις συνέχειες μετά την υπογραφή ـُ ـَيْ, με πραγματικές βάσεις. Μάθετε να διαβάζετε τις δύο μεσαίες στήλες ως ζεύγος:

Το ة. Αριστερή στήλη: θηλυκό χωρίς κατάληξη, οπότε το υποκοριστικό συμπληρώνει μία. Δεξιά στήλη: η κατάληξη ήταν ήδη εκεί και μένει:

Κλίση — συνηθισμένη και βαρετή, που είναι και το νόημα:

Το λεξιλόγιο που πραγματικά κερδίζει τη θέση του — λεξικοποιημένα υποκοριστικά που θα συναντήσετε στην εκτύπωση:

Αφημένα έξω από αυτούς τους πίνακες: το υποκοριστικό των επιθέτων χρώματος (أَحْمَر → أُحَيْمِر) και των πληθυντικών, και τα δύο κλασικά και και τα δύο αρκετά σπάνια στον σύγχρονο πεζό ώστε να τα συναντήσετε ως λεξιλόγιο αν ποτέ τα συναντήσετε.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• شُمَيْس -> شُمَيْسَةٌ — το شَمْس είναι θηλυκό παρόλο που δεν φέρει θηλυκή κατάληξη, και μια θηλυκή βάση τριών γραμμάτων μεγαλώνει ένα ة στο υποκοριστικό. Το ίδιο για أَرْضٌ → أُرَيْضَةٌ και عَيْنٌ → عُيَيْنَةٌ.
• أُقَيْلامٌ (για το أَقْلامٌ) -> قُلَيْماتٌ — ο σύγχρονος πεζός δεν μικραίνει σπασμένο πληθυντικό. Μικρύνετε πρώτα τον ενικό, قَلَمٌ → قُلَيْمٌ, έπειτα δώστε στο υποκοριστικό έναν συνηθισμένο ομαλό πληθυντικό. (Η παλιά γλώσσα κάνει υποκοριστικό ένα جَمْعُ قِلَّةٍ στο δικό του σχήμα, أَقْلامٌ → أُقَيْلامٌ, αλλά αυτό δεν είναι αυτό που γράφετε σήμερα.)
• كُتَيْبٌ -> كُتَيِّبٌ — το ا του كِتاب γίνεται δεύτερο ي και συγχωνεύεται με το υποκοριστικό ي, οπότε η λέξη φέρει σάντα. Αν την παραλείψετε, παίρνετε το υποκοριστικό ενός τριγράμματου كَتْب, όχι του كِتاب.
• مُفَيْتاحٌ -> مُفَيْتيحٌ — το μακρό φωνήεν στην τέταρτη θέση αναδύεται ως ي στο فُعَيْعيل, είτε η βάση είχε ا، و είτε ي: عُصْفورٌ → عُصَيْفيرٌ, όχι عُصَيْفورٌ.
• دُفَيْتَرٌ -> دُفَيْتِرٌ — στο فُعَيْعِل το γράμμα πριν το τελευταίο παίρνει κάσρα. Μια φάτχα εκεί είναι το συχνότερο ολίσθημα με βάσεις τεσσάρων συμφώνων.
• بِيَيْتٌ -> بُيَيْتٌ — το πρώτο σύμφωνο ενός υποκοριστικού φέρει ντάμμα, χωρίς εξαίρεση. Αν δεν φέρει, η λέξη δεν είναι υποκοριστικό.
• بُنَيِّي -> بُنَيَّ — το ي του υποκοριστικού και το κτητικό ي του «μου» συγχωνεύονται σε ένα διπλασιασμένο ي με φάτχα: يا بُنَيَّ، يا أُخَيَّ.
• قُبَيْلُ الغُروبِ -> قُبَيْلَ الغُروبِ — τα قُبَيْلَ και بُعَيْدَ είναι επιρρηματικά παγιωμένα σε αιτιατική και ακολουθούνται από ιντάφα (إِضافَة), ακριβώς όπως τα قَبْلَ και بَعْدَ (μάθημα 31).
• جاءَ حُسَيْنَ -> جاءَ حُسَيْنٌ — το υποκοριστικό σχήμα δεν είναι μία από τις τάξεις διπτώτων. Το حُسَيْنٌ παίρνει πλήρες τανβίν και στις τρεις πτώσεις, και το ίδιο το كُتَيِّبٌ.
• «το μικρό κράτος του Κουβέιτ» -> «Κουβέιτ» — τα الكُوَيْت، حُسَيْن، جُبَيْل، القُنَيْطِرَة είναι παγωμένα ονόματα. Η υποκοριστική τους καταγωγή είναι ετυμολογία, όχι σημασία, και δεν πρέπει να φτάσει στη μετάφρασή σας.

Συμβουλές

• Γυμνάστε ένα μόνο αντανακλαστικό: ντάμμα — φάτχα — ي. Όταν το δείτε, σταματήστε, ξεφλουδίστε το ي, και κοιτάξτε τη βάση. Αυτή η μία κίνηση είναι το 90% αυτού για το οποίο είναι αυτό το μάθημα.
• Σε εκτύπωση χωρίς φωνηεντικά σημάδια τα φωνήεντα έχουν φύγει αλλά το ي είναι ακόμα ορατό. كتيب / كتاب، عصيفير / عصفور، دفيتر / دفتر — σε κάθε ζεύγος η ορθογραφία που δείχνει ένα ي σε εκείνη τη θέση είναι το υποκοριστικό.
• Μην τα παράγετε. Ο σύγχρονος πεζός γράφει كِتابٌ صَغيرٌ, και ένα κομμένο υποκοριστικό στα δικά σας γραπτά θα διαβαστεί είτε ως αρχαϊκό είτε ως σαρκαστικό — σπάνια αυτό που σκοπεύατε.
• Μάθετε την λεξικοποιημένη χούφτα ως επίπεδα λεξιλογικά στοιχεία αντί ως παραγωγές: كُتَيِّب، بُحَيْرَة، شُجَيْرَة، دُوَيْلَة، جُسَيْم، كُرَيَّة، قُبَيْلَ، بُعَيْدَ.
• Τα قُبَيْلَ και بُعَيْدَ αξίζουν πραγματική προσπάθεια — είναι παντού στο ρεπορτάζ και είναι ακριβέστερα από τα قَبْلَ και بَعْدَ: «λίγο πριν», «αμέσως μετά».
• Χρησιμοποιήστε τους σπασμένους πληθυντικούς που ήδη ξέρετε ως άγκιστρο για τα μακριά σχήματα: αν τα مَفاتيحُ και عَصافيرُ σας φαίνονται οικεία, τότε τα مُفَيْتيحٌ και عُصَيْفيرٌ είναι οι ίδιοι σκελετοί με τα φωνήεντα του υποκοριστικού.
• Ο τόνος είναι συγκειμενικός. Το دُوَيْلَة είναι κανονικά προσβολή (αν και το دُوَيْلاتُ الطَّوائِفِ είναι ουδέτερη ιστορική ετικέτα), το بُنَيّ είναι στοργικό, το جُسَيْم είναι ουδέτερη φυσική — διαβάστε την πρόταση, ποτέ το σχήμα μόνο του.
• Ένα παγωμένο επίρρημα αξίζει αναγνώριση σε παλαιότερο ή λογοτεχνικό πεζό: το رُوَيْدَكَ, «σιγά τώρα, όχι τόσο γρήγορα». Πάρτε το ως παγιωμένη έκφραση· μην προσπαθείτε να το αναλύσετε.