Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά έχουν μια μικρή κλειστή τάξη λέξεων που λέγεται التَّوابِع — «ακολουθητικά». Ένα تابِع είναι λέξη που κολλάει σε μια λέξη ήδη μέσα στην πρόταση — σχεδόν πάντα όνομα — και αντιγράφει αυτόματα την πτώση της, όποια κι αν είναι αυτή. Ήδη κατέχετε τα δύο από τα τέσσερα: το επίθετο του μαθήματος 8 (الكِتابُ الجَديدُ) και το παρατακτικά συνδεδεμένο όνομα του μαθήματος 25 (الكِتابُ والدَّفْتَرُ). Αυτό το μάθημα κλείνει το σύνολο με τα άλλα δύο — το التَّوْكيد, που δίνει έμφαση σε ένα όνομα («ο διευθυντής ο ίδιος», «το ολόκληρο βιβλίο»), και το البَدَل, που το ξαναπροσδιορίζει («ο χαλίφης Ομάρ», «έφαγα το καρβέλι, το μισό του»).

Αξίζει να τα μάθετε ως ένα μάθημα, γιατί μοιράζονται έναν μόνο μηχανισμό: δεν διαλέγετε ποτέ πτώση γι’ αυτά. Το ακολουθητικό παίρνει ό,τι πήρε η λέξη μπροστά του, οπότε جاءَ المُديرُ نَفْسُهُ αλλά رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسَهُ. Αυτό τα κάνει τον καθαρότερο έλεγχο της γλώσσας για το αν βλέπετε πραγματικά την πτώση ενός ονόματος καθώς το γράφετε. Είναι επίσης παντού στον πραγματικό πεζό λόγο: το البَدَل είναι ο τρόπος που ένα ρεπορτάζ βάζει τίτλο μπροστά από όνομα, και το التَّوْكيد είναι ο τρόπος που τα λογοτεχνικά αραβικά λένε «ο ίδιος», «ακριβώς ο ίδιος», «όλο του» και «και οι δύο» — κανένα από αυτά δεν έχει δική του μικρή λέξη.

Ο κανόνας

1. Τα τέσσερα ακολουθητικά, και το ένα που έχουν κοινό. Ένα تابِع ακολουθεί την κεφαλή του — το مَتْبوع — και επαναλαμβάνει το ιράμπ του (إِعْراب). Τίποτα άλλο στα Αραβικά δεν συμπεριφέρεται έτσι· ένα αντικείμενο είναι αιτιατική επειδή είναι αντικείμενο, αλλά ένα تابِع είναι αιτιατική μόνο επειδή η λέξη πριν από αυτό ήταν.

2. التَّوْكيدُ المَعْنَوِيّ: ένα όνομα συν μια ταιριαστή αντωνυμία. Οι λέξεις έμφασης είναι συνηθισμένα ονόματα — نَفْس، عَيْن، كُلّ، جَميع، عامّة، كِلا، كِلْتا — και καθεμία πρέπει να φέρει προσκολλημένη αντωνυμία (μάθημα 7) που δείχνει πίσω στην κεφαλή. Η αντωνυμία δεν είναι προαιρετική διακόσμηση: χωρίς αυτήν η φράση δεν είναι καθόλου αραβικά. Το σχήμα είναι λοιπόν πάντα τρία κομμάτια:

όνομα-κεφαλή (οποιαδήποτε πτώση) + λέξη έμφασης στην ίδια πτώση + αντωνυμία που συμφωνεί με την κεφαλή

• جاءَ المُديرُ نَفْسُهُ. — ήρθε ο ίδιος ο διευθυντής.
• رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسَهُ. — είδα τον ίδιο τον διευθυντή.
• سَلَّمْتُ عَلى المُديرِ نَفْسِهِ. — χαιρέτησα τον ίδιο τον διευθυντή.

Το عَيْن κάνει ακριβώς την ίδια δουλειά με το ίδιο σχήμα (وَصَلَ الخَبَرُ عَيْنُهُ), και είναι λίγο πιο επίσημο. Στον σύγχρονο πεζό λόγο το ذات είναι τρίτη επιλογή του ίδιου είδους: الشَّيْءُ ذاتُهُ، في الوَقْتِ ذاتِهِ.

3. Η κεφαλή πρέπει να είναι οριστική, και η αντωνυμία πρέπει πραγματικά να συμφωνεί. Δεν μπορείτε να δώσετε έμφαση σε αόριστο όνομα με αυτόν τον τρόπο: το جاءَ رَجُلٌ نَفْسُهُ δεν είναι πρόταση. Και η αντωνυμία αντιγράφει το γένος και τον αριθμό της κεφαλής — εκεί γίνονται τα περισσότερα λάθη: الطّالِباتُ كُلُّهُنَّ, όχι كُلُّهُمْ.

4. Πληθυντική κεφαλή παίρνει πληθυντικό أَنْفُس / أَعْيُن. Τα نَفْس και عَيْن είναι ονόματα ενικού, οπότε με πληθυντική κεφαλή γίνονται أَنْفُس και أَعْيُن: حَضَرَ الطُّلّابُ أَنْفُسُهُمْ، اِسْتَقْبَلَتْنا المُعَلِّماتُ أَنْفُسُهُنَّ. Με άλογο πληθυντικό ισχύουν οι κανόνες του μαθήματος 11 και η αντωνυμία είναι θηλυκό ενικού: القَوانينُ نَفْسُها. Για δυϊκή κεφαλή τα λογοτεχνικά αραβικά απευθύνονται κανονικά στο كِلا / كِلْتا παρά σε δυϊκό του نَفْس.

5. Τα كُلّ، جَميع، عامّة δίνουν έμφαση στην ολότητα. Το μάθημα 42 σας έδωσε ήδη το σχήμα· εδώ είναι το όνομά του. Η λέξη στέκεται μετά το όνομα στην πτώση του ονόματος, με προσκολλημένη αντωνυμία:

• قَرَأْتُ الكِتابَ كُلَّهُ. — διάβασα όλο το βιβλίο (αιτιατική, γιατί το الكِتابَ είναι).
• نَجَحَ الطُّلّابُ كُلُّهُمْ. / اِطَّلَعْتُ عَلى المِلَفّاتِ كُلِّها.
• حَضَرَ المُوَظَّفونَ جَميعُهُمْ. — το جَميع είναι το επίσημο δίδυμο του كُلّ.

Σημειώστε τη διαφορά από την ιντάφα كُلُّ الطُّلّابِ: εκεί το كُلّ έρχεται πρώτο και το όνομα μετά από αυτό είναι γενική· εδώ το όνομα έρχεται πρώτο και το كُلّ αντιγράφει την πτώση του. Ίδια σημασία, αντίθετος μηχανισμός.

6. Τα كِلا και كِلْتا έχουν δύο τύπους, και ποιον χρησιμοποιείτε εξαρτάται από το τι ακολουθεί. Πριν από όνομα (οριστικό δυϊκό σε γενική) δεν αλλάζουν ποτέ: جاءَ كِلا الطَّبيبَيْنِ / رَأَيْتُ كِلا الطَّبيبَيْنِ / مَعَ كِلا الطَّبيبَيْنِ — ένας τύπος και για τις τρεις πτώσεις, σαν τα ονόματα مَقْصور του μαθήματος 41. Πριν από αντωνυμία κλίνονται σαν δυϊκός: كِلاهُما στην ονομαστική, كِلَيْهِما στην αιτιατική και τη γενική (θηλυκό: كِلْتاهُما / كِلْتَيْهِما). Ο τύπος με αντωνυμία είναι το αληθινό تَوْكيد, που στέκεται μετά από δυϊκό όνομα: سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلَيْهِما.

7. Στοίβαγμα, και το σύγχρονο προταγμένο نَفْس. Δύο λέξεις έμφασης μπορούν να στοιβαχτούν, και η παραδοσιακή σειρά είναι πρώτα نَفْس/عَيْن, μετά كُلّ/جَميع: حَضَرَ الطُّلّابُ أَنْفُسُهُمْ كُلُّهُمْ. Ξεχωριστά, ο σύγχρονος πεζός λόγος βάζει πολύ συχνά το نَفْس μπροστά από το όνομα ως πρώτο όρο — نَفْسُ الكِتابِ، في نَفْسِ الوَقْتِ — με τη σημασία «ο ίδιος». Αυτό είναι ιντάφα (إِضافَة), όχι تَوْكيد, και οι προσεκτικοί συγγραφείς προτιμούν την παραθετική الكِتابُ نَفْسُهُ، في الوَقْتِ نَفْسِهِ. Αναγνωρίζετε και τα δύο· γράφετε τη δεύτερη.

8. التَّوْكيدُ اللَّفْظِيّ: πείτε το δύο φορές. Το άλλο είδος έμφασης είναι κυριολεκτική επανάληψη της ίδιας λέξης, χωρίς αντωνυμία και χωρίς αλλαγή τύπου. Δουλεύει σε οτιδήποτε — μόριο (نَعَمْ نَعَمْ، لا لا), ρήμα (أَسْرِعْ أَسْرِعْ), όνομα (الحَذَرَ الحَذَرَ) ή αντωνυμία (أَنْتَ أَنْتَ المَسْؤولُ). Και τα δύο αντίγραφα φέρουν την ίδια κατάληξη. Ανήκει στον προφορικό λόγο, στους τίτλους και στις προειδοποιήσεις· μην το σκορπάτε μέσα σε συνηθισμένο γραπτό πεζό λόγο.

9. البَدَل: όνομα που αντικαθιστά το όνομα πριν από αυτό. Ένα بَدَل είναι δεύτερο όνομα που στέκεται στη θέση του πρώτου, στην ίδια πτώση, χωρίς κανέναν σύνδεσμο. Ο έλεγχος που το χωρίζει από ένα نَعْت είναι ότι το بَدَل είναι η λέξη που εννοείται πραγματικά: θα μπορούσατε να σβήσετε την κεφαλή και η πρόταση θα δούλευε ακόμα. Τρία είδη, και τα δύο τελευταία συμπεριφέρονται διαφορετικά από το πρώτο.

• بَدَلُ كُلٍّ مِنْ كُلٍّ — τα δύο ονόματα είναι το ίδιο πράγμα: الخَليفَةُ عُمَرُ، العاصِمَةُ بَيْروتُ، أَخي خالِدٌ، المُهَنْدِسَةُ سَلْمى. Αυτό είναι το σχήμα τίτλος-μετά-όνομα του Τύπου. (Η δεικτική φράση هٰذا الرَّجُلُ αναλύεται παραδοσιακά με τον ίδιο τρόπο, με το الرَّجُلُ ως بَدَل του هٰذا.)
• بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ — το δεύτερο όνομα είναι πραγματικό μέρος του πρώτου, κομμάτι του ή υποσύνολό του: أَكَلْتُ الرَّغيفَ نِصْفَهُ، قَرَأْتُ الرِّوايَةَ نِصْفَها، نَجَحَ الطُّلّابُ مُعْظَمُهُمْ.
• بَدَلُ اشْتِمالٍ — το δεύτερο όνομα είναι ιδιότητα ή πτυχή που το πρώτο «περιέχει», όχι κομμάτι του: أَعْجَبَني الكِتابُ أُسْلوبُهُ، سَرَّني الطّالِبُ أَدَبُهُ، أَزْعَجَني الجارُ صَوْتُهُ.

10. Τα δύο τελευταία είδη χρειάζονται συνδετική αντωνυμία. Στο بَدَلُ بَعْضٍ και στο بَدَلُ اشْتِمالٍ το δεύτερο όνομα πρέπει να φέρει προσκολλημένη αντωνυμία που το δένει με την κεφαλή — نِصْفَهُ، أُسْلوبُهُ. Αν την αφήσετε, η πρόταση καταρρέει (أَكَلْتُ الرَّغيفَ النِّصْفَ). Το بَدَلُ كُلٍّ ως επί το πλείστον δεν παίρνει, γιατί τα δύο ονόματα είναι απλώς η ίδια οντότητα.

11. Προσέξτε την πτώση σε κύριο όνομα, ιδίως σε δίπτωτο. Το πιο συχνό بَدَل στον πραγματικό γραπτό λόγο είναι όνομα μετά από τίτλο, και πρέπει να αντιγράφει την πτώση του τίτλου. Επειδή πολλά ονόματα είναι δίπτωτα (مَمْنوع مِنَ الصَّرْف) (μάθημα 41), αυτή η πτώση φαίνεται ως σκέτη φάτχα χωρίς τανβίν και στην αιτιατική και στη γενική: رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرَ، قَرَأْتُ عَنِ الخَليفَةِ عُمَرَ، زُرْتُ العاصِمَةَ بَيْروتَ، وَصَلْتُ إِلى العاصِمَةِ بَيْروتَ. Ονόματα που τελειώνουν σε ى (سَلْمى، لَيْلى) δεν δείχνουν τίποτα απολύτως — το άλιφ κουβαλάει κάθε πτώση αόρατα.

12. Στο τέλος πρότασης δεν θα το ακούσετε. Στον τύπο παύσης η κατάληξη της λέξης στην οποία σταματάτε πέφτει, οπότε το رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرْ ακούγεται χωρίς πτώση, και το κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια δεν δείχνει τίποτα πουθενά. Αυτό δεν κάνει την κατάληξη προαιρετική: είναι παρούσα σε κάθε φωνηεντισμένο κείμενο, στην προσεκτική συνεχή ανάγνωση, και τη στιγμή που ακολουθεί άλλη λέξη. Γράφετέ την.

Τύποι και δομές

Μία κεφαλή, μία λέξη έμφασης, και οι τρεις πτώσεις — όλο το σημείο του μαθήματος σε τέσσερις γραμμές:

Η προσκολλημένη αντωνυμία ακολουθεί το γένος και τον αριθμό της κεφαλής, και το نَفْس γίνεται πληθυντικό όταν η κεφαλή γίνεται:

Οι λέξεις ολότητας, στην πτώση που κληρονομείται από την κεφαλή:

Τα كِلا και كِلْتا: άκλιτα πριν από όνομα, κλιτά πριν από αντωνυμία.

Τα τρία είδη بَدَل:

Όνομα σε παράθεση, στις πτώσεις — προσέξτε το δίπτωτο عُمَر:

Αφέθηκε έξω επίτηδες: το τέταρτο είδος بَدَل που αναγνώριζαν οι παλιοί γραμματικοί (بَدَلُ الغَلَط, διόρθωση ολισθήματος μέσα στην πρόταση), που δεν έχει θέση στα γραπτά λογοτεχνικά αραβικά.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• جاءَ المُديرُ نَفْس -> جاءَ المُديرُ نَفْسُهُ — το نَفْس είναι όνομα σε ιντάφα, οπότε πρέπει να φέρει προσκολλημένη αντωνυμία. Το σκέτο نَفْس δεν είναι ποτέ تَوْكيد.
• رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسُهُ -> رَأَيْتُ المُديرَ نَفْسَهُ — ένα تابِع αντιγράφει την πτώση της κεφαλής. Η κεφαλή είναι αιτιατική εδώ, οπότε και η λέξη έμφασης είναι.
• الطّالِباتُ كُلُّهُمْ -> الطّالِباتُ كُلُّهُنَّ — η αντωνυμία πρέπει να ταιριάζει στο γένος και τον αριθμό της κεφαλής, όχι στην πιο κοντινή που θυμάστε.
• حَضَرَ الطُّلّابُ نَفْسُهُمْ -> حَضَرَ الطُّلّابُ أَنْفُسُهُمْ — πληθυντική κεφαλή χρειάζεται το πληθυντικό όνομα أَنْفُس (ή أَعْيُن), όχι τον ενικό.
• جاءَ رَجُلٌ نَفْسُهُ -> جاءَ الرَّجُلُ نَفْسُهُ — το التَّوْكيدُ المَعْنَوِيّ δουλεύει μόνο σε οριστική κεφαλή. Αόριστο όνομα δεν μπορεί να πάρει έμφαση με αυτόν τον τρόπο.
• كِلا الرَّجُلانِ وَقَّعَ -> كِلا الرَّجُلَيْنِ وَقَّعَ — το όνομα μετά το كِلا είναι ο δεύτερος όρος ιντάφα, οπότε είναι γενική δυϊκού.
• سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلاهُما -> سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلَيْهِما — μόλις κολλήσει αντωνυμία, το كِلا κλίνεται σαν δυϊκός· το كِلاهُما είναι μόνο ονομαστική.
• رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرُ -> رَأَيْتُ الخَليفَةَ عُمَرَ — το بَدَل αντιγράφει την πτώση της κεφαλής, και το عُمَر είναι δίπτωτο (41): σκέτη φάτχα, χωρίς τανβίν, στην αιτιατική και τη γενική.
• أَكَلْتُ الرَّغيفَ النِّصْفَ -> أَكَلْتُ الرَّغيفَ نِصْفَهُ — το بَدَلُ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ χτίζεται με συνδετική αντωνυμία, όχι με το الـ.
• أَعْجَبَني الكِتابُ الأُسْلوبُ -> أَعْجَبَني الكِتابُ أُسْلوبُهُ — ο ίδιος κανόνας για το بَدَلُ اشْتِمالٍ: το όνομα της πτυχής πρέπει να δένεται πίσω στην κεφαλή με αντωνυμία.

Συμβουλές

• Εξασκηθείτε φωναχτά στο σχήμα των τριών κομματιών μέχρι να γίνει αυτόματο: όνομα — λέξη έμφασης στην ίδια πτώση — αντωνυμία που ταιριάζει στο όνομα. Αν λείπει οποιοδήποτε από τα τρία, η φράση είναι λάθος.
• Γρήγορος έλεγχος του بَدَل απέναντι στο نَعْت: σβήστε την κεφαλή. Το الخَليفَةُ عُمَرُ δουλεύει ακόμα ως عُمَرُ, οπότε το عُمَرُ είναι بَدَل· το الكِتابُ الجَديدُ δεν δουλεύει ως الجَديدُ μόνο του, οπότε εκείνο είναι نَعْت.
• Γρήγορος έλεγχος ανάμεσα στα είδη του بَدَل: καμία αντωνυμία στο δεύτερο όνομα σημαίνει كُلٍّ مِنْ كُلٍّ· αντωνυμία συν πραγματικό μέρος της κεφαλής σημαίνει بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ· αντωνυμία συν ιδιότητα σημαίνει اشْتِمال.
• Για το كِلا απομνημονεύστε ακριβώς δύο τύπους αντωνυμίας — كِلاهُما και كِلَيْهِما — και σταματήστε να ανησυχείτε για τους υπόλοιπους. Πριν από όνομα υπάρχει μόνο ένας τύπος να γράψετε.
• Διαβάστε τις ειδήσεις με το μάτι στο σχήμα τίτλος-συν-όνομα (قالَ الرَّئيسُ فُلانٌ). Είναι το μοναδικό πιο συχνό بَدَل στον Τύπο, και το όνομα είναι το σημείο όπου ένα απαρατήρητο δίπτωτο θα σας σκοντάψει.
• Μην συγχέετε αυτές τις αιτιατικές με αυτές που έρχονται μετά. Στο ταμγίζ (التَّمْييز, μάθημα 61) και στο απόλυτο αντικείμενο (المَفْعولُ المُطْلَق, μάθημα 60) η αιτιατική προέρχεται από την ίδια την κατασκευή· εδώ η πτώση δανείζεται μόνο από την κεφαλή, και μπορεί εξίσου εύκολα να είναι ονομαστική ή γενική.
• Αγνοήστε προς το παρόν το التَّوْكيدُ اللَّفْظِيّ στα δικά σας γραπτά. Η αναγνώριση του نَعَمْ نَعَمْ αρκεί· η επανάληψη σε γραπτή έκθεση διαβάζεται σαν φωνές.