Με λίγα λόγια

Κάθε αραβικό όνομα και κάθε ρήμα ενεστώτα κουβαλάει μια μικρή κατάληξη που αναγγέλλει τη δουλειά του στην πρόταση. Το الْمُدَرِّسُ με ντάμμα είναι αυτός που κάνει κάτι· το الْمُدَرِّسَ με φάτχα είναι αυτός στον οποίο γίνεται κάτι· το الْمُدَرِّسِ με κάσρα κάθεται μετά από πρόθεση ή μετά από κτητικό όνομα. Αυτές τις καταλήξεις τις συναντάτε μία μία από το μάθημα 2 — ένα مُبْتَدَأ εδώ, ένα مَفْعول بِهِ εκεί. Αυτό το μάθημα βάζει όλο το σύστημα σε μία σελίδα και το ονομάζει: το ιράμπ (الإِعْرابُ), το πτωτικό-εγκλιτικό σύστημα. Τα ελληνικά έχουν ήδη πτώσεις στο όνομα· το ιράμπ καλύπτει και την έγκλιση του ρήματος, που οι ελληνικές πτώσεις δεν καλύπτουν.

Δύο πράγματα το κάνουν περισσότερο από έναν πίνακα τριών φωνηέντων. Πρώτον, μια χούφτα κατηγορίες λέξεων αρνούνται εκείνα τα φωνήεντα και χρησιμοποιούν γράμμα αντί γι’ αυτά — ένα و، ا، ي ή ένα ن που ακούγεται από την άλλη άκρη του δωματίου, ή σε μία διάσημη περίπτωση κάσρα εκεί που περιμένατε φάτχα. Αυτοί οι υποκατάστατοι είναι οι الْعَلاماتُ الْفَرْعِيَّةُ, και εκεί χάνουν βαθμούς οι μαθητές. Δεύτερον, το ρήμα του ενεστώτα παίζει το ίδιο παιχνίδι με μια τέταρτη κατάσταση δική του, το الْجَزْم. Μάθετε να τα διαβάζετε όλα εδώ· πόσα από αυτά θα ακούσετε ποτέ είναι το τελευταίο πράγμα που σας λέει αυτό το μάθημα.

Ο κανόνας

1. Τι είναι στην πραγματικότητα το إِعْراب. Η κατάληξη μιας λέξης δεν την διαλέγει η λέξη. Την επιβάλλει ό,τι την κυβερνά — η θέση στην πρόταση, το προηγούμενο μόριο, το προηγούμενο ρήμα. Τα Αραβικά ονομάζουν τις τέσσερις καταστάσεις που προκύπτουν الرَّفْعُ، النَّصْبُ، الجَرُّ، الجَزْمُ, και ονομάζουν το φωνήεν ή το γράμμα που δείχνει την κατάσταση الْعَلامَة, «ο δείκτης». Τα ονόματα παίρνουν τις τρεις πρώτες και ποτέ την τέταρτη· τα ρήματα ενεστώτα παίρνουν την πρώτη, τη δεύτερη και την τέταρτη, και ποτέ الجَرّ. Μία γραμμή κρατάει τη διαίρεση στη θέση της: الجَرُّ لِلْأَسْماءِ والجَزْمُ لِلْأَفْعالِ.

Οι αγγλικοί όροι δουλεύουν ως ετικέτες — مَرْفوع = ονομαστική, مَنْصوب = αιτιατική, مَجْرور = γενική, مَجْزوم = αποκομμένη έγκλιση (τζαζμ) — αλλά μόνο ως ετικέτες: το αραβικό مَنْصوب καλύπτει το άμεσο αντικείμενο, το επιρρηματικό, το خَبَر του كانَ και πολλά άλλα.

2. Οι προεπιλεγμένοι δείκτες, σε συνηθισμένο ενικό όνομα. Για τη μεγάλη πλειονότητα των ονομάτων ο δείκτης είναι το φωνήεν που περιμένετε: ντάμμα για το الرَّفْع, φάτχα για το النَّصْب, κάσρα για το الجَرّ. Αόριστο, εκείνο το φωνήεν διπλασιάζεται σε τανβίν — مُدَرِّسٌ، مُدَرِّسًا، مُدَرِّسٍ. Αποκλεισμένο από το τανβίν, είτε από το الـ είτε επειδή είναι ο πρώτος όρος μιας إِضافَة, καταρρέει σε ένα σκέτο φωνήεν — الْمُدَرِّسُ، الْمُدَرِّسَ، الْمُدَرِّسِ και مُدَرِّسُ الْمَدْرَسَةِ. Το τανβίν δεν μπορεί να μοιραστεί λέξη ούτε με το الـ ούτε με ένα مُضاف إِلَيْهِ που ακολουθεί.

3. Τι βάζει ένα όνομα σε κάθε κατάσταση. Κάθε στοιχείο σε αυτόν τον σύντομο κατάλογο είναι μάθημα που έχετε ήδη. مَرْفوع: المُبْتَدَأ και الخَبَر (μάθημα 2), και الفاعِل, αυτός που ενεργεί σε ένα ρήμα (μάθημα 19). مَنْصوب: المَفْعولُ بِهِ (μάθημα 29), το επιρρηματικό χρόνου ή τόπου (μάθημα 31), خَبَرُ كانَ (μάθημα 32). مَجْرور: μετά από οποιοδήποτε حَرْف جَرّ (μάθημα 16), και ως δεύτερος όρος μιας إِضافَة (μάθημα 20).

4. Γράφοντας την αιτιατική: το άλιφ που είναι ορθογραφία, όχι ήχος. Το αόριστο النَّصْب προσθέτει γραπτό άλιφ μετά το όνομα: كِتابٌ → كِتابًا، بَيْتٌ → بَيْتًا، دَرْسٌ → دَرْسًا. Τυπώστε τη διπλή φάτχα πάνω στο γράμμα πριν από εκείνο το άλιφ. Δεν έχει δικό του ήχο στον συνδεδεμένο λόγο· είναι εκεί ώστε το μάτι να βλέπει την αιτιατική σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια — και, όπως εξηγεί το σημείο 10, είναι αυτό που ακούτε όταν ο ομιλητής σταματάει.

Δύο κατηγορίες λέξεων δεν παίρνουν άλιφ εδώ (μια τρίτη, το اسْم مَقْصور, είναι το μάθημα 41). Ένα όνομα που τελειώνει σε ة απλώς αλλάζει το τανβίν: مَدْرَسَةٌ → مَدْرَسَةً، سَيّارَةٌ → سَيّارَةً. Ούτε ένα όνομα που τελειώνει σε ء και κάθεται ήδη πάνω σε μακρό ā: سَماءٌ → سَماءً، ماءٌ → ماءً، مَساءٌ → مَساءً. Όπου η χάμζα δεν προηγείται από εκείνο το άλιφ, το γραπτό άλιφ επιστρέφει: شَيْءٌ → شَيْئًا.

5. Οι الْعَلاماتُ الْفَرْعِيَّةُ: τέσσερις κατηγορίες που χρησιμοποιούν κάτι άλλο. Αυτές είναι οι εξαιρέσεις που αξίζει να απομνημονεύσετε, γιατί είναι ορατές και ακουστές εκεί που οι συνηθισμένες καταλήξεις δεν είναι ούτε το ένα ούτε το άλλο.

• الأَسْماءُ الخَمْسَةُ — πέντε ονόματα (أَب، أَخ، حَم، فو، ذو) τα οποία, όταν είναι ενικά και πρώτος όρος μιας إِضافَة προς οτιδήποτε εκτός από ـي, δείχνουν την πτώση τους με μακρό φωνήεν γράμμα: و για το الرَّفْع، ا για το النَّصْب، ي για το الجَرّ. جاءَ أَبو الطّالِبِ — رَأَيْتُ أَبا الطّالِبِ
  • سَلَّمْتُ عَلى أَبي الطّالِبِ. Όταν στέκονται μόνα είναι εντελώς συνηθισμένα: أَبٌ، أَبًا، أَبٍ, και με το «μου» παγώνουν — το أَبي είναι «ο πατέρας μου» και στις τρεις πτώσεις. Στον σύγχρονο πεζό λόγο θα συναντήσετε πραγματικά μόνο τα أَب، أَخ και ذو.
• المُثَنّى — ο δυϊκός (μάθημα 12) έχει δύο τύπους για τρεις πτώσεις: ـانِ για το الرَّفْع, ـيْنِ και για το النَّصْب και για το الجَرّ. الطّالِبانِ نَجَحا — رَأَيْتُ الطّالِبَيْنِ — مَعَ الطّالِبَيْنِ. Το ن του δυϊκού κουβαλάει πάντα κάσρα.
• جَمْعُ المُذَكَّرِ السّالِمُ — ο ομαλός αρσενικός πληθυντικός (μάθημα 9) κάνει το ίδιο με ـونَ και ـينَ, και εδώ το ن κουβαλάει πάντα φάτχα: الْمُدَرِّسونَ حاضِرونَ — سَأَلْتُ الْمُدَرِّسينَ.
• جَمْعُ المُؤَنَّثِ السّالِمُ — ο ομαλός θηλυκός πληθυντικός κρατάει φωνήεν αλλά δανείζεται το λάθος: η αιτιατική του παίρνει κάσρα, ποτέ φάτχα. الْمُعَلِّماتُ حاضِراتٌ — رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتِ — مَعَ الْمُعَلِّماتِ. Αόριστο, το ίδιο: رَأَيْتُ مُعَلِّماتٍ, διπλή κάσρα και χωρίς άλιφ. Αυτό είναι το πιο διορθωμένο λάθος στο B1: το αυτί θέλει φάτχα σε αντικείμενο, και αυτή η κατάληξη αρνείται να δώσει μία.

6. Οι τρεις καταστάσεις του ρήματος. Από τα ρήματα, μόνο ο ενεστώτας, το المُضارِع, είναι مُعْرَب — και ακόμη κι αυτό παγώνει στα δύο κελιά που τελειώνουν σε نون النِّسْوَة (σημείο 7). Η προεπιλογή του είναι المَرْفوع, με ντάμμα — يَكْتُبُ. Ένα μόριο υποτακτικής (μάθημα 33) το ανταλλάσσει με φάτχα — لَنْ يَكْتُبَ. Ένα μόριο αποκομμένης έγκλισης (μάθημα 35) το ανταλλάσσει με σουκούν — لَمْ يَكْتُبْ. Οπότε το الجَزْم είναι απλώς «καθόλου φωνήεν», η τέταρτη κατάσταση και αυτή που τα ονόματα δεν βλέπουν ποτέ.

7. Οι δικοί του δείκτες فَرْعِيّ του ρήματος: δύο διαγραφές. Όπου ένα ρήμα δεν μπορεί να δείξει φωνήεν, δείχνει την κατάσταση ρίχνοντας κάτι.

• حَذْفُ النّونِ. Τα الأَفْعالُ الخَمْسَةُ — τα πέντε κελιά που τελειώνουν σε ن (تَكْتُبينَ، تَكْتُبانِ، يَكْتُبانِ، تَكْتُبونَ، يَكْتُبونَ) — είναι مَرْفوع με εκείνο το ن και το χάνουν και στο المَنْصوب και στο المَجْزوم: يَكْتُبونَ → لَنْ يَكْتُبوا، لَمْ يَكْتُبوا. Το σιωπηλό άλιφ μετά το ـوا είναι υποχρεωτική ορθογραφία.
• حَذْفُ حَرْفِ الْعِلَّةِ. Ένα ρήμα του οποίου το τελευταίο γράμμα είναι و، ا ή ي (μάθημα 51) δεν έχει πού να βάλει σουκούν, οπότε το المَجْزوم ακρωτηριάζει εκείνο το γράμμα: يَمْشي → لَمْ يَمْشِ، يَدْعو → لَمْ يَدْعُ، يَنْسى → لَمْ يَنْسَ. Το βραχύ φωνήεν που μένει πίσω είναι το ίχνος του γράμματος που λείπει, και όλη η ορατή διαφορά ανάμεσα στο «περπατάει» και στο «δεν περπάτησε».

Και δύο κελιά δεν κινούνται για κανέναν: τα يَكْتُبْنَ και تَكْتُبْنَ είναι مَبْنِيّ, πανομοιότυπα και στις τρεις καταστάσεις, γιατί το ن τους είναι η αντωνυμία του υποκειμένου και όχι δείκτης.

8. Το المَبْنِيُّ: οι λέξεις που δεν αλλάζουν ποτέ. Μεγάλο μέρος της γλώσσας εξαιρείται. Το مَبْنِيّ σημαίνει «χτισμένο, σταθερό» — ένα σχήμα, που κρατιέται όποια κι αν είναι η δουλειά της λέξης. Οι κύριες ομάδες: οι αντωνυμίες (أَنا، هُوَ، هُمْ, και τα κολλημένα ـهُ، ـكَ، ـي), οι δεικτικές (هٰذا، هٰذِهِ، ذٰلِكَ، أُولٰئِكَ), οι αναφορικές (الَّذي، الَّتي، الَّذينَ), ο παρελθοντικός χρόνος (كَتَبَ، كَتَبْتُ، كَتَبوا), η προστακτική (اُكْتُبْ، اِجْلِسْ), και οι περισσότερες λέξεις ερώτησης (مَنْ، ما، كَيْفَ، مَتى). Οι δυϊκοί είναι η εξαίρεση μέσα στην εξαίρεση: τα هٰذانِ / هٰذَيْنِ και اللَّذانِ / اللَّذَيْنِ κλίνονται, ακριβώς όπως το المُثَنّى.

9. Το مَحَلُّ الإِعْرابِ, σε μία παράγραφο. Μια λέξη مَبْنِيّ έχει ακόμα δουλειά, οπότε οι γραμματικοί λένε ότι είναι στη θέση μιας πτώσης: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ. Στο قَرَأْتُ هٰذا الْكِتابَ το αντικείμενο είναι το هٰذا — παγωμένο στο σχήμα, αλλά فِي مَحَلِّ نَصْبٍ, με το الْكِتابَ που ακολουθεί να δείχνει τη φάτχα εκ μέρους του. Στο بَيْتُهُ το ـهُ είναι فِي مَحَلِّ جَرٍّ, και ολόκληρες προτάσεις παίρνουν την ίδια μεταχείριση. Δεν χρειάζεται ποτέ να παράγετε αυτό το λεξιλόγιο, αλλά εξηγεί γιατί μια αραβική γραμματική θα αποκαλέσει μια λέξη «αιτιατική» όταν φανερά δεν έχει φάτχα πάνω της.

10. Σχεδόν τίποτα από αυτά δεν ακούγεται. Στο الْوَقْف — στο σταμάτημα στο τέλος μιας φράσης — τα Αραβικά ρίχνουν το τελικό βραχύ φωνήεν και το τανβίν, όπως εκθέτει ο οδηγός προφοράς. Τα الْمُدَرِّسُ، الْمُدَرِّسَ και الْمُدَرِّسِ προφέρονται όλα الْمُدَرِّسْ· τα لَنْ يَكْتُبَ και لَمْ يَكْتُبْ βγαίνουν ίδια. Ο μοναδικός επιζών είναι η αόριστη αιτιατική, της οποίας το άλιφ διαβάζεται ως μακρό ā: το رَأَيْتُ كِتابًا τελειώνει σε -ā. Οπότε οι δείκτες φωνηέντων ακούγονται μόνο εκεί που τίποτα δεν ρίχνεται — προσεκτική ανάγνωση δυνατά, εκφορά εκφωνητή, επίσημοι λόγοι, απαγγελία — και μέσα σε φράση που συνεχίζει.

Οι δείκτες γραμμάτων είναι άλλη ιστορία. Το ـونَ απέναντι στο ـينَ، το ـانِ απέναντι στο ـيْنِ، το أَبو απέναντι στο أَبا απέναντι στο أَبي, και ένα ن που λείπει είναι συμφωνικά: δεν μπορούν να ριχτούν, και ακούγονται όποτε μιλάει κανείς فُصْحى καθόλου. Εξού και η πρακτική σειρά προτεραιότητας αυτού του μαθήματος — τους δείκτες فَرْعِيّ τους χρειάζεστε για την ομιλία, τους أَصْلِيّ για τη γραφή και την ανάγνωση δυνατά.

11. Αφέθηκε στο επόμενο μάθημα. Το المَمْنوعُ مِنَ الصَّرْفِ αρνείται το τανβίν και παίρνει φάτχα αντί για κάσρα στο الجَرّ, και το الاسْمُ المَقْصورُ (مُسْتَشْفى) και το المَنْقوصُ (القاضي) κρύβουν τις καταλήξεις τους μέσα σε τελικό μακρό φωνήεν. Όλα αυτά είναι το μάθημα 41.

Τύποι και δομές

Οι τέσσερις καταστάσεις και οι προεπιλεγμένοι δείκτες τους:

Ένα συνηθισμένο αόριστο όνομα:

Το ίδιο όνομα οριστικό — ένα φωνήεν αντί για τανβίν:

Οι الْعَلاماتُ الْفَرْعِيَّةُ, και οι τέσσερις κατηγορίες σε ένα πλέγμα:

Το γραπτό άλιφ της αόριστης αιτιατικής:

Το ρήμα ενεστώτα στις τρεις καταστάσεις του — πρώτα το ομαλό ρήμα, μετά τα κελιά που ρίχνουν ένα ن, μετά τα ελλιπή ρήματα που ρίχνουν ένα γράμμα. Οι δυϊκοί των ελλιπών παραλείπονται· συμπεριφέρονται όπως οι πληθυντικοί.

Λέξεις που κάθονται εντελώς έξω από το σύστημα:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتَ -> رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتِ — ο ομαλός θηλυκός πληθυντικός δεν έχει φάτχα καθόλου. Η αιτιατική του δανείζεται την κάσρα της γενικής, και μοιάζει πανομοιότυπη με αυτήν.
• سَأَلْتُ الْمُدَرِّسونَ -> سَأَلْتُ الْمُدَرِّسينَ — το ـونَ σημειώνει μόνο το الرَّفْع. Αντικείμενο, και οτιδήποτε μετά από πρόθεση, παίρνει ـينَ.
• مَعَ الطّالِبانِ -> مَعَ الطّالِبَيْنِ — ο δυϊκός δουλεύει το ίδιο: ـانِ για το υποκείμενο, ـيْنِ παντού αλλού, με κάσρα στο ن.
• رَأَيْتُ أَبو الطّالِبِ -> رَأَيْتُ أَبا الطّالِبِ — ένα από τα الأَسْماء الخَمْسَة, οπότε η αιτιατική του είναι το γράμμα ا, όχι φάτχα πάνω σε ب.
• قَرَأْتُ كِتابٍ -> قَرَأْتُ كِتابًا — ένα άμεσο αντικείμενο είναι مَنْصوب. Η διπλή κάσρα ανήκει μετά από πρόθεση ή σε إِضافَة, όχι μετά από μεταβατικό ρήμα.
• زُرْنا مَدْرَسَةاً -> زُرْنا مَدْرَسَةً — όνομα που τελειώνει σε ة δεν παίρνει γραπτό άλιφ, ούτε το سَماءً μετά το μακρό του ā. Το να προσθέσετε ένα είναι ορθογραφικό λάθος, όχι παραλλαγή.
• لَمْ يَكْتُبُ -> لَمْ يَكْتُبْ — το لَمْ απαιτεί الجَزْم, και ο δείκτης του الجَزْم είναι η απουσία φωνήεντος.
• لَمْ يَكْتُبونَ -> لَمْ يَكْتُبوا — ένα από τα الأَفْعال الخَمْسَة: το الجَزْم αφαιρεί το ن, και το σιωπηλό άλιφ γράφεται στη θέση του.
• لَمْ يَمْشي -> لَمْ يَمْشِ — ένα ελλιπές ρήμα σημειώνει το الجَزْم διαγράφοντας το τελευταίο του γράμμα, αφήνοντας μόνο την κάσρα που το στήριζε.
• كَتَبُ الطّالِبُ الدَّرْسَ -> كَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ — ο παρελθοντικός χρόνος είναι مَبْنِيّ. Η φάτχα του είναι σταθερή και δεν έχει σχέση με πτώση· δεν γίνεται ποτέ ντάμμα.

Συμβουλές

• Μάθετε το σύστημα ως δύο καταλόγους, όχι έναν: τα τρία σκέτα φωνήεντα για συνηθισμένα ονόματα, και τις τέσσερις κατηγορίες فَرْعِيّ. Σχεδόν κάθε κατάληξη που θα γράψετε ποτέ είναι στον έναν ή στον άλλο.
• Εξασκηθείτε στις τέσσερις κατηγορίες فَرْعِيّ δυνατά σε τριάδες — أَبو أَبا أَبي، الطّالِبانِ الطّالِبَيْنِ الطّالِبَيْنِ، الْمُدَرِّسونَ الْمُدَرِّسينَ الْمُدَرِّسينَ. Είναι σύμφωνα, οπότε επιβιώνουν στην πραγματική ομιλία και ανταμείβουν την προσπάθεια αμέσως.
• Κρατήστε μία πρόταση μόνιμα στο μυαλό σας ως αντίδοτο στο συχνότερο λάθος αυτού του μαθήματος: رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتِ. Κάσρα σε αντικείμενο, και είναι σωστό.
• Χρησιμοποιήστε τη γραμμή απομνημόνευσης الجَرُّ لِلْأَسْماءِ والجَزْمُ لِلْأَفْعالِ όποτε έχετε αμφιβολία σε ποια από τις τέσσερις καταστάσεις μπορεί καν να είναι μια λέξη.
• Μην κυνηγάτε πτωτικές καταλήξεις σε συνηθισμένη εφημερίδα χωρίς φωνηεντικά σημάδια — δεν τυπώνονται. Κοιτάξτε αντί γι’ αυτό τι είναι γραμμένο: το άλιφ του ـًا, το ζεύγος ـونَ / ـينَ, ένα ن που λείπει.
• Εξασκηθείτε διαβάζοντας φωνηεντισμένο κείμενο δυνατά χωρίς να σταματάτε ανάμεσα στις λέξεις. Το να τρέχετε τη φράση είναι η μόνη περίσταση που σας αναγκάζει να προφέρετε αυτές τις καταλήξεις.
• Αγνοήστε προς το παρόν την επίσημη ανάλυση إِعْراب — την άσκηση όπου επισημαίνετε κάθε λέξη مَرْفوعٌ وعَلامَةُ رَفْعِهِ كَذا. Είναι σχολική παράδοση, όχι δρόμος προς την ευχέρεια.