Με λίγα λόγια

Τα αγγλικά κολλούν μια πρόταση σε ουσιαστικό με μία μικρή λέξη — «the man who works here», «the book that I read» — και είναι μάλιστα ευχαριστημένα να την ρίξουν («the book I read»). Τα Αραβικά κάνουν δύο αποφάσεις αντί για μία. Πρώτον, είναι το ουσιαστικό που περιγράφετε οριστικό ή αόριστο; Οριστικό ουσιαστικό παίρνει اسْم مَوْصول, αναφορική αντωνυμία διαλεγμένη για γένος και αριθμό: الرَّجُلُ الَّذي يَعْمَلُ هُنا. Αόριστο ουσιαστικό δεν παίρνει τίποτα απολύτως — η πρόταση απλώς κρεμιέται στο ουσιαστικό όπως ένα επίθετο: رَأَيْتُ رَجُلًا يَعْمَلُ هُنا. Το να γράψετε الَّذي μετά από αόριστο ουσιαστικό είναι το μοναδικό λάθος που υπάρχει αυτό το μάθημα για να εμποδίσει.

Το δεύτερο μισό είναι η αντωνυμία που τα αγγλικά πετούν και τα Αραβικά ποτέ: το العائِد, «αυτός που επιστρέφει». Η πρόταση μετά το مَوْصول πρέπει να είναι πλήρης, με αντωνυμία μέσα της που δείχνει πίσω στο ουσιαστικό. Το «το βιβλίο που διάβασα» είναι الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُهُ — κυριολεκτικά «το βιβλίο το οποίο διάβασα το». Και επειδή αραβική πρόθεση δεν μπορεί ποτέ να μείνει κρεμασμένη στο τέλος όπως τα αγγλικά την αφήνουν στο «the house I live in» — τα ελληνικά συμφωνούν εδώ με τα Αραβικά: η πρόθεση μένει με το αντικείμενό της — η πρόθεση μπαίνει κι αυτή στην πρόταση, με αντωνυμία κολλημένη πάνω της: البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ فيهِ.

Ο κανόνας

1. Οι τύποι, και αυτός που κινείται. Υπάρχουν έξι σχήματα, που συμφωνούν με το κεφαλικό όνομα σε γένος και αριθμό:

• ενικός: الَّذي (αρσ.) / الَّتي (θηλ.)
• δυϊκός: اللَّذانِ ~ اللَّذَيْنِ (αρσ.) / اللَّتانِ ~ اللَّتَيْنِ (θηλ.)
• πληθυντικός: الَّذينَ (αρσ.) / اللّاتي، اللَّواتي (θηλ.)

Όλα εκτός από τον δυϊκό είναι مَبْنِيّ — άκλιτα. Το الَّذي είναι الَّذي είτε η φράση είναι υποκείμενο, αντικείμενο ή μετά από πρόθεση· δεν βάζετε ποτέ πτωτικό φωνήεν πάνω του. Μόνο ο δυϊκός κλίνεται, με τις συνηθισμένες δυϊκές καταλήξεις του μαθήματος 12: اللَّذانِ όταν το κεφάλι είναι مَرْفوع, اللَّذَيْنِ όταν είναι مَنْصوب ή مَجْرور (جاءَ الطّالِبانِ اللَّذانِ نَجَحا, αλλά سَأَلْتُ الطّالِبَيْنِ اللَّذَيْنِ نَجَحا). Γιατί συμπεριφέρεται έτσι ο δυϊκός, και τι σημαίνει πλήρως το «مَبْنِيّ», είναι το μάθημα 40.

2. Προσέξτε την ορθογραφία του ل. Οι γραπτοί τύποι δεν είναι τόσο κανονικοί όσο ακούγονται. Τα الَّذي، الَّتي και الَّذينَ γράφονται με ένα ل που κουβαλάει σάντα· οι δυϊκοί اللَّذانِ، اللَّتانِ και οι θηλυκοί πληθυντικοί اللّاتي، اللَّواتي γράφονται με δύο. Αυτό είναι σταθερή ορθογραφική ιδιοτροπία, όχι κανόνας που μπορείτε να παράγετε, και το *اللَّذي ή *الَّذانِ είναι ορθογραφικό λάθος παρόλο που τίποτα στην προφορά δεν αλλάζει. Αντιγράψτε τον πίνακα της επόμενης ενότητας με το χέρι μία φορά και θα κολλήσει.

3. Ο κανόνας που κουβαλάει το μάθημα: οριστικό κεφάλι, مَوْصول· αόριστο κεφάλι, τίποτα. Αυτό είναι το ίδιο αντανακλαστικό συμφωνίας που έχετε ήδη από το μάθημα 8. Ένα επίθετο αντιγράφει την οριστικότητα του ουσιαστικού του (بَيْتٌ كَبيرٌ / البَيْتُ الكَبيرُ), και μια αναφορική πρόταση είναι κι αυτή περιγραφέας. Το مَوْصول είναι οριστική λέξη — αρχίζει με الـ — οπότε το ουσιαστικό στο οποίο κολλιέται πρέπει να είναι οριστικό κι αυτό:

• οριστικό κεφάλι: رَأَيْتُ الرَّجُلَ الَّذي يَعْمَلُ هُنا. — «Είδα τον άντρα που δουλεύει εδώ.»
• αόριστο κεφάλι: رَأَيْتُ رَجُلًا يَعْمَلُ هُنا. — «Είδα έναν άντρα που δουλεύει εδώ.»

Στη δεύτερη πρόταση δεν υπάρχει αναφορική αντωνυμία πουθενά, και καμία δεν λείπει: η πρόταση يَعْمَلُ هُنا είναι صِفَة, περιγραφική πρόταση, και κάνει την ίδια δουλειά που θα έκανε το كَبيرًا στο رَأَيْتُ رَجُلًا كَبيرًا. Οι μαθητές από τα αγγλικά το βρίσκουν δύσκολο γιατί τα αγγλικά χρειάζονται «who» και στις δύο προτάσεις. Τα Αραβικά δεν το χρειάζονται σε καμία — χρειάζονται ταίριασμα. Τα ελληνικά χρειάζονται «που» και στις δύο, όπως τα αγγλικά· η αραβική απόφαση είναι οριστικότητα, όχι η παρουσία συνδέσμου.

Το πρωτόσελιδο λάθος είναι επομένως το *رَأَيْتُ رَجُلًا الَّذي يَعْمَلُ هُنا: αόριστο ουσιαστικό ακολουθούμενο από οριστικό περιγραφέα, ακριβώς τόσο σπασμένο όσο το *بَيْتٌ الكَبيرُ.

Ο παραδοσιακός τύπος αξίζει να απομνημονευτεί όπως στέκεται: الجُمَلُ بَعْدَ النَّكِراتِ صِفاتٌ، وبَعْدَ المَعارِفِ أَحْوالٌ — «οι προτάσεις μετά από αόριστα είναι περιγραφές, μετά από οριστικά είναι περιστάσεις». Το δεύτερο μισό εξηγεί τι γίνεται αν ρίξετε το مَوْصول μετά από οριστικό ουσιαστικό: το رَأَيْتُ الرَّجُلَ يَعْمَلُ هُنا δεν είναι λάθος, αλλά δεν σημαίνει πια «τον άντρα που δουλεύει εδώ». Σημαίνει «είδα τον άντρα ενώ δούλευε εδώ» — حال, μάθημα 55. Το مَوْصول είναι αυτό που κρατάει την πρόταση κολλημένη στο ουσιαστικό αντί στο γεγονός.

4. Το «οριστικό» περιλαμβάνει περισσότερα από το الـ. Οτιδήποτε οριστικό μετράει, οπότε το مَوْصول απαιτείται μετά από ουσιαστικό που έγινε οριστικό από κτητικό επίθημα (μάθημα 7), από إِضافَة (μάθημα 20), ή επειδή είναι όνομα:

• كِتابي الَّذي قَرَأْتُهُ فِي الصَّيْفِ — «το βιβλίο μου που διάβασα το καλοκαίρι»
• سَيّارَةُ أَخي الَّتي اِشْتَراها أَمْسِ — «το αυτοκίνητο του αδελφού μου, που αγόρασε χτες»
• القاهِرَةُ الَّتي زُرْتُها — «το Κάιρο που επισκέφτηκα»

5. Συμφωνία, και ο άλογος πληθυντικός. Το مَوْصول αντιγράφει το γένος και τον αριθμό του κεφαλιού, με μία εξαίρεση που δεν είναι καθόλου εξαίρεση μόλις θυμηθείτε το μάθημα 11: πληθυντικός άλογων πραγμάτων μετράει ως θηλυκός ενικός, οπότε παίρνει الَّتي, ποτέ الَّذينَ:

• الكُتُبُ الَّتي اِشْتَرَيْتُها — «τα βιβλία που αγόρασα»
• المُدُنُ الَّتي زُرْناها — «οι πόλεις που επισκεφτήκαμε»
• αλλά المُوَظَّفونَ الَّذينَ يَعْمَلونَ هُنا — «οι υπάλληλοι που δουλεύουν εδώ»

Το الَّذينَ είναι για έλλογους άντρες και για μεικτές ομάδες· τα اللّاتي και اللَّواتي είναι για ομάδες γυναικών. Και οι δύο θηλυκοί πληθυντικοί είναι σε χρήση στα λογοτεχνικά αραβικά και εναλλάσσονται· διαλέξτε το اللّاتي και μείνετε σε αυτό.

6. Το العائِد — η πρόταση πρέπει να δείχνει πίσω. Μετά το مَوْصول έρχεται το جُمْلَةُ الصِّلَة, και πρέπει να είναι πλήρης πρόταση που περιέχει αντωνυμία που αναφέρεται στο κεφάλι. Ποια αντωνυμία εξαρτάται από τη δουλειά που κάνει το κεφάλι μέσα σε εκείνη την πρόταση:

• το κεφάλι είναι το υποκείμενο — η αντωνυμία είναι ήδη μέσα στο ρήμα, οπότε τίποτα δεν γράφεται: الرَّجُلُ الَّذي يَعْمَلُ هُنا. Το ي του يَعْمَلُ είναι η αναφορά.
• το κεφάλι είναι το άμεσο αντικείμενο — κολλήστε την αντωνυμία αντικειμένου του μαθήματος 29 στο ρήμα: الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُهُ، المَقالَةُ الَّتي كَتَبْتُها.
• το κεφάλι ακολουθεί πρόθεση — πρόθεση συν αντωνυμία: البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ فيهِ، الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَهُ، المُشْكِلَةُ الَّتي تَحَدَّثْنا عَنْها.
• το κεφάλι είναι ο κτήτορας — η αντωνυμία κάθεται στο όνομα που κατέχει: الطّالِبَةُ الَّتي أَبوها طَبيبٌ، الرَّجُلُ الَّذي بَيْتُهُ كَبيرٌ. Έτσι λένε τα Αραβικά το «του οποίου».

Μόνο η πρώτη περίπτωση φαίνεται άδεια σε αγγλικό μάτι, και δεν είναι: ένα αραβικό ρήμα κουβαλάει το υποκείμενό του. Σε κάθε άλλη περίπτωση, τα σύγχρονα γραπτά αραβικά κρατούν την αντωνυμία· αφήστε την έξω και η πρόταση διαβάζεται σαν ημιτελής. Το *الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُ σταματάει στη μέση της σκέψης: «το βιβλίο το οποίο διάβασα…».

7. Μια πρόθεση δεν μπορεί ποτέ να μείνει κρεμασμένη. Τα αγγλικά τελειώνουν ευχαρίστως μια αναφορική πρόταση με σκέτη πρόθεση — «the house I live in», «the man I spoke to», «the problem we talked about». Τα Αραβικά δεν έχουν τέτοια θέση — και τα ελληνικά συμφωνούν: η πρόθεση μένει με το αντικείμενό της, και το αντικείμενό της εδώ είναι η αντωνυμία عائِد, οπότε τα δύο γράφονται ως μία λέξη:

Το *الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَ είναι το κλασικό λάθος μεταφοράς από τα αγγλικά και δεν είναι καθόλου πρόταση — το مَعَ χωρίς λέξη που ακολουθεί είναι μισή λέξη.

8. Τα αόριστα κεφάλια χρειάζονται κι αυτά το عائِد. Το να ρίξετε το مَوْصول δεν σημαίνει να ρίξετε την αντωνυμία. Η πρόταση πρέπει ακόμα να είναι πλήρης:

• قَرَأْتُ مَقالًا كَتَبَهُ صَحَفِيٌّ مِصْرِيٌّ. — «Διάβασα ένα άρθρο που το έγραψε Αιγύπτιος δημοσιογράφος.»
• أَسْكُنُ في بَيْتٍ نافِذَتُهُ كَبيرَةٌ. — «Μένω σε ένα σπίτι του οποίου το παράθυρο είναι μεγάλο.»

Οπότε οι δύο κανόνες είναι ανεξάρτητοι: το مَوْصول παρακολουθεί την οριστικότητα, το عائِد παρακολουθεί τον ρόλο που παίζει το κεφάλι μέσα στη δική του πρόταση.

9. Τι μπορεί να είναι το صِلَة. Συνήθως ρηματική πρόταση, αλλά ονοματική πρόταση και σκέτη προθετική φράση δουλεύουν εξίσου καλά:

• ρηματική: الطّالِبُ الَّذي نَجَحَ فِي الاِمْتِحانِ
• ονοματική: الطّالِبُ الَّذي أَبوهُ مُهَنْدِسٌ
• προθετική: الطّالِبُ الَّذي فِي الغُرْفَةِ

Αυτό που δεν μπορεί ποτέ να είναι είναι απόσπασμα με τρύπα μέσα. Αν μπορείτε ακόμα να ρωτήσετε «ποιον;» αφού διαβάσετε την πρόταση, κάτι λείπει.

10. Αφέθηκε για αργότερα. Το مَوْصول μπορεί επίσης να σταθεί χωρίς κεφαλικό ουσιαστικό μπροστά του — «αυτός που», «ό,τι» — χρησιμοποιώντας τα مَنْ και ما (مَنْ يَدْرُسُ يَنْجَحُ). Εκείνες οι ελεύθερες αναφορικές, και οι συγχωνευμένοι τύποι مِمَّنْ، عَمّا، مِمّا, είναι το μάθημα 68. Οι καταλήξεις του δυϊκού και η σημασία του مَبْنِيّ ανήκουν στο μάθημα 40. Και η ανάγνωση حال μιας πρότασης μετά από οριστικό ουσιαστικό — το δεύτερο μισό του τύπου στον κανόνα 3 — είναι το μάθημα 55.

Τύποι και δομές

الأَسْماءُ المَوْصولَة — ολόκληρο το σύνολο. Διαβάστε τις δύο δυϊκές γραμμές ως ένα στοιχείο που αλλάζει σχήμα· όλα τα άλλα είναι μία σταθερή λέξη:

Παραλείπονται εδώ: οι περαιτέρω θηλυκοί πληθυντικοί اللّائي — ακόμα σε χρήση στον επίσημο γραπτό λόγο — και το πολύ σπανιότερο اللّاءِ, που θα συναντήσετε στην ανάγνωση αλλά δεν χρειάζεται να το γράφετε μόνοι σας, και τα ελεύθερα مَنْ και ما του μαθήματος 68.

Γραμμένο με ένα ل ή με δύο. Κανένας κανόνας, μόνο ο κατάλογος:

Η απόφαση που αρχίζει κάθε αναφορική πρόταση:

Το العائِد, ανάλογα με τη δουλειά που κάνει το κεφάλι μέσα στην πρόταση:

Προθέσεις με τις αντωνυμίες عائِد τους — μάθετέ τες ως έτοιμες ουρές:

Η ίδια πρόταση σε οριστικό και αόριστο κεφάλι — εξασκηθείτε τες σε ζεύγη, δυνατά:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• رَأَيْتُ رَجُلًا الَّذي يَعْمَلُ هُنا. -> رَأَيْتُ رَجُلًا يَعْمَلُ هُنا. — το πρωτόσελιδο λάθος. Αόριστο κεφάλι δεν παίρνει καθόλου مَوْصول· η πρόταση απλώς ακολουθεί, σαν επίθετο.
• الرَّجُلُ يَعْمَلُ هُنا صَديقي. (με τη σημασία «ο άντρας που δουλεύει εδώ είναι φίλος μου») -> الرَّجُلُ الَّذي يَعْمَلُ هُنا صَديقي. — το κατοπτρικό λάθος. Χωρίς το الَّذي ένα οριστικό κεφάλι συν πρόταση διαβάζεται ως حال, «ο άντρας, ενώ δούλευε εδώ…», και η πρόταση διαλύεται.
• الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُ مُفيدٌ. -> الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُهُ مُفيدٌ. — το عائِد είναι υποχρεωτικό. Τα αγγλικά ρίχνουν το «it», τα σύγχρονα αραβικά το κρατούν: «το βιβλίο το οποίο διάβασα το».
• الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَ. -> الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَهُ. — αραβική πρόθεση δεν μπορεί να μείνει κρεμασμένη. Ό,τι τα αγγλικά αφήνουν στο τέλος, τα Αραβικά το γράφουν με αντωνυμία κολλημένη πάνω του — όπως και τα ελληνικά.
• البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ كَبيرٌ. -> البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ فيهِ كَبيرٌ. — εδώ έλειψε ολόκληρη η πρόθεση. Το سَكَنَ φτάνει κανονικά στη θέση του μέσω του في, και το عائِد κάθεται πάνω του.
• الكُتُبُ الَّذينَ اِشْتَرَيْتُهُمْ. -> الكُتُبُ الَّتي اِشْتَرَيْتُها. — ένας άλογος πληθυντικός είναι θηλυκός ενικός για κάθε είδος συμφωνίας (μάθημα 11), οπότε και το مَوْصول και το عائِد πηγαίνουν στον τύπο ـها.
• الطّالِباتُ الَّذينَ نَجَحْنَ. -> الطّالِباتُ اللّاتي نَجَحْنَ. — το الَّذينَ είναι αρσενικό. Ομάδα γυναικών παίρνει اللّاتي (ή اللَّواتي).
• الطّالِبانِ الَّذينَ نَجَحا. -> الطّالِبانِ اللَّذانِ نَجَحا. — ο δυϊκός έχει δικό του τύπο, και δεν είναι ο πληθυντικός.
• سَأَلْتُ الطّالِبَيْنِ اللَّذانِ نَجَحا. -> سَأَلْتُ الطّالِبَيْنِ اللَّذَيْنِ نَجَحا. — ο δυϊκός είναι το μόνο مَوْصول που κλίνεται: το اللَّذانِ πάει με κεφάλι مَرْفوع, το اللَّذَيْنِ με مَنْصوب ή مَجْرور.
• اللَّذي قَرَأْتُهُ -> الَّذي قَرَأْتُهُ — ορθογραφικό ολίσθημα που αξίζει να κατονομαστεί: ο ενικός και το الَّذينَ γράφονται με ένα ل, οι δυϊκοί και το اللّاتي με δύο.
• المَرْأَةُ الَّذي تَعيشُ فِي القاهِرَةِ. -> المَرْأَةُ الَّتي تَعيشُ فِي القاهِرَةِ. — το مَوْصول αντιγράφει το γένος του κεφαλιού, ακριβώς όπως ένα επίθετο.

Συμβουλές

• Πριν γράψετε οτιδήποτε, ρωτήστε μία ερώτηση: φοράει το κεφάλι الـ, κτητικό επίθημα, ή όνομα; Ναι → مَوْصول. Όχι → τίποτα. Αυτός ο ένας έλεγχος αφαιρεί το συχνότερο λάθος.
• Ξαναχρησιμοποιήστε το αντανακλαστικό από το μάθημα 8. Το الَّذي είναι οριστική λέξη, και η οριστικότητα πρέπει να ταιριάζει· μια πρόταση μετά από ουσιαστικό είναι απλώς ένα πιο μακρύ επίθετο.
• Μετά ρωτήστε τη δεύτερη ερώτηση: τι δουλειά κάνει το κεφάλι μέσα στη δική του πρόταση; Αν δεν είναι το υποκείμενο, χρωστάτε στην πρόταση μια αντωνυμία.
• Μεταφράστε το αγγλικό «the man I spoke to» βάζοντας την κρεμασμένη πρόθεση μέσα και δίνοντάς της αντωνυμία — مَعَهُ، عَنْهُ، فيهِ، عَلَيْها. Μαζέψτε αυτές τις ουρές ως ολόκληρες λέξεις. Τα ελληνικά κάνουν το ίδιο βήμα («ο άντρας με τον οποίο μίλησα»).
• Για οτιδήποτε άλογο και πληθυντικό, ένας διακόπτης γυρίζει τα πάντα: الَّتي συν ـها. Βιβλία, πόλεις, αυτοκίνητα, ιδέες — όλα τους.
• Πείτε κάθε νέα πρόταση πίσω στον εαυτό σας κυριολεκτικά («το βιβλίο το οποίο διάβασα το»). Αν η κυριολεκτική εκδοχή δεν έχει έξτρα αντωνυμία μέσα, τα αραβικά είναι μάλλον ημιτελή.
• Αντιγράψτε τους έξι τύπους με το χέρι μία φορά, με τις σάντα τους και τα ένα-ή-δύο ل. Το σχήμα είναι το μόνο μέρος που πρέπει να απομνημονευτεί· η χρήση είναι κανόνας δύο ερωτήσεων.
• Αγνοήστε προς το παρόν τα مَنْ και ما. Κάθε αναφορική πρόταση που χτίζετε σε αυτό το επίπεδο κρέμεται από ουσιαστικό που όντως είναι γραμμένο.