Με λίγα λόγια

Ένα κοίλο ρήμα — الفِعْلُ الأَجْوَفُ, «το ρήμα με κοίλη μέση» — είναι εκείνο του οποίου το δεύτερο ριζικό σύμφωνο είναι و ή ي: ق و ل، ب ي ع، ن و م، خ و ف. Στη λημματική μορφή αυτό το ασθενές γράμμα έχει ήδη λιώσει σε μακρό άλιφ, οπότε αυτό που βλέπετε στην πραγματικότητα είναι قالَ، باعَ، نامَ، خافَ. Η ρίζα είναι αόρατη στη σελίδα, το ρήμα φαίνεται κατά ένα γράμμα κοντό, και καμία από τις καταλήξεις που έχετε ασκήσει στο دَرَسَ δεν φαίνεται να ταιριάζει.

Ταιριάζουν τέλεια, μόλις μάθετε τον έναν νόμο που κυβερνά όλη την τάξη: ένα μακρό φωνήεν δεν μπορεί να σταθεί αμέσως πριν από σύμφωνο χωρίς φωνήεν — η μόνη συστηματική εξαίρεση είναι ένα ακόλουθο διπλασιασμένο σύμφωνο, όπως στο دابَّة. Προσθέστε ένα επίθημα που αρχίζει με σύμφωνο — ـتُ، ـنا، ـنَ — ώστε το τελευταίο ριζικό να χάσει το φωνήεν του, και το μακρό φωνήεν πρέπει να υποχωρήσει στη δική του βραχεία εκδοχή — قالَ αλλά قُلْتُ. Βάλτε το ρήμα στην αποκομμένη έγκλιση ή στην προστακτική, όπου το ίδιο το τελευταίο ριζικό παίρνει σουκούν, και υποχωρεί πάλι — لَمْ يَقُلْ، قُلْ. Αυτή είναι η βράχυνση από την οποία παίρνει το όνομά του αυτό το μάθημα, και είναι το ίδιο γεγονός και στα δύο μισά του ρήματος.

Ο κανόνας

1. Τρεις τύποι της I μορφής, που τους ξεχωρίζει ο مُضارِع, όχι ο ماضٍ. Ο παρελθοντικός τύπος δεν βοηθά: τα قالَ، باعَ και το نامَ δείχνουν όλα ένα σκέτο μακρό άλιφ, και από αυτό δεν μπορείτε να πείτε αν το μεσαίο ριζικό είναι و ή ي. Ο ενεστώτας το δείχνει:

• Τύπος و: قالَ — يَقولُ (ق و ل) «λέω». Επίσης زارَ — يَزورُ، عادَ — يَعودُ، دارَ — يَدورُ، كانَ — يَكونُ.
• Τύπος ي: باعَ — يَبيعُ (ب ي ع) «πουλάω». Επίσης سارَ — يَسيرُ، عاشَ — يَعيشُ، زادَ — يَزيدُ، صارَ — يَصيرُ.
• Τύπος a: نامَ — يَنامُ (ن و م) «κοιμάμαι», خافَ — يَخافُ (خ و ف) «φοβάμαι». Επίσης نالَ — يَنالُ (ن ي ل)، συν ρήματα επαυξημένων μορφών όπως اِحْتاجَ — يَحْتاجُ.

Κοιτάξτε προσεκτικά την τρίτη ομάδα. Τα نامَ και خافَ έχουν و στη ρίζα, και ο ενεστώτας τους είναι πάλι يَنامُ، يَخافُ με άλιφ. Ο τύπος είναι γεγονός του κάθε ρήματος χωριστά, ακριβώς όπως το μεσαίο φωνήεν του يَكْتُبُ απέναντι στο يَجْلِسُ σε ένα ομαλό ρήμα. Μάθετε κάθε κοίλο ρήμα ως ζεύγος, قالَ — يَقولُ, και το υπόλοιπο αυτού του μαθήματος προκύπτει προβλέψιμα από αυτό το ζεύγος.

2. Ο ماضٍ: βραχύνετε όταν το τελευταίο ριζικό χάνει το φωνήεν του, κρατήστε το άλιφ αλλιώς. Οι καταλήξεις του παρελθοντικού χωρίζονται σε δύο ομάδες. Η ομάδα που βάζει σουκούν στο τελευταίο ριζικό — ـْتُ، ـْتَ، ـْتِ، ـْتُما، ـْتُمْ، ـْتُنَّ، ـْنا، ـْنَ — επιβάλλει τη βράχυνση. Η ομάδα που αφήνει αυτό το ριζικό με φωνήεν, ή δεν προσθέτει τίποτα — ο σκέτος τύπος هُوَ, ـَتْ، ـا، ـَتا، ـوا — αφήνει το μακρό άλιφ στη θέση του:

قالَ، قالَتْ، قالا، قالوا αλλά قُلْتُ، قُلْنا، قُلْنَ.

3. Η χροιά του βραχέος φωνήεντος στον ماضٍ. Δεν είναι τυχαία και δεν είναι πάντα το βραχύ δίδυμο του φωνήεντος του ενεστώτα:

• Τύπος و → ντάμμα: قُلْتُ، زُرْتُ، كُنْتُ، دُرْتُ.
• Τύπος ي → κάσρα: بِعْتُ، سِرْتُ، عِشْتُ، صِرْتُ.
• Τύπος a → κάσρα, όποιο γράμμα κι αν έχει η ρίζα: نِمْتُ (ρίζα و!), خِفْتُ (ρίζα و!), نِلْتُ.

Έτσι τα ρήματα τύπου a συμπεριφέρονται με έναν τρόπο στον παρελθοντικό (κάσρα) και με άλλον στον ενεστώτα (φάτχα). Το نامَ δίνει نِمْتُ αλλά لَمْ يَنَمْ, και αυτό το σχίσμα αξίζει μια κάρτα από μόνο του.

4. Ο مُضارِعُ المَرْفوعُ: τίποτα δεν βραχύνεται εκτός πριν από το نون του θηλυκού πληθυντικού. Το μακρό φωνήεν κάθεται άνετα στα يَقولُ، تَقولينَ، يَقولونَ، نَبيعُ، يَنامانِ, γιατί καθεμία από αυτές τις λέξεις τελειώνει σε φωνήεν. Μόνο οι δύο άκλιτες θέσεις του θηλυκού πληθυντικού κολλάνε ένα ـْنَ κατευθείαν στο τελευταίο ριζικό και γι’ αυτό πυροδοτούν τον νόμο: يَقُلْنَ، تَقُلْنَ، يَبِعْنَ، تَبِعْنَ، يَنَمْنَ، يَخَفْنَ. Συγκρίνετε το يَقولونَ «λένε (αρσ.)» με το يَقُلْنَ «λένε (θηλ.)» — ο ίδιος χρόνος, και το μήκος του θέματος είναι η μόνη ορατή διαφορά.

5. Ο مَنْصوب κρατάει το μακρό φωνήεν. Η κατάληξή του είναι φάτχα, δηλαδή φωνήεν, οπότε δεν προκύπτει συμπλέγμα και δεν γίνεται τίποτα: لَنْ يَقولَ، أُريدُ أَنْ أَبيعَ، لَنْ يَنامَ، حَتّى يَعودَ. Οι μαθητές βραχύνουν εδώ από συνήθεια· δεν υπάρχει λόγος. Οι πέντε θέσεις που χάνουν το ن τελειώνουν κι αυτές σε μακρό φωνήεν και είναι εξίσου ασφαλείς: لَنْ يَقولوا، لَنْ تَبيعي.

6. Ο مَجْزوم βραχύνεται — και εδώ η χροιά ακολουθεί τον ενεστώτα. Μετά το لَمْ، το لا النّاهِيَة και το لامُ الأَمْرِ το τελευταίο ριζικό παίρνει σουκούν, ο νόμος δαγκώνει, και το μακρό φωνήεν του ενεστώτα γίνεται το δικό του βραχύ δίδυμο:

لَمْ يَقُلْ (و → ντάμμα)، لَمْ يَبِعْ (ي → κάσρα)، لَمْ يَنَمْ και لَمْ يَخَفْ (ا → φάτχα).

Ο περιορισμός από το μάθημα 35 ισχύει αμετάβλητος: μόνο οι θέσεις που όντως τελειώνουν σε σουκούν βραχύνονται. Τα الأَفْعالُ الخَمْسَةُ χάνουν το نون και τελειώνουν σε μακρό φωνήεν, οπότε κρατούν το θέμα ακέραιο — لَمْ يَقولوا، لَمْ تَبيعي، لَمْ يَناموا. Και οι θηλυκοί πληθυντικοί ήταν ήδη βραχείς στην οριστική, οπότε μοιάζουν ίδιοι και στις τρεις εγκλίσεις: يَقُلْنَ / لَنْ يَقُلْنَ / لَمْ يَقُلْنَ.

7. Η προστακτική είναι η αποκομμένη έγκλιση με το πρόθημα βγαλμένο — άρα είναι και αυτή βραχεία. Πάρτε το لَمْ تَقُلْ, αφαιρέστε το تَـ, και έχετε قُلْ «πες!». Δεν χρειάζεται τίποτε άλλο: σε αντίθεση με το اُدْرُسْ, το κοίλο θέμα αρχίζει με σύμφωνο που έχει φωνήεν, οπότε δεν χρειάζεται να προστεθεί هَمْزَةُ الوَصْلِ. Οι πληθυντικοί και θηλυκοί τύποι προέρχονται από την αποκομμένη έγκλιση με τον ίδιο μηχανικό τρόπο, και οι θέσεις που τελειώνουν σε μακρό φωνήεν το κρατούν: قُلْ، قولي، قولا، قولوا، قُلْنَ. Το ίδιο για τα بِعْ، بيعي، بيعوا και نَمْ، نامي، ناموا και خَفْ، خافي، خافوا. Οι απαγορεύσεις χρησιμοποιούν την αποκομμένη έγκλιση απευθείας: لا تَقُلْ هٰذا، لا تَخَفْ.

8. Δύο σουκούν δεν μπορούν να συναντηθούν. Μια βραχυμένη αποκομμένη έγκλιση ή προστακτική τελειώνει σε σύμφωνο χωρίς φωνήεν, και αν η επόμενη λέξη αρχίζει με هَمْزَةُ الوَصْلِ — πάνω απ’ όλα το άρθρο — τα Αραβικά επιδιορθώνουν τη σύγκρουση με κάσρα στο ρήμα: قُلِ الحَقيقَةَ، لَمْ يَقُلِ المُديرُ شَيْئًا، لَمْ يَنَمِ الطِّفْلُ. Η έγκλιση δεν έχει αλλάξει· έχει μόνο εξομαλυνθεί η προφορά.

9. Επαυξημένες μορφές: οι IV, VII, VIII και X βραχύνονται ακριβώς όπως η I μορφή. Τα أَقامَ — يُقيمُ، اِخْتارَ — يَخْتارُ، اِسْتَقالَ — يَسْتَقيلُ είναι όλα κοίλα, και και τα τρία υπακούουν στον ίδιο νόμο. Δύο λεπτομέρειες τα κάνουν ευκολότερα από την I μορφή, όχι δυσκολότερα:

• Στον ماضٍ το βραχύ φωνήεν είναι πάντα φάτχα, όποιο κι αν είναι το γράμμα της ρίζας: أَقَمْتُ، أَرَدْتُ، اِخْتَرْتُ، اِحْتَجْتُ، اِسْتَقَلْتُ، اِسْتَطَعْتُ. Καμία τριπλή επιλογή.
• Στον مُضارِع το βραχύ φωνήεν είναι το δίδυμο του μακρού, όπως πάντα: يُقيمُ → لَمْ يُقِمْ، أَقِمْ· يَخْتارُ → لَمْ يَخْتَرْ، اِخْتَرْ· يَسْتَقيلُ → لَمْ يَسْتَقِلْ، اِسْتَقِلْ.

10. Οι μορφές II, III, V και VI κρατούν το ασθενές γράμμα ως πραγματικό σύμφωνο. Στα فَعَّلَ και تَفَعَّلَ το μεσαίο ριζικό είναι διπλασιασμένο, και ένα διπλασιασμένο γράμμα δεν μπορεί να λιώσει: حَوَّلَ — يُحَوِّلُ، عَيَّنَ — يُعَيِّنُ، تَحَوَّلَ — يَتَحَوَّلُ. Στα فاعَلَ και تَفاعَلَ ένα μακρό άλιφ στέκεται ήδη μπροστά του, οπότε μένει σύμφωνο και εκεί: عاوَنَ — يُعاوِنُ، تَعاوَنَ — يَتَعاوَنُ، شاوَرَ — يُشاوِرُ. Αυτά τα ρήματα συζεύγονται όπως οποιοδήποτε ομαλό ρήμα: حَوَّلْتُ، تَعاوَنّا، لَمْ يَتَحَوَّلْ. Μια ρίζα με ασθενές μεσαίο ριζικό είναι επομένως κοίλη σε ορισμένες μορφές και όχι σε άλλες.

11. Διαβάζοντας τον σκελετό. Τα κοίλα ρήματα είναι από τα λίγα σημεία όπου τα αραβικά χωρίς φωνηεντικά σημάδια σας δείχνουν τη γραμματική ούτως ή άλλως, γιατί η βράχυνση αφαιρεί ένα γράμμα, όχι απλώς ένα σημάδι: قال απέναντι στο قلت, يقول απέναντι στο لم يقل, اختار απέναντι στο اخترت. Όταν συναντάτε ένα σκέτο قل σε κείμενο, αποφασίζει η λέξη μπροστά του: το لم قل είναι αδύνατο, οπότε το لم يقل είναι αποκομμένη έγκλιση και ένα μοναχικό قل είναι κανονικά η προστακτική.

12. Αφήνονται για κατοπινά μαθήματα. Η παθητική قيلَ — يُقالُ και بيعَ — يُباعُ ανήκει στο μάθημα 52 και έχει το δικό της σχήμα φωνηέντων· οι μετοχές قائِلٌ، مَقولٌ، مُقيمٌ، مُخْتارٌ είναι το μάθημα 53· τα μασντάρ قَوْلٌ، بَيْعٌ، نَوْمٌ، إِقامَةٌ، اِخْتِيارٌ είναι το μάθημα 54. Το كانَ εμφανίζεται παρακάτω μόνο ως κομμάτι μορφολογίας — τι κάνει στην πρόταση γύρω του είναι τα μαθήματα 32 και 43.

Τύποι και δομές

الماضي — ο παρελθοντικός των τριών τύπων της I μορφής, με δύο ρήματα τύπου a δίπλα δίπλα. Διαβάστε προς τα κάτω τη στήλη του قالَ και βλέπετε το σχίσμα: οι πέντε θέσεις με μακρό άλιφ είναι εκείνες των οποίων η κατάληξη αφήνει το ل με φωνήεν, ή δεν προσθέτει τίποτα.

المُضارِعُ المَرْفوعُ. Μόνο οι δύο θηλυκοί πληθυντικοί είναι βραχείς.

Οι τρεις εγκλίσεις και η προστακτική, τρίτο πρόσωπο αρσενικού ενικού. Αυτός ο πίνακας είναι το δίδαγμα του μαθήματος σε μία οθόνη.

Η προστακτική στα πρόσωπα. Μόνο οι δύο θέσεις των οποίων το τελευταίο ριζικό παίρνει σουκούν είναι βραχείες.

Προσέξτε την παγίδα στην τελευταία σειρά: το قُلْنَ είναι και «είπαν (θηλ.)» και «πείτε! (σε γυναίκες)», και το نَمْنَ «κοιμηθείτε! (σε γυναίκες)» δεν είναι ο παρελθοντικός نِمْنَ «κοιμήθηκαν (θηλ.)». Μόνο το περικείμενο τα χωρίζει.

Κοίλα ρήματα στις επαυξημένες μορφές. Ο δυϊκός και οι θηλυκοί τύποι παραλείπονται· ακολουθούν ακριβώς το σχήμα της I μορφής.

Οι μορφές που δεν είναι καθόλου κοίλες, χτισμένες πάνω σε ρίζες με ασθενές μεσαίο ριζικό:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• قالْتُ -> قُلْتُ — το επίθημα ـتُ βάζει σουκούν στο ل, και ένα μακρό άλιφ δεν μπορεί να σταθεί μπροστά του. Το άλιφ φεύγει και αφήνει πίσω ντάμμα, γιατί το قالَ είναι ρήμα τύπου و.
• كانْتُ -> كُنْتُ — η ίδια τάξη ρήματος και η πιο συχνή λέξη που αγγίζει. Μην το συγχέετε με το كانَتْ «ήταν (θηλ.)», όπου το ن κρατάει τη φάτχα του και τίποτα δεν βραχύνεται.
• بَعْتُ -> بِعْتُ — η βράχυνση είναι πραγματική, αλλά ένα ρήμα τύπου ي αφήνει κάσρα, όχι φάτχα. Το ίδιο για τα سِرْتُ، عِشْتُ، صِرْتُ.
• نُمْتُ -> نِمْتُ — το نامَ έχει و στη ρίζα του, κι όμως ο παρελθοντικός του βραχύνεται σε κάσρα, γιατί είναι ρήμα τύπου a (يَنامُ). Ομοίως خِفْتُ، όχι خُفْتُ.
• لَمْ يَقولْ -> لَمْ يَقُلْ — το جَزْم βάζει σουκούν στο ل, και ένα μακρό و αμέσως πριν από αυτό είναι αδύνατο. Το و εξαφανίζεται και από τη γραφή.
• لَنْ يَقُلَ -> لَنْ يَقولَ — ο مَنْصوب τελειώνει σε φάτχα, όχι σε σουκούν, οπότε δεν υπάρχει συμπλέγμα και κανένας λόγος να βραχύνετε. Μόνο η αποκομμένη έγκλιση και η προστακτική είναι βραχείες.
• يَقولْنَ -> يَقُلْنَ — το ـْنَ του θηλυκού πληθυντικού κολλάει σε σύμφωνο χωρίς φωνήεν, οπότε βραχύνει το θέμα και στην οριστική, ακριβώς όπως κάνει το لَمْ.
• قولْ -> قُلْ — η προστακτική χτίζεται από την αποκομμένη έγκλιση لَمْ تَقُلْ, οπότε είναι βραχεία εξαρχής. Μόνο οι πληθυντικοί και θηλυκοί τύποι κρατούν το μακρό φωνήεν: قولوا، قولي.
• أَقامْتُ -> أَقَمْتُ — και οι επαυξημένες μορφές βραχύνονται, και στον παρελθοντικό το βραχύ φωνήεν τους είναι πάντα φάτχα: اِخْتَرْتُ، اِسْتَقَلْتُ، اِحْتَجْتُ.
• قُلْ الحَقيقَةَ -> قُلِ الحَقيقَةَ — δύο σύμφωνα χωρίς φωνήεν θα συναντιόνταν στο όριο των λέξεων, οπότε το ρήμα παίρνει κάσρα. Αυτό είναι προφορά, όχι αλλαγή έγκλισης.

Συμβουλές

• Αποθηκεύστε κάθε κοίλο ρήμα ως τριάδα: قالَ — يَقولُ — قُلْتُ. Τα δύο πρώτα τα δίνει οποιοδήποτε λεξικό· το τρίτο είναι το μόνο που πρέπει να προσθέσετε, και διορθώνει όλο το παρελθοντικό παράδειγμα.
• Δύο χωριστοί κανόνες χροιάς, ένας για κάθε μισό του ρήματος. Παρελθοντικός: ντάμμα για τύπο و, κάσρα για όλα τα άλλα. Πλευρά ενεστώτα (αποκομμένη έγκλιση, προστακτική, θηλυκός πληθυντικός): το βραχύ δίδυμο του μακρού φωνήεντος που ήδη βλέπετε — يَقولُ → ـُ، يَبيعُ → ـِ، يَنامُ → ـَ.
• Πριν γράψετε οποιαδήποτε κατάληξη, κάντε μία ερώτηση: αφήνει το τελευταίο ριζικό χωρίς φωνήεν; Τα ـْتُ، ـْنا، ـْنَ και το σουκούν της αποκομμένης έγκλισης το κάνουν· τα ـَتْ، ـوا، ـينَ، ـانِ και η φάτχα του مَنْصوب όχι.
• Το كانَ αξίζει τη δική του κάρτα, γυμνασμένο ως μπλοκ: كُنْتُ، كانَ، كانوا، يَكونُ، لَمْ يَكُنْ، كُنْ. Είναι το κοίλο ρήμα που θα διαβάζετε πιο συχνά, σε κείμενα κάθε ύφους.
• Εξασκηθείτε σε ελάχιστα ζεύγη και πείτε τα δυνατά: قالَ / قُلْتُ، يَقولونَ / يَقُلْنَ، لَنْ يَقولَ / لَمْ يَقُلْ. Η διαφορά είναι ένας παλμός μήκους, και το αυτί σας τη μαθαίνει γρηγορότερα από το μάτι.
• Όταν ένα κοίλο ρήμα σας μπλοκάρει στον προφορικό λόγο, δραπετεύστε στον παρελθοντικό με ما: το ما زارَنا είναι σωστό και σας αγοράζει ένα δευτερόλεπτο όσο κατασταλάζει το لَمْ يَزُرْنا.
• Αφήστε προς το παρόν: η παθητική قيلَ، η μετοχή قائِلٌ και το μασντάρ قَوْلٌ ξαναπλάθουν όλα το ασθενές ριζικό, και το καθένα έχει το δικό του μάθημα που έρχεται. Κυριαρχήστε πρώτα στο ενεργητικό παράδειγμα.