Με λίγα λόγια

Τα μαθήματα 46–48 ταξινόμησαν τα ρήματα κατά το σχήμα τους — τι προστίθεται γύρω από τη ρίζα. Αυτό το μάθημα τα ταξινομεί ανάποδα, κατά τα ίδια τα γράμματα της ρίζας. Τρία γράμματα δημιουργούν πρόβλημα όταν προσπαθείτε να χτίσετε λέξη πάνω τους: η χάμζα ء, ένα ριζικό σύμφωνο που επαναλαμβάνεται, και τα ασθενή γράμματα و και ي. Όλα τα άλλα κλίνονται όπως το كَتَبَ και το έχουν κάνει πάντα.

Πρώτα τα καλά νέα: οι καταλήξεις που μάθατε στα μαθήματα 14, 22 και 41 δεν αλλάζουν ποτέ. Το أَنا τελειώνει πάντα σε ـتُ στον παρελθοντικό και αρχίζει με أَ στον ενεστώτα· το هُمْ είναι πάντα ـوا / ـونَ. Αυτό που αλλάζει είναι αν το θέμα επιβιώνει από τη σύγκρουση. Αυτό το μάθημα ονομάζει και τις επτά κατηγορίες ρίζας ώστε να μπορείτε να κοιτάξετε οποιοδήποτε ρήμα και να ξέρετε τι είναι, και μετά κλίνει τα τρία διαχειρίσιμα: مَهْموز, مُضَعَّف και مِثال. Οι δύο πραγματικά δύσκολες κατηγορίες παίρνουν αμέσως μετά δικά τους μαθήματα.

Ο κανόνας

1. Δύο οικογένειες, επτά κατηγορίες. Μια ρίζα είναι صَحيح («υγιής») αν κανένα από τα τρία γράμματά της δεν είναι و ή ي, και مُعْتَلّ («ασθενής») αν ένα ή δύο από αυτά είναι. Κάθε οικογένεια χωρίζεται παραπέρα, και τα ονόματα των γραμματικών αξίζει να τα μάθετε γιατί τα λεξικά και οι γραμματικές τα χρησιμοποιούν συνεχώς:

• صَحيح سالِم — τίποτα το ιδιαίτερο καθόλου: كَتَبَ (ك-ت-ب)، دَرَسَ، جَلَسَ.
• صَحيح مَهْموز — ένα ριζικό σύμφωνο είναι χάμζα: أَكَلَ (أ-ك-ل)، سَأَلَ (س-أ-ل)، قَرَأَ (ق-ر-أ).
• صَحيح مُضَعَّف — το δεύτερο και το τρίτο ριζικό σύμφωνο είναι το ίδιο γράμμα: مَدَّ (م-د-د)، رَدَّ.
• مُعْتَلّ مِثال — το πρώτο ριζικό σύμφωνο είναι و ή ي: وَصَلَ (و-ص-ل)، يَبِسَ (ي-ب-س).
• مُعْتَلّ أَجْوَف — το μεσαίο ριζικό σύμφωνο είναι ασθενές: قالَ (ق-و-ل)، باعَ (ب-ي-ع).
• مُعْتَلّ ناقِص — το τελευταίο ριζικό σύμφωνο είναι ασθενές: رَمى (ر-م-ي)، دَعا (د-ع-و).
• مُعْتَلّ لَفيف — δύο από τα τρία είναι ασθενή: وَقى (و-ق-ي)، طَوى (ط-و-ي).

Σημειώστε πού πέφτει η χάμζα: το ء είναι σύμφωνο, άρα το مَهْموز κάθεται μέσα στην υγιή οικογένεια, όχι στην ασθενή. Δεν λιώνει σε μακρό φωνήεν όπως ένα و· εκτός από λίγα συχνά ρήματα (كُلْ، خُذْ، مُرْ στον κανόνα 4, και يَرى στον κανόνα 13) κάνει δύσκολη μόνο την ορθογραφία.

2. Βρείτε πρώτα τη ρίζα (μάθημα 22), μετά την κατηγορία. Κάντε τρεις ερωτήσεις με αυτή τη σειρά. Είναι ένα από τα ριζικά σύμφωνα ء; Είναι το δεύτερο και το τρίτο το ίδιο γράμμα; Είναι το πρώτο, το μεσαίο ή το τελευταίο و / ي; Η απάντηση σας λέει ποιο παράδειγμα κλίσης να πιάσετε, και γι’ αυτό τα λεξικά τυπώνουν τη ρίζα — το قَرَأَ δεν σας λέει τίποτα για το يَقْرَأُ ώσπου να δείτε το ق-ر-أ.

3. مَهْموز الفاء: δύο χάμζα συστέλλονται σε مَدَّة. Το أَكَلَ κλίνεται εντελώς ομαλά στον παρελθοντικό — أَكَلْتُ، أَكَلَتْ، أَكَلوا — και ομαλά και στον ενεστώτα: يَأْكُلُ، تَأْكُلُ، نَأْكُلُ. Ο μόνος τύπος που σπάει είναι το أَنا, όπου το πρόθημα أَ συναντά το أْ της ρίζας. Τα Αραβικά αρνούνται هَمْزَتان στη σειρά όταν η δεύτερη φέρει σουκούν: το أَأْكُلُ γίνεται آكُلُ, γραμμένο με مَدَّة ακριβώς όπως μάθατε στο μάθημα της χάμζα στον οδηγό προφοράς. Η ίδια σύσπαση τρέχει όπου ένα φωνηεντισμένο πρόθημα أ συναντά χάμζα ρίζας με σουκούν: آخُذُ، آمُرُ، آسَفُ, και η IV μορφή آمَنَ / أُومِنُ (εκεί أُ + ؤْ δίνει μακρό ū αντί για مَدَّة). Όπου η χάμζα της ρίζας έχει δικό της φωνήεν δεν υπάρχει τίποτα να συσταλεί, και μένουν και οι δύο χάμζα: II μορφή أَثَّرَ → أُؤَثِّرُ.

4. Τρεις προστακτικές πετάνε τη χάμζα. Η προστακτική είναι η αποκομμένη έγκλιση χωρίς το πρόθημά της (μάθημα 36). Για το أَكَلَ αυτό δίνει أْكُلْ, που αρχίζει με χάμζα που φέρει σουκούν — και το να τη στηρίξετε με βοηθητική χάμζα θα έδινε πάλι δύο στη σειρά. Έτσι η χάμζα της ρίζας απλώς ρίχνεται: كُلْ، خُذْ، مُرْ. Μόνο αυτά τα τρία ρήματα το κάνουν. Άλλα κρατούν τη χάμζα και την καθίζουν σε ئ μετά την βοηθητική κάσρα: أَذِنَ → اِئْذَنْ «δώσε άδεια». (Μετά από وَ ή فَ, το أَمَرَ ξαναβρίσκει το πλήρες σχήμα του: وَأْمُرْ.)

5. مَهْموز العَيْن και مَهْموز اللّام: το γράμμα μένει, η έδρα μετακινείται. Στα سَأَلَ και قَرَأَ τίποτα δεν διαγράφεται και τίποτα δεν συστέλλεται. Η μόνη δυσκολία είναι ορθογραφική: σε ποια καρέκλα κάθεται η χάμζα. Η έδρα ακολουθεί το ισχυρότερο από δύο φωνήεντα — το δικό της της χάμζα και εκείνο πριν από αυτήν — με σειρά κάσρα > ντάμμα > φάτχα > σουκούν:

• قَرَأَ (φάτχα πάνω σε φάτχα) → أ· قَرَأْتُ (σουκούν πάνω σε φάτχα) → أ· يَقْرَؤونَ (ντάμμα) → ؤ
• سَأَلَ، يَسْأَلُ، سَأَلْتُ → أ· το όνομα مَسْؤولٌ (ντάμμα) → ؤ· سائِلٌ (κάσρα) → ئ
• μία προσθήκη στη σκάλα: ένα σουκούν ي μπροστά από τη χάμζα μετράει ως κάσρα → شَيْئًا، هَيْئَةٌ، يَيْئَسُ

Το سَأَلَ έχει δεύτερη, πιο σύντομη προστακτική δίπλα στην κανονική اِسْأَلْ: سَلْ، سَلي، سَلوا. Και οι δύο είναι πλήρως πρότυπα σύγχρονα αραβικά: τα λεξικά παραθέτουν το اِسْأَلْ, και το σύντομο سَلْ είναι πολύ συχνό και στον προφορικό λόγο και στο έντυπο.

6. مُضَعَّف: η σάντα κρατά ώσπου να φτάσει σουκούν. Το م-د-د θα έπρεπε να δίνει مَدَدَ, αλλά δύο ίδια γράμματα με φωνήεν ανάμεσά τους καταρρέουν σε ένα διπλασιασμένο γράμμα: مَدَّ. Εκείνη η συγχώνευση (إِدْغام) επιβιώνει όσο ό,τι ακολουθεί αρχίζει με φωνήεν:

مَدَّ، مَدَّتْ، مَدُّوا، يَمُدُّ، يَمُدّونَ، تَمُدّينَ

Τη στιγμή που μια κατάληξη αρχίζει με σύμφωνο — και στην πράξη αυτό σημαίνει τις καταλήξεις με αρχικό σουκούν: όλο το σύνολο ـْتُ / ـْتَ / ـْتِ / ـْتُمْ, συν ـْنا και ـْنَ — τα δύο γράμματα αναγκάζονται να χωρίσουν πάλι (فَكُّ الإِدْغام) και το θαμμένο τρίτο ριζικό σύμφωνο ξαναεμφανίζεται:

مَدَدْتُ، مَدَدْنا، مَدَدْتُمْ، مَدَدْنَ — ποτέ *مَدَّتُ

Αυτό είναι το ίδιο έναυσμα που συναντήσατε με το كانَ → كُنْتُ στο μάθημα 43, εφαρμοσμένο σε άλλη αδυναμία. Ο θηλυκός πληθυντικός το κάνει και στον ενεστώτα: هُنَّ يَمْدُدْنَ, γιατί το ـْنَ φέρει σουκούν.

7. Ποιο φωνήεν επιστρέφει. Όταν τα γράμματα χωρίζουν, το φωνήεν ανάμεσά τους είναι το δικό του φωνήεν θέματος του ρήματος από το λεξικό: τα ρήματα فَعَلَ φέρνουν πίσω φάτχα (مَدَّ → مَدَدْتُ، رَدَّ → رَدَدْتُ), τα ρήματα فَعِلَ φέρνουν πίσω κάσρα (ظَلَّ → ظَلِلْتُ، مَلَّ → مَلِلْتُ). Στον ενεστώτα το φωνήεν που επιστρέφει είναι το φωνήεν του مُضارِع: يَمُدُّ → يَمْدُدْنَ، يَحُلُّ → يَحْلُلْنَ.

8. Οι διπλασιασμένες ρίζες στις επαυξημένες μορφές συμπεριφέρονται πανομοιότυπα. Το أَحَبَّ (IV μορφή του ح-ب-ب) δίνει أَحَبَّ، أَحَبَّتْ، أَحَبّوا، يُحِبُّ — αλλά أَحْبَبْتُ، أَحْبَبْنا، أَحْبَبْتُمْ. Το ίδιο και اِسْتَعَدَّ → اِسْتَعْدَدْتُ، اِهْتَمَّ → اِهْتَمَمْتُ، اِسْتَمَرَّ → اِسْتَمْرَرْتُ.

9. مِثال: το و εξατμίζεται στον ενεστώτα της I μορφής. Αυτό είναι το πιο χρήσιμο μεμονωμένο γεγονός του μαθήματος. Ένα ρήμα του οποίου το πρώτο ριζικό σύμφωνο είναι و το κρατά στον παρελθοντικό και το χάνει στον مُضارِع:

وَصَلَ → يَصِلُ، وَجَدَ → يَجِدُ، وَقَفَ → يَقِفُ، وَعَدَ → يَعِدُ، وَزَنَ → يَزِنُ، وَضَعَ → يَضَعُ، وَهَبَ → يَهَبُ، وَسِعَ → يَسَعُ

Σημειώστε وَضَعَ / يَضَعُ: η φάτχα είναι εκεί εξαιτίας του φαρυγγικού ع, κι όμως το و πέφτει το ίδιο. Μια μικροσκοπική ομάδα καταστατικών ρημάτων το κρατά — وَجِلَ / يَوْجَلُ «φοβάμαι», وَدَّ / يَوَدُّ «επιθυμώ» — αλλά είναι αρκετά σπάνια ώστε να τα μάθετε ένα ένα όταν τα συναντάτε.

10. Έτσι η προστακτική ενός مِثال είναι δύο γράμματα μακριά. Βγάλτε το πρόθημα από το تَصِلْ και το θέμα αρχίζει ήδη με σύμφωνο, άρα δεν χρειάζεται καθόλου βοηθητική χάμζα: صِلْ، جِدْ، قِفْ، ضَعْ، عِدْ، زِنْ، صِفْ، هَبْ. Μια χούφτα ονόματα δείχνουν την ίδια απώλεια με ένα ة ραμμένο στο τέλος για αντιστάθμιση: وَعَدَ → عِدَةٌ «υπόσχεση»، وَزَنَ → زِنَةٌ «βάρος»، وَهَبَ → هِبَةٌ «δώρο».

11. Έξω από την I μορφή το و είναι ασφαλές — εκτός από την VIII μορφή, όπου γίνεται ت. Οι μορφές II, IV και X κρατούν το و σε κοινή θέα: وَظَّفَ / يُوَظِّفُ، أَوْقَفَ / يُوقِفُ، اِسْتَوْرَدَ / يَسْتَوْرِدُ. Η VIII μορφή είναι διαφορετική, γιατί το έσω ت της προσγειώνεται αμέσως μετά το πρώτο ριζικό σύμφωνο: το اِوْتَصَلَ είναι απρόφερτο, άρα το و αφομοιώνεται στο ت και τα δύο συγχωνεύονται κάτω από σάντα — اِتَّصَلَ. Αυτό παράγει μια ολόκληρη οικογένεια πολύ συχνών σύγχρονων ρημάτων: اِتَّصَلَ بِـ «επικοινωνώ»، اِتَّفَقَ عَلى «συμφωνώ», اِتَّحَدَ «ενώνομαι», اِتَّجَهَ إِلى «κατευθύνομαι», اِتَّسَعَ «πλαταίνω». Το اِتَّخَذَ «παίρνω, υιοθετώ» προσχωρεί από ρίζα με χάμζα (أ-خ-ذ), με την ίδια λογική. Όποτε συναντάτε ρήμα που αρχίζει اِتَّـ, υποψιαστείτε κρυμμένο و.

12. Οι ρίζες που αρχίζουν από ي δεν ρίχνουν τίποτα. Ο κανόνας παραπάνω αφορά μόνο το و. Ρίζες που αρχίζουν με ي το κρατούν σε όλη τη διαδρομή: يَبِسَ / يَيْبَسُ «ξεραίνομαι»، يَئِسَ / يَيْئَسُ «απελπίζομαι», يَسُرَ / يَيْسُرُ «γίνομαι εύκολος». Το διπλασιασμένο ي δείχνει λάθος και είναι σωστό. Ευτυχώς αυτά τα ρήματα είναι λίγα, γιατί εδώ δεν υπάρχει τίποτα να συλλογιστείτε — απλώς τα θυμάστε.

13. Μερικά ρήματα ανήκουν σε δύο κατηγορίες ταυτόχρονα. Το رَأى είναι مَهْموز العَيْن και ناقِص (ر-أ-ي), και χάνει τη χάμζα εντελώς στον ενεστώτα: يَرى، نَرى، أَرى. Το جاءَ είναι أَجْوَف και مَهْموز اللّام (ج-ي-أ). Το أَتى είναι مَهْموز الفاء και ناقِص (أ-ت-ي). Το لَفيف είναι το επίσημο όνομα για μία μόνο επικάλυψη — δύο ασθενή ριζικά σύμφωνα στην ίδια ρίζα, ποτέ χάμζα συν ασθενές γράμμα: το وَقى (و-ق-ي) ρίχνει το و σαν مِثال και τελειώνει σαν ناقِص, που είναι πώς τα Αραβικά καταλήγουν με προστακτική ενός γράμματος, قِ. Μην μελετάτε κανένα από αυτά ως κατηγορία· κλίνετέ τα εφαρμόζοντας τους δύο σχετικούς κανόνες στη σειρά, και ελέγξτε εκείνα που χρησιμοποιείτε συχνά.

14. Διαβάζοντας διπλασιασμένο ρήμα χωρίς φωνηεντικά σημάδια: μετρήστε τα γράμματα. Χωρίς φωνηεντικά σημάδια, το مد μπορεί να είναι مَدَّ «άπλωσε», مُدَّ «άπλωσε!», ή το όνομα مَدٌّ «έκταση, πλημμυρίδα». Αλλά το مدد έχει τρία σύμφωνα γραμμένα, άρα σε ρήμα I μορφής μπορεί να είναι μόνο το χωρισμένο θέμα — مَدَدْتُ، مَدَدْنا. (Έξω από την I μορφή τα ίδια τρία γράμματα μπορούν ακόμη να είναι το όνομα مَدَدٌ «ενισχύσεις» ή το ρήμα II μορφής مَدَّدَ «επέκτεινε».) Το μέτρημα των γραμμάτων σας λέει αν είναι κολλημένη κατάληξη με αρχικό σουκούν — μια πραγματικά χρήσιμη συντόμευση σε κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια.

15. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Η αποκομμένη έγκλιση ενός διπλασιασμένου ρήματος έχει τρεις επιτρεπόμενους τύπους, لَمْ يَمُدَّ, لَمْ يَمُدِّ και لَمْ يَمْدُدْ — αυτό ήταν το μάθημα 35, και τίποτα εδώ δεν το αλλάζει. Τα κοίλα ρήματα (قالَ، باعَ، نامَ) είναι το μάθημα 50· τα ρήματα με ασθενές τελικό ριζικό σύμφωνο (رَمى، دَعا، نَسِيَ) είναι το μάθημα 51· και τι κάνουν όλες αυτές οι κατηγορίες στην παθητική — قيلَ، سُئِلَ، قُرِئَ — περιμένει το μάθημα 52.

Τύποι και δομές

Οι επτά κατηγορίες με μια ματιά

المَهْموز: οι τρεις θέσεις

أَكَلَ στον مُضارِع — μόνο το أَنا είναι ανώμαλο· οι δυϊκοί και το هُنَّ παραλείπονται γιατί δεν προσθέτουν τίποτα καινούριο

مَدَّ στον παρελθοντικό — το πλήρες σύνολο, γιατί ο χωρισμός είναι όλο το θέμα

مَدَّ αλλού, και δύο επαυξημένες μορφές

المِثال: το و χάνεται στον ενεστώτα

Η ίδια ρίζα و στις μορφές

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• أَأْكُلُ الفَطورَ -> آكُلُ الفَطورَ — Δύο χάμζα δεν μπορούν να σταθούν στη σειρά. Το πρόθημα أَ συν το أْ της ρίζας συστέλλονται σε ένα γράμμα με مَدَّة.
• اُأْكُلْ الآنَ -> كُلِ الآنَ — Τα كُلْ، خُذْ، مُرْ ρίχνουν τη χάμζα της ρίζας στην προστακτική αντί να τη στηρίξουν. Δεν υπάρχει βοηθητική χάμζα να προστεθεί.
• قَرَئْتُ الكِتابَ -> قَرَأْتُ الكِتابَ — Η έδρα ακολουθεί το ισχυρότερο από το δικό της φωνήεν της χάμζα και εκείνο πριν από αυτήν. Εδώ αυτό είναι σουκούν απέναντι σε φάτχα, άρα η καρέκλα είναι ا, όχι ي.
• سَئَلْتُ المُعَلِّمَ -> سَأَلْتُ المُعَلِّمَ — Ίδιος κανόνας: φάτχα πάνω σε φάτχα δίνει أ. Ένα ئ χρειάζεται κάσρα κάπου στο ζεύγος, όπως στο سائِلٌ ή στο سُئِلَ.
• مَدَّتُ يَدي -> مَدَدْتُ يَدي — Η κατάληξη ـْتُ αρχίζει με σουκούν, άρα η σάντα πρέπει να χωρίσει. (Το مَدَّتْ, με το σουκούν στο ت, είναι το απολύτως καλό «άπλωσε».)
• أَحَبَّتُ هٰذِهِ المَدينَةَ -> أَحْبَبْتُ هٰذِهِ المَدينَةَ — Οι διπλασιασμένες ρίζες χωρίζουν στις επαυξημένες μορφές ακριβώς όπως στην I μορφή· ο διπλασιασμός είναι ιδιότητα της ρίζας, όχι του σχήματος.
• يَوْصِلُ القِطارُ -> يَصِلُ القِطارُ — Το و ενός مِثال I μορφής διαγράφεται στον مُضارِع. Το να το κρατάτε είναι το πιο συχνό λάθος σε όλη αυτή την κατηγορία.
• اِوْضَعِ الكِتابَ هُنا -> ضَعِ الكِتابَ هُنا — Βγάλτε το πρόθημα από το تَضَعْ και το θέμα αρχίζει ήδη με σύμφωνο, άρα δεν χρειάζεται να προστεθεί τίποτα μπροστά του.
• اِنْتَصَلَ بي أَمْسِ -> اِتَّصَلَ بي أَمْسِ — Η VIII μορφή του و-ص-ل δεν χτίζεται με ن. Το و συγχωνεύεται στο ت του σχήματος και τα δύο γράφονται ως ένα διπλασιασμένο γράμμα.
• يَبَسُ العُشْبُ في الصَّيْفِ -> يَيْبَسُ العُشْبُ في الصَّيْفِ — Μόνο ρίζες που αρχίζουν από و ρίχνουν το πρώτο ριζικό σύμφωνο. Μια ρίζα που αρχίζει από ي το κρατά, διπλασιασμένο ي και όλα.

Συμβουλές

• Πάντα με αυτή τη σειρά: βρείτε τη ρίζα, ονομάστε την κατηγορία, μετά κλίνετε. Τρεις γρήγορες ερωτήσεις — καμία χάμζα; κανένα επαναλαμβανόμενο ριζικό σύμφωνο; κανένα و/ي, και πού; — λύνουν σχεδόν οποιοδήποτε ρήμα συναντάτε.
• Ένα έναυσμα διατρέχει το μισό αυτού του μαθήματος και όλο το μάθημα 50: αρχίζει η κατάληξη με σουκούν; Οι ένοχοι είναι οι καταλήξεις με ت (ـْتُ، ـْتَ، ـْتِ، ـْتُمْ) συν ـْنا και ـْنَ. Μάθετέ τες ως σύνολο.
• Αποθηκεύετε τα ρήματα مِثال ως ζεύγη, وَصَلَ / يَصِلُ, ποτέ ως μεμονωμένες λέξεις — που είναι ακριβώς γιατί τα λεξικά τυπώνουν και τα δύο. Ο ενεστώτας δεν προβλέπεται από τον παρελθοντικό με το αυτί.
• Κόλπο απομνημόνευσης για τις προστακτικές: μια εντολή مِثال είναι περίπου το πιο σύντομο πράγμα που μπορείτε να πείτε στα αραβικά. صِلْ، قِفْ، ضَعْ، عِدْ — δύο γράμματα, κανένα στήριγμα, κανένα πρόθημα.
• Κάθε σύγχρονο ρήμα που αρχίζει اِتَّـ σχεδόν σίγουρα κρύβει ένα و: اِتَّصَلَ، اِتَّفَقَ، اِتَّجَهَ. Ψάξτε κάτω από و-ص-ل، و-ف-ق، و-ج-ه στο λεξικό, όχι κάτω από ا ή ت.
• Για τις έδρες της χάμζα, μην απομνημονεύετε πίνακα — απομνημονεύστε τη σκάλα κάσρα > ντάμμα > φάτχα > σουκούν και διαβάστε τα δύο φωνήεντα γύρω από τη χάμζα.
• Αγνοήστε προς το παρόν το لَفيف ως κατηγορία, και αγνοήστε τα رَأى، جاءَ، أَتى ως γρίφους. Είναι αρκετά συχνά ώστε απλώς θα τα ξέρετε πριν μπορέσετε να τα αναλύσετε.