Με λίγα λόγια

Το μάθημα 47 έχτισε τις μορφές του δουλεύοντας μέσα στη λέξη: διπλασιάζοντας ένα ριζικό σύμφωνο, τεντώνοντας ένα φωνήεν, κολλώντας ένα تَ μπροστά. Οι υπόλοιπες μορφές κάνουν κάτι ορατά διαφορετικό — αρχίζουν τον παρελθοντικό με ένα έξτρα άλιφ: اِنْكَسَرَ، اِجْتَمَعَ، اِحْمَرَّ، اِسْتَقْبَلَ. Ο λόγος είναι μηχανικός. Τα ίδια τα σχήματα αρχίζουν με άφωνο σύμφωνο (نْكَسَرَ، سْتَقْبَلَ) και καμία αραβική λέξη δεν επιτρέπεται να αρχίζει έτσι, γι’ αυτό η γλώσσα στηρίζει τη λέξη με ένα άλιφ και μια κάσρα. Αυτό το στήριγμα είναι το هَمْزَةُ الوَصْلِ, και το να το καταλάβετε είναι το μεγαλύτερο μέρος αυτού του μαθήματος.

Δεν είναι εξωτικές μορφές. Τα اِسْتَخْدَمَ، اِسْتَعْمَلَ، اِجْتَمَعَ، اِخْتَلَفَ، اِتَّصَلَ، اِنْتَظَرَ، اِنْقَطَعَ είναι ανάμεσα στα πιο συχνά ρήματα σε οποιαδήποτε εφημερίδα, και τα τετραγράμματα ρήματα تَرْجَمَ και بَرْمَجَ είναι ο τρόπος με τον οποίο τα σύγχρονα αραβικά φτιάχνουν καινούρια. Μάθετε τα έξι σχήματα αυτού του μαθήματος και, μαζί με το μάθημα 47, μπορείτε να κλίνετε ουσιαστικά οποιοδήποτε υγιές ρήμα των λογοτεχνικών αραβικών συναντήσετε.

Ο κανόνας

1. Τι προστίθεται, και πού. Κάθε μορφή προσθέτει σταθερό υλικό στα τρία ριζικά σύμφωνα ف ع ل. Η VII μορφή βάζει πρόθημα نْ· η VIII εισάγει ένα تَ μετά το πρώτο ριζικό σύμφωνο· η IX διπλασιάζει το τελευταίο ριζικό σύμφωνο και δεν προσθέτει τίποτα άλλο· η X βάζει πρόθημα سْتَ. Επειδή και οι τέσσερις αρχίζουν τότε με σύμφωνο που φέρει σουκούν, ο παρελθοντικός — σε αντίθεση με τον ενεστώτα — χρειάζεται το στηρικτικό άλιφ μπροστά.

• VII: نْ μπροστά από τη ρίζα → اِنْفَعَلَ.
• VIII: تَ εισαγμένο μετά το πρώτο ριζικό σύμφωνο → اِفْتَعَلَ.
• IX: το τελευταίο ριζικό σύμφωνο διπλασιασμένο, τίποτα άλλο → اِفْعَلَّ.
• X: سْتَ μπροστά από τη ρίζα → اِسْتَفْعَلَ.

2. Το κεντρικό σημείο: εκείνο το άλιφ είναι هَمْزَةُ الوَصْلِ, ποτέ هَمْزَةُ القَطْعِ. Τη διάκριση τη συναντήσατε στο μάθημα της χάμζα στον οδηγό προφοράς. Μια χάμζα قَطْع είναι πραγματικό σύμφωνο και γράφεται με έδρα — أَكَلَ، إِسْلامٌ. Μια χάμζα وَصْل είναι αναλώσιμο εκκινητικό στήριγμα: υπάρχει μόνο για να μπορεί να αρχίσει η λέξη, και σε αυτές τις μορφές γράφεται ως σκέτο άλιφ με κάσρα από κάτω. Έτσι οι σωστές γραφές είναι اِنْكَسَرَ، اِجْتَمَعَ، اِسْتَقْبَلَ. Το να γράφετε إِنْكَسَرَ ή إِسْتَقْبَلَ με إ είναι ένα από τα πιο ορατά ορθογραφικά λάθη στα αραβικά των μαθητών, και σε αντίθεση με τα περισσότερα φωνηεντικά σημάδια αυτού του μονοπατιού μένει ορατό όταν αφαιρεθούν τα σημάδια: το استقبل είναι σωστό, το إستقبل είναι λάθος σε οποιαδήποτε σελίδα.

Το ίδιο ισχύει για ό,τι άλλο χτίζεται πάνω σε αυτά τα σχήματα, συμπεριλαμβανομένων των ρηματικών ουσιαστικών που θα συναντήσετε στο μάθημα 54: اِسْتِقْبالٌ، اِجْتِماعٌ، اِنْكِسارٌ, ποτέ إِسْتِقْبال.

3. Προφέρεται μόνο στην ίδια την αρχή μιας εκφώνησης. Βάλτε οποιαδήποτε λέξη μπροστά και το άλιφ σωπαίνει — η προηγούμενη λέξη τρέχει κατευθείαν στο σύμφωνο που ακολουθεί. Στο وَصَلَ المُهَنْدِسونَ وَاجْتَمَعوا فِي المَكْتَبِ το άλιφ του اِجْتَمَعوا γράφεται αλλά δεν ακούγεται· το وَ κολλάει απευθείας στο ج. Αυτό ακριβώς κάνει το الـ στο الكِتاب, και για τον ίδιο λόγο.

Αν η προηγούμενη λέξη τελειώνει σε σουκούν, δεν μπορεί να τρέξει σε τίποτα, άρα αυτή παίρνει βοηθητικό φωνήεν, συνήθως κάσρα: هَلْ + اِسْتَخْدَمْتَ δίνει هَلِ اسْتَخْدَمْتَ. Παρατηρήστε πώς το καταγράφει η πλήρως φωνηεντισμένη γραφή: η κάσρα μετακινείται πάνω στο هَلْ και το άλιφ μένει σκέτο.

4. Δεν υπάρχει καθόλου άλιφ στον مُضارِع. Τα προθήματα του ενεστώτα يَ تَ أَ نَ ήδη προμηθεύουν εναρκτήριο σύμφωνο και φωνήεν, άρα το στήριγμα δεν χρειάζεται και απλώς δεν υπάρχει: يَنْكَسِرُ، يَجْتَمِعُ، يَسْتَقْبِلُ. Ο τύπος يَاسْتَقْبِلُ δεν υπάρχει, και ούτε ο يِسْتَقْبِلُ. Για τις μορφές VII, VIII και X το φωνήεν του προθήματος είναι φάτχα, όπως στην I μορφή και στις μορφές V–VI, και το φωνήεν του θέματος είναι κάσρα· μόνο το τετραγράμματο συμπεριφέρεται διαφορετικά (σημείο 11).

Η προστακτική, που χτίσατε στο μάθημα 36, κρατά το άλιφ της συνδετικής χάμζα γιατί κι αυτή αρχίζει με σουκούν: اِسْتَقْبِلْ، اِجْتَمِعوا، اِنْتَظِرْ.

5. VII μορφή اِنْفَعَلَ: συνέβη από μόνο του. Η VII μορφή παίρνει ένα μεταβατικό ρήμα I μορφής και το κάνει αμετάβατο, με την αίσθηση ότι η ενέργεια απλώς συνέβη και δεν αναφέρεται δράστης: كَسَرَ «έσπασε (κάτι)» → اِنْكَسَرَ «έσπασε»· قَطَعَ → اِنْقَطَعَ «κόπηκε»· فَتَحَ → اِنْفَتَحَ «άνοιξε»· شَغَلَ → اِنْشَغَلَ «απασχολήθηκε». Εξαιτίας αυτής της σημασίας, ρήμα VII μορφής δεν παίρνει ποτέ άμεσο αντικείμενο. Αν θέλετε «το αγόρι έσπασε το παράθυρο», το ρήμα είναι I μορφή: كَسَرَ الوَلَدُ النّافِذَةَ.

Η VII μορφή είναι πολύ λιγότερο παραγωγική από τις VIII και X: ρίζες που αρχίζουν με ن، ر، ل، م، و، ي σχεδόν ποτέ δεν τη χρησιμοποιούν, και όπου λείπει το ρήμα τα Αραβικά καταφεύγουν στην VIII μορφή.

6. VIII μορφή اِفْتَعَلَ: το ت που μπαίνει μετά το πρώτο ριζικό σύμφωνο. Είναι μία από τις πιο πολυάσχολες μορφές της γλώσσας, δίπλα στις II και IV. Η κλασική της αξία είναι αυτοπαθής ή μέση — جَمَعَ «μάζεψε (πράγματα)» → اِجْتَمَعَ «μαζεύτηκαν, συναντήθηκαν» — αλλά στην πράξη τα περισσότερα ρήματα VIII μορφής είναι απλώς ανεξάρτητο λεξιλόγιο: اِنْتَظَرَ «περιμένω», اِخْتَلَفَ «διαφέρω», اِعْتَمَدَ «στηρίζομαι», اِشْتَغَلَ «δουλεύω». Μάθετε τη σημασία από το λεξικό· χρησιμοποιήστε το σχήμα για να κλίνετε.

7. Το ت της VIII μορφής αλλάζει σχήμα μετά από ορισμένα πρώτα ριζικά σύμφωνα. Το έσω ت κάθεται αμέσως μετά το πρώτο ριζικό σύμφωνο, και τα Αραβικά δεν ανέχονται ορισμένα από τα ζεύγη που προκύπτουν. Τρεις προσαρμογές καλύπτουν ό,τι θα συναντήσετε:

• Μετά τα εμφατικά ص ض ط ظ το ت σκληραίνει σε ط: ص ب ر → اِصْطَبَرَ، ض ر ب → اِضْطَرَبَ. Όπου το ριζικό σύμφωνο είναι το ίδιο ط ή ظ, τα δύο συγχωνεύονται σε ένα διπλασιασμένο γράμμα: ط ل ع → اِطَّلَعَ.
• Μετά τα ηχηρά οδοντικά ز د ذ το ت ηχηροποιείται σε د: ز ح م → اِزْدَحَمَ. Πάλι, ένα ριζικό د ή ذ συγχωνεύεται: ذ خ ر → اِدَّخَرَ.
• Ένα πρώτο ριζικό و χάνεται μέσα στο ت και το διπλασιάζει: و ص ل → اِتَّصَلَ، و ف ق → اِتَّفَقَ. Αυτό είναι το αφομοιωμένο ρήμα (المِثال) του μαθήματος 49· η ίδια κατάποση γίνεται όταν το ριζικό σύμφωνο είναι ت: ت ب ع → اِتَّبَعَ.

Τίποτα από αυτά δεν είναι προαιρετικό και τίποτα δεν είναι ορθογραφική άδεια. Τα اِزْتَحَمَ και اِضْتَرَبَ απλώς δεν είναι αραβικές λέξεις.

8. IX μορφή اِفْعَلَّ, σε δύο γραμμές. Ένα κλειστό μικρό σχήμα για χρώματα και σωματικά ελαττώματα, με το τρίτο ριζικό σύμφωνο διπλασιασμένο από την αρχή: اِحْمَرَّ / يَحْمَرُّ «κοκκινίζω», اِصْفَرَّ / يَصْفَرُّ «κιτρινίζω, χλομιάζω», اِعْوَجَّ / يَعْوَجُّ «γίνομαι στραβός». Επειδή ο διπλασιασμός είναι χτισμένος μέσα στο σχήμα, κάθε ρήμα IX μορφής είναι ρήμα مُضَعَّف και συμπεριφέρεται σαν τέτοιο: τα δύο γράμματα χωρίζουν πάλι πριν από κατάληξη που αρχίζει με σύμφωνο (اِحْمَرَرْتُ), που είναι το θέμα του μαθήματος 49. Σημειώστε το φωνήεν του θέματος: ο ενεστώτας είναι يَفْعَلُّ με φάτχα, όχι την κάσρα των VII, VIII και X.

9. X μορφή اِسْتَفْعَلَ: ζητώ, επιδιώκω, θεωρώ. Το πρόθημα سْتَ κλασικά σημαίνει «ζητώ» ή «επιδιώκω» τη σημασία της I μορφής — عَلِمَ «ξέρω» → اِسْتَعْلَمَ «πληροφορούμαι» — ή «θεωρώ κάτι ότι είναι»: حَسُنَ «είμαι καλός» → اِسْتَحْسَنَ «βρίσκω καλό, εγκρίνω». Πολλά ρήματα X μορφής έχουν απομακρυνθεί από αυτό προς σκέτο λεξιλόγιο, και αυτά είναι τα συχνά: اِسْتَقْبَلَ «υποδέχομαι, καλωσορίζω», اِسْتَخْدَمَ «χρησιμοποιώ, απασχολώ», اِسْتَعْمَلَ «χρησιμοποιώ», اِسْتَخْرَجَ «εξάγω», اِسْتَمَرَّ «συνεχίζω».

10. Η παγίδα: μετρήστε τα ριζικά σύμφωνα πριν πείτε κάτι X μορφή. Το اِسْتَمَعَ / يَسْتَمِعُ «ακούω» μοιάζει με ρήμα X μορφής και δεν είναι. Η ρίζα του είναι س م ع, και το س που βλέπετε είναι το πρώτο ριζικό σύμφωνο, όχι το س του سْتَ· το ρήμα είναι VIII μορφή, με το συνηθισμένο έσω ت. Το μέτρημα το λύνει αμέσως: μετά το άλιφ, ένα ρήμα X μορφής έχει πέντε σύμφωνα (س، ت، μετά τρία ριζικά), ένα ρήμα VIII μορφής έχει τέσσερα.

اِسْتَقْبَلَ → س ت ق ب ل = πέντε = X μορφή του ق ب ل. اِسْتَمَعَ → س ت م ع = τέσσερα = VIII μορφή του س م ع.

Η ίδια ρίζα μπορεί ακόμη και να σας δώσει και τα δύο, με διαφορετικές σημασίες: το اِسْتَلَمَ «παραλαμβάνω» είναι VIII μορφή του س ل م, ενώ το اِسْتَسْلَمَ «παραδίδομαι» είναι X μορφή της ίδιας ρίζας — και εκεί βλέπετε κυριολεκτικά το έξτρα س.

11. Το τετραγράμματο ρήμα: τέσσερα ριζικά σύμφωνα, κανένα άλιφ. Μια μικρή αλλά χρήσιμη τάξη ρημάτων έχει τέσσερα γράμματα ρίζας αντί για τρία. Το βασικό σχήμα είναι فَعْلَلَ: تَرْجَمَ «μεταφράζω» (ت ر ج م), بَرْمَجَ «προγραμματίζω» (ب ر م ج), فَلْسَفَ «φιλοσοφώ» (ف ل س ف), زَلْزَلَ «κουνώ». Αρχίζει με σύμφωνο που έχει φωνήεν, άρα δεν εμπλέκεται καθόλου συνδετική χάμζα.

Ο ενεστώτας του είναι εκεί που γλιστρούν οι μαθητές: يُتَرْجِمُ, με ντάμμα στο πρόθημα, ακριβώς όπως η II μορφή يُعَلِّمُ. Ζευγαρώστε τα δύο στη μνήμη και δεν θα γράψετε ποτέ يَتَرْجِمُ. Το επαυξημένο τετραγράμματο تَفَعْلَلَ προσθέτει ένα تَ μπροστά — تَدَحْرَجَ «κυλάω» (د ح ر ج) — και συμπεριφέρεται σαν την V μορφή: πρόθημα φάτχα, φωνήεν θέματος φάτχα, يَتَدَحْرَجُ. Ο εμπειρικός κανόνας από το μάθημα 47 ισχύει κι εδώ: ένα تَ στην αρχή του παρελθοντικού σημαίνει πρόθημα φάτχα στον ενεστώτα.

12. Τι αφήνει αυτό το μάθημα σε άλλα. Τα ρηματικά ουσιαστικά αυτών των μορφών — اِنْكِسارٌ، اِجْتِماعٌ، اِسْتِقْبالٌ، تَرْجَمَةٌ — είναι το μάθημα 54· οι μετοχές τους (مُجْتَمِعٌ، مُسْتَخْدَمٌ) είναι το μάθημα 53· οι παθητικές τους είναι το μάθημα 52. Ρίζες με ασθενές μεσαίο ριζικό σύμφωνο, που ανασχηματίζουν άσχημα αυτά τα σχήματα (اِخْتارَ، اِسْتَقالَ), περιμένουν το μάθημα 50, και οι διπλασιασμένες και αφομοιωμένες ρίζες το μάθημα 49. Εκτός από το و της VIII μορφής στο σημείο 7 και τον διπλασιασμό χτισμένο στην IX μορφή, όλα παρακάτω χρησιμοποιούν υγιείς ρίζες.

Τύποι και δομές

Τα έξι σχήματα με μια ματιά, τρίτο πρόσωπο αρσενικού ενικού:

VII μορφή, ك س ر:

VIII μορφή, ج م ع:

X μορφή, δύο ρήματα δίπλα δίπλα — ق ب ل και خ د م:

IX μορφή, ح م ر. Προσέξτε το διπλασιασμένο ر να χωρίζει πριν από τα ـتُ και ـنا:

Τα δύο τετραγράμματα — ت ر ج م και د ح ر ج. Συγκρίνετε τα φωνήεντα του προθήματος στις δύο στήλες ενεστώτα· εκείνη η ντάμμα είναι όλη η διαφορά:

Το αφομοιωμένο ت της VIII μορφής:

Οι πίνακες δείχνουν πέντε από τις δεκατρείς θέσεις προσώπου. Ο δυϊκός, ο θηλυκός πληθυντικός και το δεύτερο πρόσωπο χτίζονται με τις καταλήξεις που ήδη ξέρετε από τα μαθήματα 14 και 18 — το θέμα δεν αλλάζει ποτέ. Το ρηματικό ουσιαστικό, οι μετοχές και η παθητική μένουν για τα μαθήματα 54, 53 και 52.

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• إِسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ الضُّيوفَ -> اِسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ الضُّيوفَ — το άλιφ της X μορφής είναι هَمْزَةُ وَصْلٍ και γράφεται σκέτο, ποτέ με έδρα. Το ίδιο ισχύει για το ρηματικό ουσιαστικό: اِسْتِقْبالٌ, όχι إِسْتِقْبال.
• إِنْكَسَرَ الزُّجاجُ -> اِنْكَسَرَ الزُّجاجُ — ίδιος κανόνας για την VII μορφή, και για τις VIII και IX. Αν μια μορφή αρχίζει με πρόσθετο άλιφ, εκείνο το άλιφ είναι وَصْل εξ ορισμού.
• يَاسْتَخْدِمُ المُهَنْدِسُ الحاسوبَ -> يَسْتَخْدِمُ المُهَنْدِسُ الحاسوبَ — το άλιφ της συνδετικής χάμζα ανήκει μόνο στον παρελθοντικό. Το πρόθημα του ενεστώτα ήδη δίνει στη λέξη φωνήεν για να αρχίσει, άρα τίποτα δεν στηρίζεται και τίποτα δεν γράφεται.
• اِزْتَحَمَ السّوقُ -> اِزْدَحَمَ السّوقُ — το ت της VIII μορφής γίνεται د μετά από ز. Η γραπτή μορφή ακολουθεί την προφορά· δεν υπάρχει «υποκείμενη» ορθογραφία να διατηρηθεί.
• اِضْتَرَبَ الوَضْعُ -> اِضْطَرَبَ الوَضْعُ — μετά από εμφατικό ριζικό σύμφωνο το ت γίνεται ط. Μάθετε τα اِضْطَرَبَ، اِصْطَبَرَ، اِطَّلَعَ ως ολόκληρες λέξεις και ο κανόνας φροντίζει τον εαυτό του.
• اِوْتَصَلَ بي أَمْسِ -> اِتَّصَلَ بي أَمْسِ — ένα πρώτο ριζικό و το καταπίνει το ت και αφήνει πίσω μια σάντα. Η ρίζα είναι ακόμη و ص ل, που είναι εκεί που το λεξικό βάζει το ρήμα.
• اِسْتَلَمَ الجَيْشُ لِلْعَدُوِّ -> اِسْتَسْلَمَ الجَيْشُ لِلْعَدُوِّ — το اِسْتَلَمَ είναι VIII μορφή του س ل م («παραλαμβάνω»)· το «παραδίδομαι» είναι η X μορφή της ίδιας ρίζας, με το έξτρα س του سْتَ μπροστά και από τα τρία ριζικά σύμφωνα. Μετρήστε τα σύμφωνα: τέσσερα σημαίνει VIII, πέντε σημαίνει X.
• يَتَرْجِمُ الطّالِبُ الرِّسالَةَ -> يُتَرْجِمُ الطّالِبُ الرِّسالَةَ — το απλό τετραγράμματο παίρνει ντάμμα στο πρόθημα του ενεστώτα, όπως η II μορφή يُعَلِّمُ. Ο συγγενής του με μορφή تَ είναι αυτός με τη φάτχα: يَتَدَحْرَجُ.
• اِحْمَرَ وَجْهُها -> اِحْمَرَّ وَجْهُها — η IX μορφή είναι διπλασιασμένη εξ ορισμού. Πετάξτε τη σάντα και η λέξη δεν είναι μια πιο αδύναμη IX μορφή, είναι το τίποτα.
• اِنْكَسَرَ الوَلَدُ النّافِذَةَ -> كَسَرَ الوَلَدُ النّافِذَةَ — η VII μορφή λέει ότι κάτι έσπασε, όχι ότι κάποιος το έσπασε, άρα δεν μπορεί ποτέ να φέρει άμεσο αντικείμενο. Κατονομάστε αυτόν που ενεργεί και χρειάζεστε την I μορφή.

Συμβουλές

• Καρφιτσώστε στη μνήμη μία πρόταση ανά σχήμα με το άλιφ στην ίδια την αρχή, εκεί όπου όντως προφέρεται: اِجْتَمَعَ المُدَراءُ، اِسْتَقْبَلْنا الضُّيوفَ. Τότε κάθε άλλη εμφάνιση είναι απλώς εκείνη η λέξη με το άλιφ σωπασμένο.
• Αποθηκεύετε πάντα ένα νέο ρήμα ως ζεύγος, παρελθοντικό και ενεστώτα: اِسْتَخْدَمَ / يَسْتَخْدِمُ. Το δεύτερο μισό του ζεύγους είναι εκεί που το σχήμα φαίνεται πιο καθαρά, γιατί το αποσπαστικό άλιφ δεν είναι εκεί.
• Μετρήστε σύμφωνα πριν ονομάσετε μορφή. Πέντε μετά το άλιφ με سـ تـ μπροστά είναι X μορφή· τέσσερα με ت στη δεύτερη θέση είναι VIII μορφή. Το اِسْتَمَعَ είναι το ρήμα που πιάνει τους πάντες.
• Άγκιστρα σημασίας, χοντροκομμένα αλλά χρήσιμα: VII «συνέβη από μόνο του», VIII «μέση φωνή, ή απλώς νέα λέξη», IX «άλλαξε χρώμα», X «ζήτησέ το, ή θεώρησέ το έτσι».
• Για το λεξικό, βγάλτε το άλιφ και τα γράμματα του σχήματος και ψάξτε τα ριζικά σύμφωνα: ج م ع για το اِجْتَمَعَ, و ص ل για το اِتَّصَلَ. Το μάθημα 22 είναι η άσκηση γι’ αυτό, και η VIII μορφή με αφομοιωμένο و είναι η περίπτωση όπου σας γλιτώνει τον περισσότερο χρόνο.
• Τα τετραγράμματα είναι ο τρόπος με τον οποίο η γλώσσα συνεχίζει να μεγαλώνει: بَرْمَجَ από δάνειο ουσιαστικό, فَلْسَفَ κι αυτό από δάνειο. Όταν συναντάτε νέο ρήμα με τέσσερα σύμφωνα, υποθέστε فَعْلَلَ / يُفَعْلِلُ και σχεδόν πάντα θα έχετε δίκιο.
• Αγνοήστε προς το παρόν ποια ρήματα τυχαίνει να έχει η κάθε ρίζα. Σχεδόν καμία ρίζα δεν γεμίζει και τις δέκα μορφές, και το να μαντεύετε μια VII μορφή που δεν υπάρχει είναι πιο συχνή αποτυχία από το να κλίνετε λάθος μία που υπάρχει. Διαβάστε, συλλέξτε, και χρησιμοποιήστε ό,τι έχετε δει.