Με λίγα λόγια

Το μάθημα 46 άπλωσε το πλέγμα: μία ρίζα, ένα σύνολο σχημάτων, κάθε σχήμα ένα ρήμα με δικό του περίγραμμα και δική του κλίση σημασίας. Αυτό το μάθημα κλίνει τα πρώτα πέντε από αυτά τα σχήματα — II فَعَّلَ, III فاعَلَ, IV أَفْعَلَ, V تَفَعَّلَ, VI تَفاعَلَ — τα πέντε που συναντάτε πιο συχνά σε μία σελίδα σύγχρονων αραβικών. دَرَّسَ «δίδαξε», سافَرَ «ταξίδεψε», أَرْسَلَ «έστειλε», تَعَلَّمَ «έμαθε», تَعاوَنَ «συνεργάστηκε»: από ένα εντελώς συνηθισμένο ρήμα από το καθένα.

Τα καλά νέα είναι ότι τις καταλήξεις τις ξέρετε ήδη. Κάθε δείκτης προσώπου που μάθατε για το απλό ρήμα — ـْتُ، ـْنا، ـوا πίσω στον الماضي, και τα προθήματα أَـ نَـ تَـ يَـ στον المُضارِع — είναι ακριβώς τα ίδια εδώ. Αυτό που αλλάζει είναι μόνο το θέμα στο οποίο κολλάνε. Άρα αυτό το μάθημα δεν είναι πέντε νέες κλίσεις· είναι πέντε νέα θέματα συν δύο μικροί κανόνες φωνηέντων, και μόλις αυτοί κουμπώσουν μπορείτε να κλίνετε ένα επαυξημένο ρήμα που δεν έχετε ξαναδεί, μόνο από τη λημματική του μορφή.

Ο κανόνας

1. Νέα θέματα, παλιές καταλήξεις. Το دَرَّسْتُ είναι νέο θέμα συν το ίδιο ـْتُ που σας έδωσε το كَتَبْتُ· το يُدَرِّسونَ είναι νέο θέμα μέσα στο ίδιο πλαίσιο يـ … ـونَ που σας έδωσε το يَكْتُبونَ. Τίποτα στις καταλήξεις του ماضي, στο πλαίσιο του مُضارِع, στο σιωπηλό άλιφ του ـوا ή στον δυϊκό δεν επαναδιαπραγματεύεται από τις επαυξημένες μορφές. Χτίστε το θέμα και η κλίση είναι δωρεάν.

2. Η II μορφή فَعَّلَ διπλασιάζει το μεσαίο ριζικό σύμφωνο. Αυτό είναι όλο το σχήμα: πάρτε το د-ر-س, βάλτε σάντα στο ر, και έχετε το دَرَّسَ. Ο παρελθοντικός είναι τρεις φάτχα — دَرَّسَ — και ο ενεστώτας είναι يُدَرِّسُ. Επειδή η σάντα είναι η μόνη διαφορά ανάμεσα στο دَرَسَ (I μορφή, «σπούδασε») και στο دَرَّسَ (II μορφή, «δίδαξε»), και επειδή τα συνηθισμένα αραβικά σπάνια τυπώνουν τη σάντα, αυτό το ζεύγος είναι η κλασική παγίδα ανάγνωσης όλου του συστήματος. Γράφετε τη σάντα μόνοι σας, πάντα.

3. Μορφές III και IV: ένα μακρό ā, και μια χάμζα που δεν επιβιώνει. Η III μορφή فاعَلَ εισάγει ένα μακρό ا μετά το πρώτο ριζικό σύμφωνο: το س-ف-ر δίνει سافَرَ, το ش-ه-د δίνει شاهَدَ. Η IV μορφή أَفْعَلَ καρφώνει ένα هَمْزَةُ قَطْعٍ μπροστά και βάζει σουκούν στο πρώτο ριζικό σύμφωνο: το ر-س-ل δίνει أَرْسَلَ, το ع-ل-ن δίνει أَعْلَنَ. Αυτό το أَ είναι γνήσια χάμζα قَطْع στον παρελθοντικό — την ακούτε, γράφετε την έδρα — αλλά στον ενεστώτα εξαφανίζεται: το أَرْسَلَ γίνεται يُرْسِلُ, ποτέ *يُأَرْسِلُ. Στο πρώτο πρόσωπο επιβιώνει μόνο μία χάμζα από τη σύγκρουση: أُرْسِلُ, «στέλνω», όχι *أُأَرْسِلُ. Από τα πέντε σχήματα εδώ, η IV μορφή είναι η μόνη που χάνει γράμμα ανάμεσα στους δύο χρόνους.

4. Το φωνήεν του προθήματος χωρίζει τις πέντε μορφές σε δύο οικογένειες. Αυτό είναι το πιο χρήσιμο μεμονωμένο γεγονός του μαθήματος, και αυτό που οι αρχάριοι λαθεύουν πρώτα:

• Οι μορφές II, III και IV παίρνουν ντάμμα στο πρόθημα του ενεστώτα: يُدَرِّسُ، يُسافِرُ، يُرْسِلُ. Όχι يَـ — και σε κάθε πρόσωπο: أُدَرِّسُ، تُسافِرُ، نُرْسِلُ، يُشاهِدونَ.
• Οι μορφές V και VI παίρνουν φάτχα, ακριβώς όπως το απλό ρήμα: يَتَعَلَّمُ، يَتَعاوَنُ، أَتَكَلَّمُ، نَتَبادَلُ.

Πείτε το ως μία πρόταση: οι μεσαίες τρεις παίρνουν ντάμμα, το ζεύγος με تَـ παίρνει φάτχα. Το μάθημα 48 θα επιβεβαιώσει τη γενίκευση πίσω από αυτό: ανάμεσα στις δέκα τριγράμματες μορφές μόνο οι II, III και IV παίρνουν εκεί ντάμμα στην ενεργητική. (Το τετραγράμματο ρήμα يُتَرْجِمُ του μαθήματος 48 προσχωρεί σε αυτές, και η παθητική του μαθήματος 52 βάζει ντάμμα σε κάθε πρόθημα — κανένα από τα δύο δεν είναι αντιπαράδειγμα που χρειάζεστε ακόμη.)

5. Το φωνήεν πριν από το τελευταίο ριζικό σύμφωνο τις χωρίζει με τον ίδιο τρόπο. Οι II, III και IV φέρουν κάσρα στο γράμμα μπροστά από το τελευταίο — يُدَرِّسُ، يُسافِرُ، يُرْسِلُ — ενώ οι V και VI φέρουν φάτχα εκεί: يَتَعَلَّمُ، يَتَعاوَنُ. Έτσι οι δύο κανόνες ταξιδεύουν μαζί και μαθαίνετε ένα πράγμα, όχι δύο: يُـ + κάσρα απέναντι σε يَـ + φάτχα. Η κάσρα μετράει και για έναν λόγο που συναντάτε στο μάθημα 52: το يُدَرَّسُ, με φάτχα σε εκείνη τη θέση, δεν είναι λάθος αλλά άλλη λέξη — η παθητική, «διδάσκεται».

6. Οι μορφές V και VI είναι οι μορφές II και III με ένα تَـ μπροστά. Η V تَفَعَّلَ είναι το διπλασιασμένο μεσαίο ριζικό σύμφωνο της II με تَـ μπροστά· η VI تَفاعَلَ είναι το μακρό ā της III με تَـ μπροστά. Αυτό το تَـ είναι μέρος της λέξης, όχι δείκτης προσώπου, και αυτό παράγει δύο συνέπειες:

• Ο παρελθοντικός των V και VI φέρει φάτχα σε κάθε γράμμα που έχει φωνήεν καθόλου: تَعَلَّمَ، تَكَلَّمَ، تَعاوَنَ، تَبادَلَ. Καμία κάσρα, καμία ντάμμα, πουθενά στο θέμα.
• Ο ενεστώτας του «εσύ» και του «αυτή» καταλήγει με δύο ت, ένα από το σχήμα και ένα από το πρόσωπο: تَتَعَلَّمُ «μαθαίνεις / μαθαίνει», تَتَكَلَّمينَ «μιλάς (θηλ.)». Δείχνουν περίεργα και είναι σωστά. Μην σβήνετε ποτέ το ένα.

7. Το تَعَلَّمَ είναι «έμαθε», όχι «έμαθες». Ένα تَـ στην αρχή ενός αραβικού ρήματος σημαίνει συνήθως «εσύ» ή «αυτή» — αλλά μόνο στον المُضارِع. Ο الماضي δεν έχει καθόλου πρόθημα προσώπου, άρα το تَـ των تَعَلَّمَ، تَكَلَّمَ، تَعاوَنَ μπορεί να είναι μόνο το σχήμα. Το تَعَلَّمَ είναι η λημματική μορφή του λεξικού, «έμαθε»· το «έμαθες» προσθέτει την συνηθισμένη κατάληξη πίσω, تَعَلَّمْتَ.

8. Το نون των الأَفْعال الخَمْسَة είναι ο δείκτης του مَرْفوع — και ένα δεύτερο نون δεν είναι. Πέντε κελιά του ενεστώτα τελειώνουν σε ن: تُدَرِّسينَ، تُدَرِّسانِ، يُدَرِّسانِ، تُدَرِّسونَ، يُدَرِّسونَ. Αυτά είναι τα الأَفْعالُ الخَمْسَةُ του μαθήματος 40, και το τελικό τους ن είναι نونُ الرَّفْعِ — είναι πώς δείχνουν το المُضارِع المَرْفوع, ακριβώς όπως η ντάμμα του يُدَرِّسُ το δείχνει. Σε απλή δήλωση το ن πρέπει να είναι εκεί· μετά από لَنْ ή أَنْ ή لَمْ πέφτει (لَنْ يُدَرِّسوا). Δύο ακόμη κελιά τελειώνουν σε ن — تُدَرِّسْنَ και يُدَرِّسْنَ — αλλά το δικό τους είναι نونُ النِّسْوَةِ, η ίδια η αντωνυμία, και δεν πέφτει ποτέ, γιατί εκείνα τα κελιά είναι مَبْنِيّ.

9. Τι σημαίνουν οι μορφές: ισχυρή τάση, όχι τύπος. Κάθε σχήμα έχει δουλειά, και το να την ξέρετε μετατρέπει το μισό σας λεξιλόγιο σε κάτι που μπορείτε να ανασυνθέσετε αντί να απομνημονεύσετε:

• II فَعَّلَ — κάνει ένα ρήμα αιτιολογικό (عَلِمَ «ήξερε» → عَلَّمَ «δίδαξε», δηλ. έκανε να ξέρει· دَرَسَ «σπούδασε» → دَرَّسَ «δίδαξε»), ή το εντείνει (كَسَرَ «έσπασε» → كَسَّرَ «κομμάτιασε»).
• III فاعَلَ — στρέφει την ενέργεια σε άλλο πρόσωπο: كَتَبَ «έγραψε» → كاتَبَ «έγραψε σε κάποιον»· قَبِلَ «δέχτηκε» → قابَلَ «συνάντησε, πήρε συνέντευξη»· دَرَسَ → دارَسَ «σπούδασε μαζί με». Τα ρήματα III μορφής είναι συνήθως μεταβατικά, και όπου η ίδια η αίσθηση του σχήματος είναι ζωντανή το αντικείμενο είναι εκείνο το άλλο πρόσωπο.
• IV أَفْعَلَ — πάλι αιτιολογικό, συχνά πιο βιβλιακό από την II: عَلِمَ → أَعْلَمَ «ενημέρωσε»· خَرَجَ «βγήκε» → أَخْرَجَ «έβγαλε, παρήγαγε».
• V تَفَعَّلَ — το αυτοπαθές ή το αποτέλεσμα της II. عَلَّمَ «δίδαξε» → تَعَلَّمَ «έμαθε» (δίδαξε τον εαυτό του)· حَرَّكَ «μετακίνησε κάτι» → تَحَرَّكَ «κινήθηκε, ξεκίνησε».
• VI تَفاعَلَ — το αλληλοπαθές της III. كاتَبَ «έγραψε σε» → تَكاتَبَ «αλληλογραφούσαν»· قابَلَ «συνάντησε» → تَقابَلَ «συναντήθηκαν μεταξύ τους». Ένα ρήμα VI έχει συνήθως πληθυντικό ή δυϊκό υποκείμενο.

10. Ψάξτε το έτσι κι αλλιώς. Εκείνες οι τάσεις είναι πώς χτίστηκε η γλώσσα, όχι μηχανή που μπορείτε να τρέξετε ανάποδα. Το شاهَدَ είναι III μορφή αλλά σημαίνει σκέτο «παρακολουθώ», χωρίς δεύτερο πρόσωπο στον ορίζοντα· το سافَرَ είναι III μορφή χωρίς I μορφή «ταξιδεύω» πίσω του· το تَقَبَّلَ (V) δεν είναι η παθητική του قَبَّلَ (II) αλλά «δέχομαι, αποδέχομαι με χάρη». Χρησιμοποιήστε το σχήμα για να θυμάστε μια σημασία που διαβάσατε σε λεξικό και για να μαντεύετε έξυπνα σε κείμενο — ποτέ για να εφεύρετε ρήμα. Οι περισσότερες ρίζες χρησιμοποιούν μόνο τρεις ή τέσσερις από τις δέκα μορφές, και ποιες είναι γεγονός για τη ρίζα.

11. Μόνο υγιή θέματα, και μόνο οι δύο χρόνοι. Κάθε ρήμα εδώ κλίνεται σαν υγιές τριγράμματο: καμία χάμζα, κανένα διπλασιασμένο ριζικό σύμφωνο, τίποτα μέσα στο θέμα που να μετατοπίζεται ή να πέφτει. (Το تَعاوَنَ φέρει όντως و στη ρίζα ع-و-ن, αλλά το μακρό ا των III και VI κρατά ένα ασθενές μεσαίο ριζικό σύμφωνο στη θέση του ως σύμφωνο, άρα συμπεριφέρεται ακριβώς όπως το تَبادَلَ.) Οι ρίζες που όντως ανασχηματίζουν αυτά τα σχήματα είναι τα μαθήματα 49–51. Επίσης σκόπιμα απόντα: το مَصْدَر κάθε μορφής (μάθημα 54), οι μετοχές مُدَرِّس και مُتَعَلِّم (μάθημα 53), η παθητική يُدَرَّسُ (μάθημα 52), και οι μορφές VII–X (μάθημα 48).

Τύποι και δομές

Η II μορφή πλήρης. دَرَّسَ / يُدَرِّسُ (ρίζα د-ر-س, «διδάσκω»), και τα δεκατρία πρόσωπα στον الماضي και στον المُضارِع المَرْفوع:

Τα πέντε κελιά تُدَرِّسينَ، تُدَرِّسانِ، يُدَرِّسانِ، تُدَرِّسونَ، يُدَرِّسونَ είναι τα الأَفْعالُ الخَمْسَةُ, και το τελικό τους ن είναι نونُ الرَّفْعِ, ο δείκτης του المَرْفوع. Τα تُدَرِّسْنَ και يُدَرِّسْنَ τελειώνουν κι αυτά σε ن, αλλά το δικό τους είναι نونُ النِّسْوَةِ, αντωνυμία που δεν πέφτει ποτέ.

Μορφές III έως VI, από πέντε θέσεις η καθεμία (أَنا، هُوَ، هِيَ، نَحْنُ، هُمْ). Τα οκτώ κελιά που δεν φαίνονται

• أَنْتَ، أَنْتِ، أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ، هُنَّ και οι τρεις δυϊκοί — παίρνουν ακριβώς τις καταλήξεις του πίνακα της II μορφής παραπάνω, στο ίδιο θέμα:

Δύο κελιά εκεί αξίζουν δεύτερη ματιά. Τα أَعْلَنَّا και تَعاوَنَّا φέρουν σάντα γιατί το τελευταίο ριζικό σύμφωνο των ع-ل-ن και ع-و-ن είναι το ίδιο ن και συγχωνεύεται με το ن της κατάληξης ـْنا. Δεν έχει σχέση με τις επαυξημένες μορφές — η I μορφή سَكَنَ κάνει το ίδιο: سَكَنَّا.

Τα πέντε σχήματα δίπλα δίπλα. Αυτός είναι ο πίνακας να απομνημονεύσετε:

Σημασία διαβασμένη από τη ρίζα. Παύλα σημαίνει ότι η ρίζα δεν χρησιμοποιεί εκείνη τη μορφή στα συνηθισμένα λογοτεχνικά αραβικά:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• يَدَرِّسُ -> يُدَرِّسُ — οι μορφές II, III και IV βάζουν ντάμμα στο πρόθημα του ενεστώτα. Φάτχα εκεί ανήκει στην I μορφή και στις μορφές V–VI.
• يُتَعَلَّمُ -> يَتَعَلَّمُ — ο καθρέφτης του κανόνα παραπάνω: οι μορφές με تَـ κρατούν το πρόθημα με φάτχα. Διορθώστε το πρόθημα και το φωνήεν του θέματος συνήθως ακολουθεί.
• يُدَرَّسُ για το «διδάσκει» -> يُدَرِّسُ — το φωνήεν πριν από το τελευταίο ριζικό σύμφωνο είναι κάσρα. Με φάτχα η λέξη είναι πραγματική αλλά παθητική, «διδάσκεται» (μάθημα 52).
• دَرَّسْتُ اللُّغَةَ العَرَبِيَّةَ سَنَتَيْنِ με τη σημασία «σπούδασα αραβικά δύο χρόνια» -> دَرَسْتُ اللُّغَةَ العَرَبِيَّةَ سَنَتَيْنِ — το دَرَسَ (I) είναι «σπουδάζω», το دَرَّسَ (II) είναι «διδάσκω». Μία σάντα, αντίθετες πλευρές της αίθουσας — και το κείμενο χωρίς φωνηεντικά σημάδια δεν τυπώνει καμία.
• يُأَرْسِلُ -> يُرْسِلُ — το هَمْزَةُ القَطْعِ του أَرْسَلَ ζει μόνο στον παρελθοντικό. Κάθε πρόθημα ενεστώτα το καταπίνει.
• أُأَرْسِلُ -> أُرْسِلُ — ο ίδιος κανόνας στο πρώτο πρόσωπο: μία χάμζα, όχι δύο. Συγκρίνετε το أُعْلِنُ από το أَعْلَنَ.
• تَعَلَّمَ العَرَبِيَّةَ με τη σημασία «έμαθες αραβικά» -> تَعَلَّمْتَ العَرَبِيَّةَ — στον الماضي δεν υπάρχουν καθόλου προθήματα προσώπου, άρα το تَـ του تَعَلَّمَ είναι το σχήμα. Η λημματική μορφή σημαίνει «έμαθε».
• تَعَلِّمْتُ -> تَعَلَّمْتُ — ο παρελθοντικός της V μορφής είναι φάτχα παντού· δεν υπάρχει κάσρα πουθενά στο تَفَعَّلَ.
• أَتَعَلَّمُ الطُّلّابَ العَرَبِيَّةَ -> أُعَلِّمُ الطُّلّابَ العَرَبِيَّةَ — η V تَعَلَّمَ είναι ό,τι κάνετε στον εαυτό σας, «μαθαίνω». Το «διδάσκω» είναι η II عَلَّمَ.
• هُمْ يُدَرِّسوا في المَدْرَسَةِ -> هُمْ يُدَرِّسونَ في المَدْرَسَةِ — μια απλή δήλωση χρειάζεται المُضارِع المَرْفوع, του οποίου ο δείκτης στα الأَفْعال الخَمْسَة είναι το ن. Το γυμνό يُدَرِّسوا εμφανίζεται μόνο μετά από μόριο που βάζει το ρήμα σε النَّصْب ή الجَزْم — لَنْ، أَنْ، لَمْ και τα όμοια.

Συμβουλές

• Μάθετε κάθε επαυξημένο ρήμα ως ζεύγος, λημματική μορφή συν ενεστώτας: دَرَّسَ / يُدَرِّسُ، أَرْسَلَ / يُرْسِلُ، تَعَلَّمَ / يَتَعَلَّمُ. Μία ματιά στο ζεύγος σάς λέει μεμιάς τη μορφή, το φωνήεν του προθήματος και το φωνήεν του θέματος.
• Απαγγείλτε τις δύο οικογένειες ώσπου να γίνουν αντανακλαστικά, όχι αποφάσεις: يُدَرِّسُ، يُسافِرُ، يُرْسِلُ με μία ανάσα, μετά يَتَعَلَّمُ، يَتَعاوَنُ με την επόμενη. Τρεις ντάμμα, μετά δύο φάτχα.
• Μάθετε την V δίπλα στην II και την VI δίπλα στην III, ποτέ ως επίπεδη λίστα των πέντε. Τα عَلَّمَ / تَعَلَّمَ και كاتَبَ / تَكاتَبَ είναι δύο ζεύγη, και το تَـ είναι αυτό που «γυρίζει την ενέργεια πίσω» στο καθένα.
• Πείτε το όνομα του σχήματος φωναχτά μετά το ρήμα, όπως κάνατε στο μάθημα 22: سافَرَ فاعَلَ، تَعاوَنَ تَفاعَلَ. Το να ονομάζετε το σχήμα είναι αυτό που σας κάνει να το εντοπίζετε στο επόμενο κείμενο.
• Γράφετε τη σάντα με το χέρι κάθε φορά. دَرَسَ / دَرَّسَ، عَلِمَ / عَلَّمَ — τα ζεύγη που χάνουν τη διαφορά τους σε εκτύπωση χωρίς φωνήεντα είναι αυτά που αξίζει να υπεργράφετε τώρα.
• Όταν συναντάτε άγνωστο ρήμα, γδύστε το ως τη ρίζα και ρωτήστε σε ποιο από τα πέντε σχήματα ταιριάζει. Αυτό συν το συγκείμενο συνήθως σηκώνει την πρόταση, και πάντα σας λέει ποιο λήμμα να ανοίξετε.
• Αγνοήστε προς το παρόν: τα σχήματα مَصْدَر (μάθημα 54), τις μετοχές (μάθημα 53), την παθητική (μάθημα 52), και κάθε ρίζα της οποίας η χάμζα, το و، το ي ή το διπλασιασμένο ριζικό σύμφωνο ανασχηματίζει πραγματικά το θέμα (μαθήματα 49–51).