Με λίγα λόγια

Μια τριγράμματη ρίζα δεν είναι ένα ρήμα. Είναι ένα μικρό εργοστάσιο που μπορεί να βγάλει ως και δέκα ρήματα, το καθένα χτισμένο πάνω σε διαφορετικό σχήμα και το καθένα με σημασία προβλέψιμα διαφορετική. Από το ع-ل-م τα Αραβικά φτιάχνουν το عَلِمَ «ήξερε», το عَلَّمَ «δίδαξε», το أَعْلَمَ «ενημέρωσε», το تَعَلَّمَ «έμαθε» και το اِسْتَعْلَمَ «πληροφορήθηκε». Τα αγγλικά χρειάζονται γι’ αυτό πέντε άσχετες λέξεις· τα Αραβικά μία ρίζα και πέντε σχήματα. Αυτά τα σχήματα λέγονται الأَوْزان, οι μορφές, και τα δυτικά βιβλία τα αριθμούν με λατινικούς αριθμούς I έως X.

Αυτό το μάθημα είναι ο χάρτης, όχι το έδαφος. Δεν θα κλίνετε τίποτα εδώ — αυτό είναι τα μαθήματα 47 και 53. Αυτό που παίρνετε είναι όλο το πλέγμα σε μία σελίδα: ποια μορφή μοιάζει με τι, τι τείνει να κάνει η καθεμία στη σημασία της ρίζας, και δύο μικρά διαγνωστικά που σας αφήνουν να ονομάσετε τη μορφή ενός ρήματος τη στιγμή που το βλέπετε. Είναι η πιο αποδοτική ώρα στο αραβικό ρήμα, γιατί μετά από αυτή κάθε νέο ρήμα σάς έρχεται προταξινομημένο: όχι «άλλη μία λέξη να απομνημονεύσετε», αλλά «ع-ل-م, X μορφή».

Ο κανόνας

1. الميزانُ الصَّرْفِيُّ: ζυγίζοντας ένα ρήμα πάνω στο فعل. Το μάθημα 22 σύστησε το μέτρο. Η ρίζα ف-ع-ل χρησιμοποιείται ως χάρακας: το ف στέκεται για το πρώτο γράμμα της ρίζας, το ع για το δεύτερο, το ل για το τρίτο, και ό,τι άλλο είναι τυπωμένο στο σχήμα — μια σάντα, ένα μακρό ا, μια χάμζα, ένα تـ, ένα نـ, ένα سـ — ανήκει στο σχήμα και όχι στη ρίζα σας. Έτσι το دَرَّسَ είναι στο μέτρο فَعَّلَ, το اِسْتَقْبَلَ στο μέτρο اِسْتَفْعَلَ, και το اِجْتَمَعَ στο μέτρο اِفْتَعَلَ. Πείτε το σχήμα φωναχτά μετά το ρήμα και το περίγραμμα θα αρχίσει να σας φαίνεται: اِسْتَقْبَلَ اِسْتَفْعَلَ.

2. مُجَرَّد απέναντι στο مَزيد. Ένα ρήμα του οποίου ο παρελθοντικός δεν περιέχει τίποτα πέρα από τα τρία ριζικά του γράμματα και τα φωνήεντά τους είναι مُجَرَّد, «γυμνό»: كَتَبَ، شَرِبَ، كَبُرَ. Αυτή είναι η I μορφή, και είναι το μόνο σχήμα χωρίς καθόλου πρόσθετο υλικό. Κάθε άλλο σχήμα είναι مَزيد, «επαυξημένο» — προσθέτει ένα, δύο ή τρία γράμματα στον σκελετό. Οι προσθήκες δεν είναι ποτέ τυχαίες. Έρχονται από το ίδιο μικρό απόθεμα που το μάθημα 22 σας έμαθε να υποψιάζεστε: διπλασιασμένο μεσαίο ριζικό σύμφωνο (II), επιμήκυνση ا (III), χάμζα (IV), ένα تـ μπροστά (V, VI), ένα نـ μπροστά (VII), ένα ت σφηνωμένο μέσα (VIII), διπλασιασμένο τελευταίο ριζικό σύμφωνο (IX), και اِسْتـ μπροστά (X).

3. Δύο ονόματα για κάθε μορφή. Οι Άραβες ονομάζουν μια μορφή από το ίδιο της το σχήμα — الوَزْنُ فَعَّلَ — ή με τακτικό αριθμητικό, الوَزْنُ الثّاني. Τα αγγλόφωνα βιβλία και λεξικά χρησιμοποιούν λατινικούς αριθμούς, γιατί η “II μορφή” ευρετηριάζεται πιο εύκολα από το فَعَّلَ. Και τα δύο ονομάζουν το ίδιο πράγμα, και ένα λεξικό ταξινομημένο κατά ρίζα τυπώνει τις μορφές μιας ρίζας ακριβώς με αυτή τη σειρά: I, μετά II, μετά III, ως το X. Μάθετε τους αριθμούς ως σύστημα αρχειοθέτησης και τα σχήματα ως την πραγματικότητα.

4. Τι κάνει η κάθε μορφή — τάση, ποτέ νόμος. Ο πίνακας παρακάτω δίνει το χαρακτηριστικό αποτέλεσμα κάθε μορφής: η II εντείνει ή κάνει κάποιον να το κάνει, η III στρέφει την ενέργεια σε άλλο πρόσωπο, η IV κάνει κάποιον να το κάνει, η V είναι το αυτοπαθές της II, η VI είναι το αλληλοπαθές της III, η VII είναι ό,τι συμβαίνει σε κάτι χωρίς να κατονομάζεται αυτός που ενεργεί, η VIII είναι συχνά μέση φωνή ή απλώς άλλο λεξιλογικό ρήμα, η IX είναι χρώματα και σωματικά ελαττώματα, η X είναι να ζητάς ή να επιδιώκεις. Αυτές είναι τάσεις που ισχύουν αρκετά συχνά ώστε να αξίζει να τις ξέρετε και όχι αρκετά συχνά ώστε να τις εμπιστεύεστε. Το اِسْتَخْدَمَ είναι X μορφή και σημαίνει «χρησιμοποίησε», όχι «ζήτησε υπηρεσία». Το اِسْتَطاعَ είναι X μορφή και σημαίνει «μπόρεσε». Διαβάστε την τάση ως πρώτη εικασία που το λεξικό είτε επιβεβαιώνει είτε ακυρώνει.

5. Μία ρίζα πέρα ως πέρα. Η καθαρή περίπτωση είναι το ع-ل-م, «γνώση», όπου πέντε μορφές είναι σε καθημερινή χρήση και οι σημασίες τους ακολουθούν πραγματικά τις τάσεις: عَلِمَ «ήξερε» (I), عَلَّمَ «δίδαξε», κυριολεκτικά «έκανε κάποιον να ξέρει» (II), أَعْلَمَ «ενημέρωσε» (IV), تَعَلَّمَ «έμαθε», το αυτοπαθές του «διδάσκω» (V), اِسْتَعْلَمَ «πληροφορήθηκε», η επιδίωξη της γνώσης (X). Παρατηρήστε ότι το ع-ل-م δεν έχει στην καθημερινή σύγχρονη χρήση συνηθισμένες μορφές III, VI, VII, VIII ή IX. Αυτό είναι φυσιολογικό. Καμία ρίζα δεν γεμίζει και τις δέκα θέσεις· μια τυπική ρίζα έχει τρεις ή τέσσερις ζωντανές μορφές, και το λεξικό είναι η μόνη αυθεντία για το ποιες. Μπορείτε να αναγνωρίσετε μια μορφή, αλλά δεν μπορείτε να εφεύρετε μία.

6. Πρώτο διαγνωστικό: το φωνήεν στο حَرْفُ المُضارَعَة. Κάθε ρήμα του ενεστώτα αρχίζει με ένα γράμμα-πρόθημα — أ، ن، ي، ت. Από τις δέκα μορφές, αυτό το πρόθημα φέρει ντάμμα στις μορφές II, III και IV, και φάτχα σε όλες τις άλλες:

• ντάμμα: يُدَرِّسُ (II)، يُساعِدُ (III)، يُرْسِلُ (IV).
• φάτχα: يَكْتُبُ (I)، يَتَعَلَّمُ (V)، يَتَعاوَنُ (VI)، يَنْكَسِرُ (VII)، يَجْتَمِعُ (VIII)، يَحْمَرُّ (IX)، يَسْتَقْبِلُ (X).

Αυτό είναι το πιο χρήσιμο μεμονωμένο γεγονός σε όλο το σύστημα, γιατί χωρίζει τις δέκα μορφές σε τρεις και επτά με μια ματιά. Δύο πράγματα κάθονται έξω από αυτόν τον χωρισμό. Η παθητική παίρνει κι αυτή πρόθημα με ντάμμα — το يُكْتَبُ «γράφεται» είναι I μορφή, όχι IV. Τις ξεχωρίζετε από το φωνήεν πριν από το τελευταίο ριζικό σύμφωνο (φάτχα στην παθητική: يُكْتَبُ απέναντι στο يُرْسِلُ), και από το ότι η παθητική ενός ρήματος I μορφής δεν έχει ορατή επαύξηση. Το μάθημα 52 το πιάνει σωστά. Και το τετραγράμματο σχήμα فَعْلَلَ παίρνει κι αυτό ντάμμα: تَرْجَمَ ← يُتَرْجِمُ (σημείο 10). Για την ώρα, λοιπόν, διαβάστε ένα πρόθημα με ντάμμα ως «II, III, IV — τετραγράμματη ρίζα — ή παθητική».

7. Δεύτερο διαγνωστικό: هَمْزَةُ القَطْعِ απέναντι στο هَمْزَةُ الوَصْلِ. Τέσσερις μορφές αρχίζουν τον παρελθοντικό με άλιφ, και το άλιφ δεν είναι το ίδιο άλιφ.

• Η IV μορφή αρχίζει με هَمْزَةُ القَطْع, γραμμένο أَ και πάντα προφερόμενο: أَعْلَمَ، أَرْسَلَ، أَغْلَقَ. Είναι γνήσιο σύμφωνο. Στον ενεστώτα εξαφανίζεται εντελώς: أَرْسَلَ ← يُرْسِلُ, όχι يُأَرْسِلُ.
• Οι μορφές VII, VIII, IX και X αρχίζουν με هَمْزَةُ الوَصْل, γραμμένο ως σκέτο ا και προφερόμενο i- μόνο όταν η λέξη αρχίζει φράση: اِنْكَسَرَ، اِجْتَمَعَ، اِحْمَرَّ، اِسْتَقْبَلَ. Στη μέση της πρότασης εκθλίβεται — γράφετε το άλιφ αλλά δεν το προφέρετε: وانْكَسَرَ الزُّجاجُ، ثُمَّ اجْتَمَعوا. Στον ενεστώτα χάνεται και από τη γραφή: يَنْكَسِرُ، يَجْتَمِعُ، يَسْتَقْبِلُ.

Έτσι ανάμεσα στις επαυξημένες μορφές ένα ρήμα παρελθοντικού που αρχίζει με أ είναι IV μορφή, και ένα που αρχίζει με σκέτο ا είναι VII, VIII, IX ή X. (Ένα ρήμα I μορφής που αρχίζει με χάμζα, όπως το أَكَلَ «έφαγε» ή το أَخَذَ «πήρε», ανοίγει κι αυτό με أَ, αλλά εκεί η χάμζα είναι γράμμα της ρίζας, όχι δείκτης μορφής.) Αυτός είναι κανόνας ορθογραφίας με δόντια: το να γράφετε أَسْتَقْبَلَ αντί για اِسْتَقْبَلَ είναι λάθος, όχι παραλλαγή, και είναι από τα πιο συχνά στα γραπτά μαθητών.

8. Κανένα από τα δύο διαγνωστικά δεν επιβιώνει σε σελίδα χωρίς φωνηεντικά σημάδια. Και οι δύο ενδείξεις ζουν σε σημάδια που τα συνηθισμένα αραβικά δεν τυπώνουν. Χωρίς φωνηεντικά σημάδια, το يدرس είναι είτε يَدْرُسُ «σπουδάζει» είτε يُدَرِّسُ «διδάσκει»· το علم είναι عَلِمَ، عَلَّمَ، عُلِمَ، عِلْمٌ ή عَلَمٌ. Αυτό που διαβάζετε στην πράξη είναι ο συμφωνικός σκελετός συν το συγκείμενο, ακριβώς όπως προέβλεπε το μάθημα 22: τα γράμματα σας δίνουν τη ρίζα, το σχήμα σας δίνει τη μορφή, και η πρόταση διαλέγει ανάμεσα στα σχήματα που ταιριάζουν. Το يدرس الأستاذ اللغة العربية في الجامعة είναι «ο καθηγητής σπουδάζει»· το يدرس الأستاذ الطلاب اللغة العربية είναι «ο καθηγητής διδάσκει», γιατί εμφανίστηκε δεύτερη αιτιατική και, από τις αναγνώσεις που επιτρέπει αυτός ο σκελετός, μόνο το αιτιολογικό σχήμα κυβερνά δύο αντικείμενα. Σημειώστε ότι το υποκείμενο πρέπει να κατονομάζεται για να δουλέψει ο έλεγχος: το يدرس الطلاب اللغة العربية από μόνο του μένει αμφίσημο, αφού το الطلاب μπορεί κάλλιστα να είναι το υποκείμενο σε ονομαστική του يَدْرُسُ. Καλλιεργήστε από τώρα τη συνήθεια: όταν ένας σκελετός είναι αμφίσημος, ρωτήστε τι κάνουν τα γύρω ονόματα.

9. Το φωνήεν του ενεστώτα της I μορφής είναι λεξιλογικό — σταματήστε να ψάχνετε κανόνα. Οι επαυξημένες μορφές είναι ομαλές: μόλις ξέρετε ότι ένα ρήμα είναι II μορφή, το يُفَعِّلُ είναι εγγυημένο. Η I μορφή όχι. Ο ενεστώτας της παίρνει ντάμμα, κάσρα ή φάτχα στο μεσαίο ριζικό σύμφωνο, και η επιλογή είναι ιδιότητα του συγκεκριμένου ρήματος που πρέπει να μάθετε μαζί του: كَتَبَ/يَكْتُبُ، ضَرَبَ/يَضْرِبُ، فَتَحَ/يَفْتَحُ، شَرِبَ/يَشْرَبُ، كَبُرَ/يَكْبُرُ. Δύο αδύναμες τάσεις βοηθούν λίγο — παρελθοντικός με κάσρα (شَرِبَ) συνήθως δίνει ενεστώτα με φάτχα, και ρίζα που περιέχει φαρυγγικό γράμμα (ح، خ، ع، غ، ه، ء) συχνά παίρνει φάτχα: فَتَحَ/يَفْتَحُ، ذَهَبَ/يَذْهَبُ. Καμία δεν είναι αξιόπιστη. Γράφετε τον ενεστώτα στο τετράδιό σας κάθε φορά που συναντάτε νέο ρήμα I μορφής.

10. Ποιες μορφές συναντάτε στην πράξη. Οι I, II, V, VIII και X είναι παντού στον σύγχρονο πεζό λόγο. Οι III, IV, VI και VII είναι συχνές. Η IX είναι περιθωριακή — υπάρχει σχεδόν μόνο για χρώματα και σωματικά ελαττώματα (اِحْمَرَّ «κοκκινίζω», اِسْوَدَّ «μαυρίζω», اِعْوَجَّ «γίνομαι στραβός») και θα τη συναντάτε κυρίως στην ανάγνωση. Οι κλασικές γραμματικές απαριθμούν και μορφές XI έως XV (اِحْمارَّ και τα όμοιά του)· είναι σχεδόν ανύπαρκτες στα λογοτεχνικά αραβικά και μπορείτε να τις αγνοήσετε εντελώς. Οι τετραγράμματες ρίζες τρέχουν στο δικό τους μικρό σύστημα, فَعْلَلَ — تَرْجَمَ «μετέφρασε» — που το καλύπτει το μάθημα 48.

11. Τι αφήνει σκόπιμα αυτό το μάθημα στην άκρη. Η κλίση κάθε μορφής στα πρόσωπα, τις εγκλίσεις και την προστακτική είναι τα μαθήματα 47–53· ρίζες που περιέχουν ء، و، ي ή διπλασιασμένο ριζικό σύμφωνο παραμορφώνουν αυτά τα σχήματα και παίρνουν τα μαθήματα 49–51. Η παθητική είναι το μάθημα 52, οι μετοχές και τα ονόματα τόπου το μάθημα 53, και το ρηματικό ουσιαστικό — σε μεγάλο βαθμό ομαλό για τις II–X, άγρια ανώμαλο για την I — το μάθημα 54. Για την ώρα, μάθετε να ονομάζετε μια μορφή και να περιμένετε μια σημασία.

Τύποι και δομές

Οι δέκα μορφές, μόνο στον الماضي και στον المُضارِع المَرْفوع του هُوَ. Όλα τα άλλα — τα υπόλοιπα πρόσωπα, οι εγκλίσεις, η προστακτική, το مَصْدَر — μένουν για τα μαθήματα 47–53 και 59.

Οι ίδιες δέκα με ζωντανό ρήμα σε κάθε θέση:

Μία ρίζα ιχνηλατημένη σε όλο το σύστημα — ع-ل-م. Οι κενές μορφές είναι κενές στην πραγματική χρήση:

Διαγνωστικό 1 — το φωνήεν στο γράμμα-πρόθημα:

Διαγνωστικό 2 — ποιο άλιφ αρχίζει τον παρελθοντικό:

Το φωνήεν του ενεστώτα της I μορφής, που κανένας κανόνας δεν προβλέπει:

Τι κρύβει ένας σκελετός χωρίς φωνηεντικά σημάδια — η μορφή είναι εικασία ώσπου να αποφασίσει η πρόταση:

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• دَرَسَ الأُسْتاذُ الطُّلّابَ -> دَرَّسَ الأُسْتاذُ الطُّلّابَ — μία σάντα είναι όλη η διαφορά ανάμεσα στο να σπουδάζεις κάτι και στο να διδάσκεις κάποιον. Διαβάστε τη σάντα πριν μεταφράσετε.
• يُدْرُسُ الطّالِبُ -> يَدْرُسُ الطّالِبُ — ενεργητική I μορφή δεν παίρνει ποτέ ντάμμα στο πρόθημα. Η ντάμμα ανήκει στις II, III και IV, στο τετραγράμματο فَعْلَلَ, και στην παθητική.
• يُجْتَمِعُ الوُزَراءُ -> يَجْتَمِعُ الوُزَراءُ — η VIII μορφή είναι έξω από την ομάδα της ντάμμα· κάθε μορφή από την V ως την X αρχίζει τον ενεστώτα με φάτχα.
• أَسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ ضُيوفَهُ -> اِسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ ضُيوفَهُ — η X μορφή αρχίζει με هَمْزَةُ الوَصْل, ένα σκέτο άλιφ. Μόνο η IV μορφή γράφεται με أ.
• اِعْلَمَ المُديرُ المُوَظَّفينَ -> أَعْلَمَ المُديرُ المُوَظَّفينَ — και η παγίδα στην άλλη κατεύθυνση: η χάμζα της IV μορφής είναι πραγματικό σύμφωνο, άρα πρέπει να γράφεται και να προφέρεται.
• يُأَرْسِلُ الوَلَدُ الرِّسالَةَ -> يُرْسِلُ الوَلَدُ الرِّسالَةَ — η χάμζα της IV μορφής επιβιώνει μόνο στον παρελθοντικό. Ο ενεστώτας την ρίχνει και κρατά το πρόθημα με ντάμμα ως ίχνος της.
• يَتَعَلِّمُ الأَطْفالُ -> يَتَعَلَّمُ الأَطْفالُ — η V μορφή κρατά φάτχα στο διπλασιασμένο ριζικό σύμφωνο (يَتَفَعَّلُ). Η κάσρα εκεί ανήκει στην II μορφή, يُعَلِّمُ.
• كَتَبَ ← يَكْتِبُ -> كَتَبَ ← يَكْتُبُ — το φωνήεν του ενεστώτα της I μορφής είναι λεξιλογικό γεγονός, όχι παραγωγή. Μάθετέ το ως μέρος της λέξης, όπως μαθαίνετε έναν πληθυντικό.
• اِنْكَسَرَ الوَلَدُ الزُّجاجَ -> كَسَرَ الوَلَدُ الزُّجاجَ — η VII μορφή δεν κατονομάζει αυτόν που ενεργεί και δεν παίρνει αντικείμενο. Αν θέλετε δράστη και αντικείμενο, χρησιμοποιήστε την I μορφή.
• اِسْتَخْدَمَ = «ζήτησε υπηρεσία» -> اِسْتَخْدَمَ = «χρησιμοποίησε» — το «επιδιώκω» της X μορφής είναι τάση του σχήματος, όχι υπόσχεση του λεξικού. Επιβεβαιώνετε πάντα την πραγματική σημασία.

Συμβουλές

• Απομνημονεύστε πρώτα τους δύο φωνηεντισμένους σκελετούς فَعَّلَ/يُفَعِّلُ και اِسْتَفْعَلَ/يَسْتَفْعِلُ. Είναι από τις πιο παραγωγικές μορφές στα σύγχρονα αραβικά, και όλα τα άλλα εφαρμόζουν γύρω τους.
• Απαγγείλτε τον κανόνα του προθήματος ως μία γραμμή — ضَمَّة في الثّاني والثّالِثِ والرّابِعِ، وفَتْحَة في الباقي. Λύνει τις περισσότερες ερωτήσεις αναγνώρισης σε λιγότερο από ένα δευτερόλεπτο.
• Κρατήστε μία σελίδα στο τετράδιό σας ανά ρίζα, στρωμένη σε δέκα αριθμημένες σειρές, και συμπληρώνετε μία σειρά όποτε συναντάτε νέο ρήμα. Το να βλέπετε τα κενά διδάσκει όσο και το να βλέπετε τις εγγραφές.
• Όποτε μαθαίνετε νέο ρήμα, καταγράφετε τρία πράγματα και ποτέ λιγότερα: τον παρελθοντικό, τον ενεστώτα και τον αριθμό της μορφής. Στην I μορφή, το φωνήεν του ενεστώτα είναι αυτό που θα ξεχάσετε.
• Αντιμετωπίστε τη στήλη της σημασίας ως γεννήτρια υποθέσεων, και μετά επιβεβαιώστε στο λεξικό. Αγνοήστε την IX μορφή ώσπου να διαβάσετε μυθιστόρημα, και αγνοήστε τις μορφές XI–XV για πάντα — είναι κλασικά σχήματα.
• Εξασκηθείτε σε τίτλους εφημερίδων, όπου οι μορφές είναι πυκνές: اِجْتَمَعَ، اِسْتَقْبَلَ، أَعْلَنَ، اِسْتَأْنَفَ. Ονομάστε τη μορφή πριν ψάξετε τη σημασία.
• Μην προσπαθείτε ακόμη να κλίνετε. Πρώτα αναγνώριση, παραγωγή στα επόμενα δύο μαθήματα — τα σχήματα πρέπει να είναι οικεία πριν κολλήσουν οι κλίσεις.