Με λίγα λόγια

Τα Αραβικά τρέχουν με δύο ρηματικούς τύπους: الماضي για ό,τι έγινε και المُضارِع για ό,τι γίνεται. Δεν υπάρχει τρίτος τύπος για «had done», «will have done», «used to do» ή «may do». Τα Αραβικά τα χτίζουν όπως τα Αγγλικά χτίζουν το «had gone» — από δύο λέξεις — και τα χτίζουν από κομμάτια που ήδη έχετε: το كانَ και τις αδελφές του (μαθήματα 32 και 43), τον μέλλοντα سَـ (μάθημα 24), και ένα μικρό μόριο που είναι καινούργιο εδώ: قَدْ.

Το قَدْ αξίζει να το συναντήσετε πρώτα μόνο του, γιατί η σημασία του αποφασίζεται από το ρήμα πίσω του. Μπροστά από παρελθοντικό ρήμα σφραγίζει την ενέργεια κλειστή — قَدْ وَصَلَ, «έχει φτάσει, αυτό έγινε». Μπροστά από ενεστωτικό ρήμα κάνει το αντίθετο και την ανοίγει — قَدْ يَصِلُ, «μπορεί να φτάσει». Ένα μόριο, δύο αναγνώσεις, και το μόνο που τις ξεχωρίζει είναι το σχήμα της επόμενης λέξης. Μάθετε αυτό το ζεύγος, προσθέστε كانَ μπροστά, και κάθε σύνθετος χρόνος της γλώσσας είναι δουλειά συναρμολόγησης.

Ο κανόνας

1. قَدْ + الماضي: η ενέργεια είναι ολοκληρωμένη. Βάλτε το قَدْ αμέσως πριν από παρελθοντικό ρήμα και σημαδεύετε το γεγονός ως τελειωμένο, και συνήθως ως ακόμα σχετικό τώρα — το πλησιέστερο αγγλικό είναι ο present perfect, συχνά με «already» ή «just»:

قَدْ وَصَلَ القِطارُ. — Το τρένο έχει φτάσει. / قَدْ قَرَأْتُ الرِّسالَةَ. — Έχω ήδη διαβάσει το γράμμα.

Γυμνό وَصَلَ القِطارُ δεν είναι λάθος· απλώς αναφέρει. Το قَدْ προσθέτει την αίσθηση ενός ολοκληρωμένου γεγονότος. Το ίδιο το μόριο δεν αλλάζει ποτέ — χωρίς γένος, χωρίς αριθμό, χωρίς πρόσωπο. Είναι πάντα قَدْ, με σουκούν στο د, και δεν παίρνει κατάληξη κανενός είδους.

Μια λεπτομέρεια ορθογραφίας: αν το ρήμα αρχίζει με συνδετική χάμζα (هَمْزة الوَصْل) — το γυμνό ا των اِنْتَهى، اِسْتَقالَ και των συντρόφων τους στο ίδιο σχήμα — δύο σουκούν θα συγκρούονταν, οπότε το د δανείζεται κάσρα: قَدْ + اِنْتَهى → قَدِ انْتَهى الاجْتِماعُ. Το ίδιο قَدِ اسْتَقالَ الوَزيرُ، قَدِ اتَّفَقوا عَلَى المَوْعِدِ.

2. Το لَقَدْ είναι το قَدْ με την ένταση ανεβασμένη. Προτάξτε το لام التَّوْكيد, «το لـ της έμφασης», και παίρνετε لَقَدْ — γραμμένο ως μία λέξη, να στέκεται στην κεφαλή της πρότασής του (ένα συνδετικό وَ μπορεί να προηγείται: وَلَقَدْ), και στα σύγχρονα Αραβικά χρησιμοποιημένο με الماضي. Ισχυρίζεται ενάντια στην αμφιβολία: «όντως το έκανα», «σίγουρα έχει».

لَقَدْ نَجَحْتُ في الامْتِحانِ. — Όντως πέρασα τις εξετάσεις.

Μεταφράστε το με έμφαση στον τόνο, όχι με έξτρα λέξη· τα Αγγλικά κάνουν την ίδια δουλειά τονίζοντας το «did». Η σύγχρονη πεζογραφία δεν γράφει لَقَدْ يَفْعَلُ — τη στιγμή που ακολουθεί مُضارِع, ρίξτε το لَـ και η σημασία αλλάζει σε δυνατότητα (κανόνας 3). (Τα κλασικά Αραβικά βάζουν لَقَدْ πριν από مُضارِع σε εμφατικούς ισχυρισμούς· αυτή η χρήση δεν είναι τρέχουσα, οπότε αναγνωρίζετε, μην παράγετε μόνοι σας.)

3. قَدْ + المُضارِع المَرْفوع: δυνατότητα. Το ίδιο μόριο μπροστά από ενεστωτικό ρήμα σημαίνει «μπορεί, ίσως, ενδεχομένως» — περίπου ό,τι κάνει το رُبَّما με ολόκληρη πρόταση:

قَدْ يَصِلُ المُديرُ غَدًا. — Ο διευθυντής μπορεί να φτάσει αύριο.

Δύο πράγματα να κρατήσετε. Πρώτον, το ρήμα μένει مَرْفوع με την κανονική του ντάμμα: το قَدْ δεν είναι ούτε ناصِب (μάθημα 33) ούτε جازِم (μάθημα 35), οπότε يَصِلُ, ποτέ *يَصِلَ και ποτέ *يَصِلْ. Δεύτερον, για να αρνηθείτε τη δυνατότητα κρατάτε το قَدْ και αρνείστε το ίδιο το ρήμα: قَدْ لا يَصِلُ في الوَقْتِ المُحَدَّدِ, «μπορεί να μην φτάσει στην καθορισμένη ώρα».

Υπάρχει και μια ασθενέστερη δεύτερη ανάγνωση: σε γενική δήλωση, قَدْ + مُضارِع μπορεί να σημαίνει «μερικές φορές» — قَدْ يَتَأَخَّرُ القِطارُ في الشِّتاءِ. Αναγνωρίζετε· παράγετε την ανάγνωση της δυνατότητας.

4. Το قَدْ είναι κολλημένο στο ρήμα του, και δεν αρνείται ποτέ το ίδιο. Τίποτε δεν επιτρέπεται ανάμεσα στο قَدْ και το ρήμα — ούτε υποκείμενο, ούτε επίρρημα, ούτε αντικείμενο. Αν το υποκείμενο είναι όνομα, πάει μετά το ρήμα με τον συνηθισμένο τρόπο: قَدْ نَجَحَ الطّالِبُ, όχι *قَدِ الطّالِبُ نَجَحَ. Και κανένα αρνητικό μόριο δεν κολλάει στο ίδιο το قَدْ: *لَمْ قَدْ، *ما قَدْ يَصِلُ، *قَدْ لَمْ είναι όλα αδύνατα. Η άρνηση του قَدْ وَصَلَ είναι απλώς لَمْ يَصِلْ ή ما وَصَلَ (μάθημα 37) — το μόριο πέφτει μαζί με τη θετική σημασία που κουβαλούσε. (Το قَدْ لا يَصِلُ στον κανόνα 3 δεν είναι εξαίρεση: εκεί το لا αρνείται το γεγονός μέσα σε μια δυνατότητα που το قَدْ εξακολουθεί να ισχυρίζεται.)

5. Ο σύνθετος χρόνος: το كانَ κουβαλά τον χρόνο, το δεύτερο ρήμα κουβαλά το είδος ενέργειας. Από εδώ και πέρα είναι μία δομή. Ένας τύπος του كانَ (ή μιας από τις αδελφές του) παίρνει ολόκληρη ρηματική πρόταση ως خَبَر του — μάθημα 43 κανόνας 11 — και αυτή η πρόταση δεν έχει πτωτική κατάληξη να σας απασχολεί. Οπότε υπάρχουν μόνο δύο ερωτήσεις να απαντηθούν, και απαντώνται από δύο διαφορετικές λέξεις:

• Πότε; — το αποφασίζει το كانَ: كانَ παρελθοντικός, يَكونُ / سَيَكونُ ενεστώτας ή μέλλοντας.
• Τι είδους ενέργεια; — το αποφασίζει το δεύτερο ρήμα: مُضارِع = σε εξέλιξη ή συνήθεια, قَدْ + ماضٍ = ήδη ολοκληρωμένη, سَـ + مُضارِع = ακόμα μπροστά.

Σταυρώστε τους δύο άξονες και παίρνετε όλο το πλέγμα στο τμήμα Τύποι και δομές παρακάτω. Καμία καινούργια κατάληξη δεν εμφανίζεται πουθενά σε αυτό.

6. كانَ + مُضارِع = «συνήθιζε να κάνει / έκανε». Το χτίσατε στο μάθημα 32 και είναι η πρώτη σειρά του πλέγματος: το كانَ يَدْرُسُ καλύπτει και τις δύο αγγλικές αναγνώσεις, τη συνήθεια και την ενέργεια σε εξέλιξη, και το συγκείμενο τις χωρίζει. كُنّا نَسْكُنُ قُرْبَ البَحْرِ — «μέναιμε κοντά στη θάλασσα».

7. كانَ قَدْ + ماضٍ = «είχε κάνει». Αυτό είναι το γεγονός τελειωμένο πριν από ένα άλλο παρελθοντικό γεγονός. Το كانَ σας τοποθετεί στο παρελθόν· το قَدْ + ماضٍ λέει ότι η ενέργεια είχε ήδη τελειώσει όταν φτάσατε εκεί:

وَصَلْتُ مُتَأَخِّرًا، فَكانَ المُحاضِرُ قَدْ بَدَأَ دَرْسَهُ. — Έφτασα αργά, οπότε ο εισηγητής είχε ήδη αρχίσει το μάθημά του.

Στα σύγχρονα γραπτά Αραβικά το قَدْ δεν είναι διακοσμητικό εδώ: είναι αυτό που σημαδεύει τα δύο παρελθοντικά ρήματα ως έναν χρόνο μάλλον παρά ως δύο χωριστές δηλώσεις. Γράψτε كانَ قَدْ خَرَجَ. Γυμνό كانَ خَرَجَ δεν είναι αδύνατο — παλαιότερα κείμενα ρίχνουν το قَدْ ελεύθερα και η σύγχρονη πεζογραφία το κάνει περιστασιακά — αλλά είναι αρκετά σπάνιο ώστε να διαβάζεται ως ολίσθημα, οπότε κρατήστε το μόριο. Η σειρά είναι σταθερή κι αυτή — το قَدْ κάθεται ανάμεσα στα δύο ρήματα. Το قَدْ كانَ الأَمْرُ صَعْبًا είναι διαφορετική πρόταση: εκεί το قَدْ τονίζει το ίδιο το كانَ (κανόνας 1), και δεν υπάρχει δεύτερο ρήμα καθόλου.

8. سَيَكونُ قَدْ + ماضٍ = «θα έχει κάνει». Μετακινήστε το كانَ στον μέλλοντα και το ίδιο قَدْ + ماضٍ κάθεται τώρα πριν από ένα σημείο μπροστά σας: سَيَكونُ الضُّيوفُ قَدْ وَصَلوا قَبْلَ الغُروبِ. Ο مُضارِع يَكونُ εμφανίζεται επίσης κάτω από أَنْ, όπου πάει مَنْصوب (μάθημα 34) και το όλο εκφράζει συμπέρασμα μάλλον παρά χρόνο: لا بُدَّ أَنْ يَكونَ قَدْ نَسِيَ المَوْعِدَ, «πρέπει να έχει ξεχάσει το ραντεβού». Αυτή η μία δομή καλύπτει το αγγλικό «must have / may have done».

9. كانَ سَـ + مُضارِع = «επρόκειτο να κάνει». Κρατήστε το كانَ στον παρελθοντικό και δώστε στο δεύτερο ρήμα το πρόθημα του μέλλοντα, και παίρνετε πρόθεση που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ: كانَ سَيُسافِرُ إِلى تونِسَ، لٰكِنَّهُ مَرِضَ. Προσέξτε πού πάει το سَـ — στο مُضارِع, πάντα. Το *سَكانَ δεν είναι λέξη.

10. ما زالَ / لا يَزالُ + مُضارِع = «εξακολουθεί να κάνει». Το μάθημα 43 σας έδωσε αυτά με μονολεκτικό κατηγόρημα (ما زالَ الطَّريقُ مُغْلَقًا). Με ρήμα εκφράζουν ενέργεια που συνεχίζεται: ما زالَ يَعْمَلُ في الشَّرِكَةِ. Και οι δύο τύποι σημαίνουν ενεστώτα· διαλέξτε κατά πρόσωπο — ما زِلْتُ أَنْتَظِرُ ή لا أَزالُ أَنْتَظِرُ. Για παρελθοντικό «εξακολουθούσε να κάνει», στοιβάξτε كانَ μπροστά: كانَ لا يَزالُ يَعْمَلُ هُناكَ. Το φυσικό αντίθετο δεν είναι αρνημένο ما زالَ αλλά διαφορετικό ρήμα: لَمْ يَعُدْ يَعْمَلُ هُناكَ, «δεν δουλεύει πια εκεί» — η αποκομμένη έγκλιση του عادَ (μάθημα 35) συν مُضارِع.

11. أَصْبَحَ / صارَ + مُضارِع = «έφτασε να κάνει, τώρα κάνει». Οι αδελφές του «γίνομαι» παίρνουν ρηματική πρόταση τόσο εύκολα όσο όνομα, και τότε σημαδεύουν είσοδο σε κατάσταση ή συνήθεια: أَصْبَحْتُ أَفْهَمُ الأَخْبارَ بِالعَرَبِيَّةِ. Συγκρίνετε το أَصْبَحْتُ مُهَنْدِسًا με το όνομά του σε مَنْصوب (μάθημα 43): μία λέξη παίρνει αιτιατική, μια πρόταση δεν παίρνει τίποτε.

12. Και τα δύο ρήματα συμφωνούν, κάθε φορά. Το كانَ είναι πραγματικό ρήμα με πραγματικό υποκείμενο, και το ίδιο το δεύτερο, οπότε και τα δύο φέρουν το πρόσωπο: كُنْتُ أَدْرُسُ، كُنّا قَدْ دَرَسْنا، كانوا يَدْرُسونَ. Δεν υπάρχει *كانَ يَدْرُسونَ. Η μία φαινομενική εξαίρεση δεν είναι: όταν ένα υποκείμενο-όνομα στέκεται ανάμεσα στα δύο ρήματα, το μάθημα 19 εφαρμόζεται σε κάθε ρήμα χωριστά — το كانَ προηγείται του υποκειμένου του και μένει ενικός, το δεύτερο ρήμα ακολουθεί και συμφωνεί πλήρως:

كانَ الطُّلّابُ يَنْتَظِرونَ أَمامَ البابِ. / كانَتِ الطّالِباتُ قَدْ خَرَجْنَ.

13. Η άρνηση πέφτει στο كانَ, όχι στο δεύτερο ρήμα. Για να αρνήσετε έναν σύνθετο χρόνο αρνείστε την πρώτη του λέξη, ακριβώς όπως μάθατε στο μάθημα 37, και η υπόλοιπη δομή μένει ανέγγιχτη: لَمْ يَكُنْ يَدْرُسُ «δεν συνήθιζε να διαβάζει», لَمْ يَكُنْ قَدْ وَصَلَ «δεν είχε φτάσει», لَنْ يَكونَ قَدْ وَصَلَ «δεν θα έχει φτάσει». Το قَدْ επιζεί μέσα στο لَمْ يَكُنْ قَدْ وَصَلَ, και ο κανόνας 4 δεν σπάει: το لَمْ αρνείται το يَكُنْ, ενώ το قَدْ μένει συγκολλημένο στο δικό του ρήμα وَصَلَ.

14. Αυτό δεν είναι θέμα αυτού του μαθήματος. Τρεις στενοί συγγενείς κρατιούνται πίσω. Το وَ + قَدْ + ماضٍ κρεμασμένο σε πρόταση (خَرَجَ وقَدْ حَمَلَ حَقيبَتَهُ) είναι εμπρόθετος προσδιορισμός κατάστασης και ανήκει με το χαλ (الحال) στο μάθημα 55. Το قَدْ μπροστά από παθητικό — قَدْ كُتِبَتِ الرِّسالَةُ — περιμένει το μάθημα 52, όπου χτίζεται η παθητική. Και το لَوْ كانَ قَدْ فَعَلَ, το μη πραγματικό «αν είχε κάνει», είναι το μάθημα 65. Και τα τρία ξαναχρησιμοποιούν τη γραμματική αυτού του μαθήματος· κανένα δεν χρειάζεται καινούργιο κανόνα.

Τύποι και δομές

Τα τρία πρόσωπα του قَدْ

Οι σύνθετοι χρόνοι

Οι δύο συχνότεροι σύνθετοι στους τύπους προσώπου

Οι δυϊκοί και το أَنْتُنَّ παραλείπονται μόνο για να μείνει ο πίνακας κοντός (كُنْتُما تَدْرُسانِ، كانا قَدْ دَرَسا، كُنْتُنَّ قَدْ دَرَسْتُنَّ). Καμία καινούργια μορφολογία δεν εμφανίζεται πουθενά σε αυτόν — είναι το παρελθοντικό σύνολο του μαθήματος 18 δίπλα στο ενεστωτικό σύνολο του μαθήματος 14.

Πώς αρνείται ο καθένας

Παραδείγματα

Συχνά λάθη

• كانَ خَرَجَ قَبْلَ وُصولي. -> كانَ قَدْ خَرَجَ قَبْلَ وُصولي. — Δύο γυμνά παρελθοντικά ρήματα δεν διαβάζονται από μόνα τους ως ένας χρόνος. Το قَدْ είναι ο σύνδεσμος ανάμεσά τους, και στον σύγχρονο γραπτό λόγο είναι σχεδόν υποχρεωτικό.
• كانَ يَدْرُسونَ في المَكْتَبَةِ. -> كانوا يَدْرُسونَ في المَكْتَبَةِ. — Και τα δύο ρήματα φέρουν το πρόσωπο. Το كانَ επιτρέπεται να μείνει ενικός μόνο όταν το ακολουθεί υποκείμενο-όνομα: كانَ الطُّلّابُ يَدْرُسونَ.
• قَدْ يَذْهَبَ إِلَى المَطارِ. -> قَدْ يَذْهَبُ إِلَى المَطارِ. — Το قَدْ δεν είναι ناصِب. Ο مُضارِع μετά από αυτό κρατά την κανονική του مَرْفوع ντάμμα, ό,τι κι αν κάνουν τα أَنْ και لَنْ (μάθημα 33).
• لَمْ قَدْ يَصِلْ. -> لَمْ يَصِلْ. — Το ίδιο το قَدْ δεν αρνείται ποτέ. Για να αρνηθείτε το قَدْ وَصَلَ ρίχνετε το قَدْ και χρησιμοποιείτε لَمْ ή ما (μάθημα 37)· μόνο το قَدْ لا + مُضارِع (κανόνας 3) βάζει άρνηση μετά το قَدْ, και εκεί αρνείται το ρήμα.
• لَقَدْ يَنْجَحُ في الامْتِحانِ. -> لَقَدْ نَجَحَ في الامْتِحانِ. — Το لَقَدْ ισχυρίζεται ένα γεγονός και στα σύγχρονα Αραβικά προηγείται الماضي. Για مُضارِع το μόριο είναι γυμνό قَدْ, και η σημασία γίνεται «μπορεί».
• قَدِ الطّالِبُ نَجَحَ. -> قَدْ نَجَحَ الطّالِبُ. — Τίποτε απολύτως δεν μπαίνει ανάμεσα στο قَدْ και το ρήμα του· το υποκείμενο-όνομα ακολουθεί το ρήμα όπως σε κάθε جُمْلَة فِعْلِيَّة (μάθημα 19).
• سَكانَ قَدْ وَصَلَ. -> سَيَكونُ قَدْ وَصَلَ. — Το سَـ του μέλλοντα κολλάει μόνο σε مُضارِع (μάθημα 24). Ο μέλλοντας του كانَ είναι سَيَكونُ, ποτέ πρόθημα στον παρελθοντικό τύπο.
• ما زالَ عَمِلَ في الشَّرِكَةِ. -> ما زالَ يَعْمَلُ في الشَّرِكَةِ. — Το «εξακολουθεί να κάνει» είναι ενέργεια σε εξέλιξη, οπότε το δεύτερο ρήμα είναι مُضارِع. Το ما زالَ συν παρελθοντικό ρήμα δεν λέει τίποτε.
• كانَتْ قَدْ وَصَلوا مُتَأَخِّرينَ. -> كانوا قَدْ وَصَلوا مُتَأَخِّرينَ. — Το كانَ συμφωνεί και με το δικό του υποκείμενο. Ανακολουθία ανάμεσα στα δύο ρήματα είναι το συχνότερο ολίσθημα σε αυτή τη δομή.
• كانَ قَدْ يَخْرُجُ كُلَّ مَساءٍ. -> كانَ يَخْرُجُ كُلَّ مَساءٍ. — Το قَدْ ανήκει με το παρελθοντικό ρήμα μέσα στο كانَ. Με مُضارِع δεν παράγει τίποτε χρησιμοποιήσιμο· η συνήθεια θέλει كانَ + مُضارِع μόνα τους.

Συμβουλές

• Πριν μεταφράσετε το قَدْ, κοιτάξτε την επόμενη λέξη, όχι το قَدْ. Παρελθοντικό ρήμα πίσω του σημαίνει βεβαιότητα, ενεστωτικό σημαίνει αμφιβολία. Αυτό το ένα αντανακλαστικό χειρίζεται το ενενήντα τοις εκατό του μορίου.
• Κρατήστε τους σύνθετους χρόνους ως δύο θέσεις: το كانَ λέει πότε, το δεύτερο ρήμα λέει τι είδους. Δεν απομνημονεύετε εννέα ιδιωματικές εκφράσεις, σταυρώνετε δύο κοντούς καταλόγους.
• Πείτε τους σύνθετους των τριών λέξεων ως ένα σβώλο — كانَقَدْخَرَجَ، سَيَكونُقَدْوَصَلَ — ώστε το قَدْ να μην μένει ποτέ έξω υπό πίεση. Είναι το ένα κομμάτι που ρίχνουν οι μαθητές.
• Το لَقَدْ είναι μία λέξη, ανοίγει την πρότασή του (μόνο ένα συνδετικό وَ μπορεί να έρθει πριν από αυτό), και στα σύγχρονα Αραβικά παίρνει الماضي. Αν η πρόταση θέλει έμφαση του τύπου «όντως το έκανα», το لَقَدْ ταιριάζει.
• Ο συνηθισμένος τύπος σας δίνει قد χωρίς καθόλου φωνήεντα, οπότε το ρήμα που ακολουθεί είναι το μόνο σας σήμα
  • η δεξιότητα που γυμνάζει ο οδηγός προφοράς: το قد وصل είναι «έχει φτάσει», το قد يصل είναι «μπορεί να φτάσει». Διαβάστε το ρήμα, μετά το μόριο.
• Μαζέψτε كانَ قَدْ από οποιοδήποτε δελτίο ειδήσεων — η αφηγηματική πεζογραφία τρέχει πάνω του, και το να αντιγράφετε πραγματικές προτάσεις στερεώνει τη σειρά των λέξεων γρηγορότερα από τις ασκήσεις.
• Αφήστε τρεις συγγενείς ήσυχους προς το παρόν: το وقَدْ σε πρόταση حال (μάθημα 55), το قَدْ με παθητικό ρήμα (μάθημα 52), και το لَوْ كانَ قَدْ για μη πραγματικές παρελθοντικές υποθέσεις (μάθημα 65).