W skrócie

Retrospektywny wskaźnik -더- relacjonuje coś, co osobiście widziałeś, słyszałeś albo poczułeś w przeszłości i teraz sobie przypominasz. W mowie to -더라고요 („zauważyłem, że…”) z potocznym odpowiednikiem -더라; jako końcówka przydawkowa to -던 (nawykowe albo niedokończone) i -았/었던 (zakończone i już nieaktualne). 그 카페 커피가 맛있더라고요 (masitdeoragoyo, kawa tam była dobra, jak się okazało).

Zasada

-더- to koreański wykładnik dowodu naocznego: oznacza, że informacja dotarła przez twoje własne oczy, uszy albo uczucia przy jakiejś okazji w przeszłości. Nigdy nie przyjmuje 으 i nigdy nie rozdziela się według harmonii samogłosek — dołącza się wprost do dowolnego tematu.

Krok 1 — -더라고요: relacjonowanie tego, czego byłeś świadkiem

Temat czasownika/czasownika opisowego + -더라고요. Przedstawia fakt jako świeże odkrycie: 어제 가 보니까 사람이 많더라고요 (manteoragoyo, było dużo ludzi, jak się okazało). Doczep przeszłe -았/었더라고요, gdy zdarzenie było już zakończone, zanim je zauważyłeś: 벌써 갔더라고요 (gatdeoragoyo, już poszedł, jak zobaczyłem). Dla rzeczownika to -이더라고요: 학생이더라고요 (haksaengideoragoyo, okazał się być studentem).

Krok 2 — reguła osoby (to trudniejsza część)

Ponieważ -더- relacjonuje to, co zaobserwowałeś z zewnątrz, kłóci się z twoimi własnymi czynnościami — nie możesz obserwować samego siebie. Dlatego własne czynności relacjonuj zwykłym czasem przeszłym. Ale przy uczuciach jest odwrotnie: twoje własne wewnętrzne reakcje to właśnie to, do czego służy -더-, natomiast cudze uczucia możesz jedynie wywnioskować, więc potrzebują -어하다.

• cudza czynność, którą widziałeś -> 친구가 공부하더라고요 (chinguga gongbuhadeoragoyo, przyjaciel się uczył, widziałem).
• twoja własna czynność -> zwykły czas przeszły: 저는 공부했어요 (jeoneun gongbuhaesseoyo), nie 저는 공부하더라고요.
• twoje własne uczucie -> 저는 무섭더라고요 (jeoneun museopdeoragoyo, okazało się, że się bałem).
• cudze uczucie -> 친구는 무서워하더라고요 (chinguneun museowohadeoragoyo, przyjaciel się bał).

Krok 3 — potoczne -더라 i tłowe -던데요

-더라 to forma 반말 od -더라고요, dla znajomych: 그 영화 진짜 재미있더라 (jaemiitdeora, ten film był naprawdę fajny). -던데요 (od -더- + -는데요, lekcja 41) przedstawia zaobserwowany fakt jako tło zachęcające do reakcji: 아까 보니까 문이 열려 있던데요 (yeollyeo itdeondeyo, drzwi były otwarte, jak spojrzałem, wiesz). Przeszłe -았/었- doczepia się do -더라 i -던데요 dokładnie tak samo jak do -더라고요 — 왔더라 (watdeora), 컸던데요 (keotdeondeyo) — i, w przeciwieństwie do -더니, zmienia jedynie to, czy zaobserwowane zdarzenie jest zakończone.

Krok 4 — -더니 a -았/었더니

-더니 łączy wcześniejszą sytuację, której byłeś świadkiem, ze zmianą lub rezultatem, a jej podmiotem jest 2. lub 3. osoba: 어제 아프더니 오늘은 괜찮네요 (eoje apeudeoni oneureun gwaenchanneyo, byłeś/był chory wczoraj, a dziś czujesz się/czuje się dobrze). Podstaw przeszłe -았/었더니, a zdanie staje się pierwszoosobowe: zrobiłeś coś, a potem coś nastąpiło — 아침을 안 먹었더니 배고파요 (achimeul an meogeotdeoni baegopayo, nie zjadłem śniadania, więc teraz jestem głodny).

Krok 5 — końcówki przydawkowe -던, -았/었던 i zwykłe -(으)ㄴ

Jako końcówka przydawkowa -더- staje się -던 i oznacza przeszłość jako przypomnianą — albo nawykową („kiedyś, zwykle”), albo niedokończoną/przerwaną: 다니던 학교 (danideon hakgyo, szkoła, do której kiedyś chodziłem), 마시던 커피 (masideon keopi, kawa, którą piłem). -았/었던 dodaje zakończenie i nieciągłość — coś się wydarzyło i jest już zakończone albo nieaktualne: 갔던 곳 (gatdeon got, miejsce, w którym kiedyś byłem), 예뻤던 얼굴 (yeppeotdeon eolgul, twarz, która kiedyś była ładna). Zwykłe -(으)ㄴ (lekcja 24) to neutralny zakończony czas przeszły bez tego odcienia przypomnienia/nieciągłości: 먹은 빵 (meogeun ppang, zjedzony chleb).

Formy i schematy

Mówione końcówki z -더- (dołączają się wprost do dowolnego tematu — bez 으, bez rozdziału według harmonii samogłosek):

Formy przydawkowe (-던 dołącza się bezpośrednio; -았/었던 wymaga formy przeszłej, wybieranej według harmonii samogłosek):

-더니 a -았/었더니 — punkt zwrotny osoby i czasu:

Osoba i dowód naoczny w skrócie (-더- zawsze koduje naoczny dowód z przeszłości):

Przykłady

Typowe błędy

• 저는 매일 학교에 가더라고요. (Jeoneun maeil hakgyoe gadeoragoyo.) -> 저는 매일 학교에 갔어요. (Jeoneun maeil hakgyoe gasseoyo.) — -더- relacjonuje to, co obserwujesz z zewnątrz, więc kłóci się z twoją własną czynnością; własne czynności relacjonuj zwykłym czasem przeszłym -았/었-.
• 친구는 그 영화가 무섭더라고요. (Chinguneun geu yeonghwaga museopdeoragoyo.) -> 친구는 그 영화를 무서워하더라고요. (Chinguneun geu yeonghwareul museowohadeoragoyo.) — sam czasownik opisowy uczucia + -더- może opisywać tylko twoje własne uczucie; dla cudzego uczucia użyj -어하다 (zapisane tak, 친구는 무섭더라고요 oznaczałoby „przyjaciel był straszny, jak się okazało”).
• 저는 아침을 안 먹더니 배고파요. (Jeoneun achimeul an meokdeoni baegopayo.) -> 저는 아침을 안 먹었더니 배고파요. (Jeoneun achimeul an meogeotdeoni baegopayo.) — gdy twoja własna czynność powoduje rezultat, użyj -았/었더니 (formy przeszłej); zwykłe -더니 wymaga zaobserwowanej sytuacji w 2. lub 3. osobie.
• 책상 위에 마신 커피가 있어요. (Chaeksang wie masin keopiga isseoyo.) -> 책상 위에 마시던 커피가 있어요. (Chaeksang wie masideon keopiga isseoyo.) — 마신 = wypite (skończone, już go nie ma); kawa, którą zostawiłeś w połowie wypitą, to 마시던 (niedokończone). -(으)ㄴ zamyka czynność; -던 zostawia ją otwartą.
• 그 집 진짜 좋더라구요. (Geu jip jinjja joteoraguyo.) -> 그 집 진짜 좋더라고요. (Geu jip jinjja joteoragoyo.) — standardowy zapis to -더라고요; -더라구요 to potoczna błędna pisownia tej samej końcówki.

Wskazówki

• -더- znaczy „byłem przy tym”. Wszystko, co się na nim opiera — -더라고요, -더라, -던데요, -더니 oraz przydawkowe -던 — niesie naoczny dowód z przeszłości: sam to widziałeś, słyszałeś albo poczułeś. Właśnie to odróżnia je od zasłyszanego z drugiej ręki -대요 (lekcja 59).
• Własna czynność -> bez -더-; własne uczucie -> z -더-. Nie możesz obserwować samego siebie w działaniu, ale możesz czuć własne uczucia, więc 저는 무섭더라고요 jest poprawne, a 저는 가더라고요 nie.
• -던 zostawia otwarte, -았/었던 zamyka. Nawykowe lub niedokończone = -던 (마시던 커피 wciąż stoi na biurku); zrobione i zakończone = -았/었던 (마셨던 커피 dawno już nie ma).
• -더니 zależy od 았/었. Bez wykładnika przeszłości = ktoś, kogo obserwowałeś, się zmienił albo zareagował; dodaj 았/었 z podmiotem 저/제 = twoja własna czynność wywołała rezultat.