W skrócie

Strona sprawcza (kauzatyw) mówi, że ktoś kazał coś zrobić albo pozwolił to zrobić. Koreański ma trzy narzędzia. Zamknięty, zapamiętywany zbiór czasowników dodaje do tematu infiks -이/히/리/기/우/구/추-: 먹다 (jeść) -> 먹이다 (meogida, karmić). Do każdego innego czasownika dołącza się do tematu -게 하다: 자다 (spać) -> 자게 하다 (jage hada, kazać/pozwolić spać). A chińsko-koreański rzeczownik na 하다 staje się sprawczy przez zamianę 하다 -> 시키다: 공부하다 -> 공부시키다 (gongbusikida, kazać komuś się uczyć).

Zasada

Krok 1 — Trzy sposoby budowania strony sprawczej

• Leksykalna — ustalony, zapamiętywany zbiór czasowników przyjmuje jeden z siedmiu infiksów -이/히/리/기/우/구/추- między tematem a 다. Są krótkie i idiomatyczne, ale trzeba nauczyć się każdego z osobna (patrz tabela niżej).
• Opisowa -게 하다 — w pełni produktywna: dowolny temat czasownika + -게 하다 oznacza kazać komuś coś zrobić albo pozwolić mu to zrobić. To bezpieczne rozwiązanie zapasowe, gdy czasownik nie ma leksykalnej formy sprawczej.
• 시키다 — dla chińsko-koreańskich rzeczowników czynnościowych (한자어): zastąp 하다 przez 시키다. 청소하다 (sprzątać) -> 청소시키다 (kazać komuś posprzątać).

Krok 2 — Afiksy leksykalne i rama przypadków

Dołącz infiks do tematu: 먹다 -> 먹이다, 입다 -> 입히다, 울다 -> 울리다, 웃다 -> 웃기다, 자다 -> 재우다, 늦다 -> 늦추다. Osoba nakłaniana do działania jest oznaczona zależnie od typu czasownika bazowego:

• Baza nieprzechodnia -> osoba nakłaniana przyjmuje 을/를: 아이를 재워요 (aireul jaewoyo, położyć dziecko spać), 차를 세워요 (chareul sewoyo, zatrzymać samochód).
• Baza przechodnia -> baza ma już dopełnienie z 을/를, więc osoba nakłaniana przyjmuje 에게/한테: 아이에게 밥을 먹여요 (aiege babeul meogyeoyo, nakarmić dziecko ryżem). Nigdy nie można ustawić dwóch 을/를 pod rząd.

Krok 3 — -게 하다 i -게 만들다 (znaczenie przyzwalające a wymuszające)

Temat czasownika + -게 하다 obejmuje zarówno „kazać”, jak i „pozwolić”; partykuła przy osobie nakłanianej przechyla znaczenie:

• Osoba nakłaniana z 을/를 skłania się ku znaczeniu wymuszającemu — kazałem: 동생을 울게 했어요 (dongsaengeul ulge haesseoyo, doprowadziłem rodzeństwo do płaczu).
• Osoba nakłaniana z 이/가 (lub 에게) skłania się ku znaczeniu przyzwalającemu — pozwoliłem: 동생이 놀게 했어요 (dongsaengi nolge haesseoyo, pozwoliłem rodzeństwu się bawić).

-게 만들다 (sprawić, że) podkreśla doprowadzenie do rezultatu lub uczucia i działa też z czasownikami opisowymi: 저를 웃게 만들어요 (jeoreul utge mandeureoyo, to mnie rozśmiesza), 방을 시원하게 만들어요 (sprawia, że w pokoju jest chłodno).

Krok 4 — 시키다 z 한자어

Wiele czasowników rzeczownik + 하다 tworzy stronę sprawczą przez zamianę na 시키다 (nie każdy — nie istnieje *사랑시키다): 공부하다 -> 공부시키다, 준비하다 -> 준비시키다, 안심하다 -> 안심시키다 (uspokoić kogoś) — i tu również działa zasada z Kroku 2, oznaczająca osobę nakłanianą zależnie od tego, czy własne dopełnienie 한자어 jest nazwane: gdy żadne nie jest nazwane, osoba nakłaniana przyjmuje 을/를 (아이를 공부시켜요), a gdy tylko pojawi się dopełnienie, przechodzi na 에게/한테 (아이들에게 방을 청소시켜요). Nie myl tego ze zwykłym 하다 (robisz to sam) ani z 시키다 = „zamówić (jedzenie)”: 짜장면을 시켜요 (jjajangmyeoneul sikyeoyo, zamówić jjajangmyeon) — potoczny kuzyn bardziej oficjalnego 주문하다.

Krok 5 — Jak odróżnić stronę sprawczą od biernej (lekcja 55)

Cztery infiksy 이·히·리·기 tworzą też stronę bierną, więc wiele form się pokrywa. Rozstrzygają o tym dwa sygnały:

• 우·구·추 są tylko sprawcze — 재우다, 세우다, 늦추다 nigdy nie mogą być bierne.
• Odczytaj ramę przypadków. Strona sprawcza dodaje sprawcę i zachowuje (lub dodaje) dopełnienie z 을/를; strona bierna zamienia pacjensa w podmiot z 이/가 i nie dodaje nowego dopełnienia. Zatem 아이에게 밥을 먹이다 (karmić, strona sprawcza) wobec 밥이 잘 안 먹혀요 (babi jal an meokyeoyo, jedzenie nie chce przejść, strona bierna). Naprawdę dwuznaczne czasowniki o tej samej formie (보이다, 읽히다) czyta się tak samo: 사진을 보여요 (pokazuje zdjęcie, strona sprawcza) wobec 산이 보여요 (góra jest widoczna, strona bierna). Dla bardziej oficjalnego „dopilnować, żeby ktoś coś zrobił” koreański używa też -도록 하다 (zob. lekcję 51).

Formy i schematy

Leksykalne infiksy sprawcze (temat -> forma sprawcza -> 해요체):

Trzy strategie obok siebie:

Jak oznaczana jest osoba nakłaniana:

Przykłady

Typowe błędy

• 아이를 밥을 먹여요. (Aireul babeul meogyeoyo.) -> 아이에게 밥을 먹여요. (Aiege babeul meogyeoyo.) — baza przechodnia ma już swoje 밥을, więc osoba nakłaniana przyjmuje 에게; dwa 을/를 pod rząd są niegramatyczne.
• 아이를 일찍 잤어요. (Aireul iljjik jasseoyo.) -> 아이를 일찍 재웠어요. (Aireul iljjik jaewosseoyo.) — 자다 (spać) jest nieprzechodni i nie może przyjmować dopełnienia z 를; żeby powiedzieć „położyć kogoś spać”, użyj formy sprawczej 재우다.
• 아이에게 옷을 입어요. (Aiege oseul ibeoyo.) -> 아이에게 옷을 입혀요. (Aiege oseul ipyeoyo.) — 입다 to „nosić (na sobie)”; żeby ubrać kogoś innego, potrzeba formy sprawczej 입히다 z infiksem -히-.
• 엄마가 아이에게 방을 청소했어요. (Eommaga aiege bangeul cheongsohaesseoyo.) -> 엄마가 아이에게 방을 청소시켰어요. (Eommaga aiege bangeul cheongsosikyeosseoyo.) — zwykłe 청소하다 oznacza, że robisz to sam, i nie ma miejsca na osobę nakłanianą do działania (아이에게); żeby kazać komuś zrobić czynność 하다, zamień na 시키다.
• 동생를 웃겼어요. (Dongsaengreul utgyeosseoyo.) -> 동생을 웃겼어요. (Dongsaengeul utgyeosseoyo.) — 동생 kończy się na 받침, więc partykuła dopełnienia to 을, nigdy *를.

Wskazówki

• 우·구·추 = zawsze forma sprawcza. Infiksy 이·히·리·기 są wspólne z formą bierną (lekcja 55), ale 우·구·추 tworzą wyłącznie formy sprawcze — więc 재우다, 세우다, 늦추다 nigdy nie mogą być bierne. Szybki sygnał do rozróżnienia.
• Odczytaj ramę przypadków, nie końcówkę. 보이다 i 읽히다 mogą być zarówno formą sprawczą, jak i bierną. Jeśli jest dopełnienie z 을/를 i sprawca, to forma sprawcza (사진을 보여요, pokazuje zdjęcie); jeśli pacjens jest podmiotem z 이/가 i nie ma nowego dopełnienia, to strona bierna (별이 보여요, gwiazdy są widoczne).
• -게 하다 to rozwiązanie awaryjne. Zbiór leksykalny jest zamknięty i trzeba go zapamiętać; gdy czasownik nie ma swojej formy albo jej nie pamiętasz, temat + -게 하다 działa zawsze. Postaw 을/를 przy osobie nakłanianej, żeby skłonić się ku „kazać”, a 이/가 ku „pozwolić”.
• 시키다 tworzy stronę sprawczą od wielu rzeczowników na 하다. Zamień 하다 -> 시키다: 공부하다 -> 공부시키다, 청소하다 -> 청소시키다 — ale nie od każdego (nie istnieje *사랑시키다). Tylko nie myl tego z 시키다 „zamówić (jedzenie)”, jak w 커피를 시켜요.