W skrócie

Japoński ma dwa słowa na „tylko” i nie są one wymienne: だけ dake jest neutralne i łączy się ze zwykłym orzecznikiem (水だけ飲みます mizu dake nomimasu, „piję tylko wodę”), natomiast しか shika wymusza przeczenie na czasowniku i dodaje narzekanie — „to wszystko, co jest” (水しか飲みません mizu shika nomimasen). ばかり bakari znaczy „nic tylko, wciąż”, a tę samą ilość można pochwalić przez も (十人も来ました, „przyszło aż dziesięć osób”) albo ubolewać nad nią przez しか〜ない (十人しか来ませんでした, „przyszło tylko dziesięć osób”).

Zasada

Te partykuły nie oznaczają ról gramatycznych tak jak を czy に. Wyróżniają jedno słowo — japońskie gramatyki nazywają je 取り立て助詞 toritate-joshi, „partykułami wyróżniającymi”. Stoją po słowie, które podkreślają, i zostawiają resztę struktury zdania bez zmian.

Krok 1 — だけ: neutralne „tylko”, dołącza się niemal do wszystkiego. Postaw だけ bezpośrednio po rzeczowniku, ilości albo czasowniku w formie prostej. Nic innego w zdaniu się nie zmienia, a orzecznik zostaje twierdzący.

• Rzeczownik: 水だけ mizu dake — „tylko woda”
• Ilość: 三人だけ sannin dake — „tylko trzy osoby”
• Czasownik (forma prosta): 見るだけ miru dake — „tylko patrzeć”

Wyrastają z tego dwa bardzo częste schematy. 〜だけです dake desu zamyka zdanie stwierdzeniem „to wszystko, co jest”: 見ているだけです (Mite iru dake desu) — „Tylko oglądam”. 〜だけで dake de znaczy „wystarczy to zrobić, i nic więcej”: ボタンを押すだけで、コーヒーが出ます (Botan o osu dake de, kōhī ga demasu) — „Wystarczy nacisnąć przycisk, a kawa wypływa”.

Zwróć uwagę na kwestię rejestru: czasownik przed だけ jest w formie prostej, nawet gdy zdanie kończy się grzecznie. ○食べるだけです (taberu dake desu) w przeciwieństwie do ×食べますだけです. To ta sama zasada, którą poznałeś przy こと i とき — grzeczność mieszka wyłącznie w orzeczniku końcowym.

Krok 2 — しか: „tylko”, a czasownik MUSI być przeczący. しか nie ma opcjonalnego przeczenia jak angielskie „only”; ない／ません jest częścią samej konstrukcji. Pomiń je, a zdanie jest po prostu niegramatyczne.

• 千円しかありません。 (Sen’en shika arimasen.) — „Mam tylko 1000 jenów”.
• 日本語しか話せません。 (Nihongo shika hanasemasen.) — „Potrafię mówić tylko po japońsku”.

Uczący się odczytują しか〜ない jako podwójne przeczenie i się gubią. Nie tłumacz tego słowo w słowo: しか oznacza ten jeden wyjątek, ない wymazuje wszystko inne. 千円しかありません dosłownie mówi „poza 1000 jenami nie ma nic” — co znaczy dokładnie „mam tylko 1000 jenów”.

Krok 3 — Usłysz nastawienie. だけ relacjonuje fakt. しか dodaje, że ilość jest niewystarczająca albo mniejsza, niż się spodziewałeś. 千円だけあります to spokojny bilans; 千円しかありません to małe westchnienie. Wybieraj według odczucia, nie według słownika.

Krok 4 — Obserwuj, co dzieje się z innymi partykułami. が i を znikają przed しか. Pozostałe partykuły (に, で, と, から, まで) zostają, a しか idzie po nich.

• 水を飲みます -> 水しか飲みません（×水をしか）
• 駅前にあります -> 駅前にしかありません ekimae ni shika arimasen — „jest tylko przed stacją”
• ここで買えます -> ここでしか買えません koko de shika kaemasen — „można to kupić tylko tutaj”

だけ jest luźniejsze: zarówno 水だけ飲みます, jak i 水だけを飲みます są poprawne, i pojawiają się zarówno 東京にだけ, jak i 東京だけに (Tōkyō ni dake / Tōkyō dake ni, „tylko w Tokio”). Można je nawet zestawić razem dla podkreślenia: だけしか〜ない — 千円だけしかありません。 (Sen’en dake shika arimasen.) — „Mam raptem 1000 jenów”.

Krok 5 — ばかり: „nic tylko, wciąż”. Po rzeczowniku narzeka, że jedna rzecz wypiera wszystko inne: 息子はゲームばかりしています (Musuko wa gēmu bakari shite imasu) — „Mój syn nie robi nic innego, tylko gra w gry”. Z czasownikiem w formie て użyj 〜てばかりいる: 遊んでばかりいます (Asonde bakari imasu) — „on wciąż się tylko bawi”. Zwróć uwagę na kolejność — najpierw forma て, potem ばかり, potem いる.

ばかり ma drugą, niezwiązaną funkcję: forma prosta na た + ばかり = „dopiero co coś zrobiłem”. 来たばかりです (Kita bakari desu) — „Dopiero co przyszedłem”. Znowu czasownik przed ばかり jest w formie prostej na た, nigdy ました. Bliski krewny, 〜たところだ, należy do Rzeczowników formalnych こと, もの, ところ — tam go poznasz.

Krok 6 — Ilość + も, lustrzane odbicie しか. Postaw も po liczebniku z klasyfikatorem, a znaczy to „aż, cały” — mówiący uważa ilość za dużą. Postaw しか〜ない przy tej samej liczbie, a stanie się ona mała i rozczarowująca.

• 三時間も待ちました。 (Sanjikan mo machimashita.) — „Czekałem aż trzy godziny”.
• 三時間しか待ちませんでした。 (Sanjikan shika machimasen deshita.) — „Czekałem tylko trzy godziny”.

Sama liczba się nie zmienia; zmienia się tylko Twoja ocena jej. To „wzmacniające” も, inne niż „też” も, które poznałeś w lekcji 6.

Krok 7 — くらい／ぐらい: „około” i „nie więcej niż tyle”. Po ilości to zwykłe przybliżenie, a oba warianty ぐらい i くらい są swobodnie wymienne: 三十分ぐらい (sanjuppun gurai) — „około trzydziestu minut”. Po zaimku wskazującym zamiast tego umniejsza daną rzecz: それくらい自分でできます (Sore kurai jibun de dekimasu) — „To potrafię zrobić sam”. Pełniejszy system stopnia — ほど, くらい, ば〜ほど — czeka w Stopień i proporcjonalność.

To jeszcze nie dla Ciebie. さえ sae („nawet”) i wzmacniające まで made („nawet, posunięte aż do”) też wyróżniają, ale należą do zestawu poziomu B2 w Wzmocnieniu i ograniczeniu, razem z 〜こそ i 〜のみ. Rozpoznawaj je w czytaniu — nie sięgaj po nie jeszcze.

Formy i schematy

Do czego dołącza się każda partykuła.

だけ kontra しか — to samo słowo po angielsku, dwa różne zdania.

Jedna ilość, trzy wyroki.

Przykłady

Typowe błędy

• 千円しかあります。 (Sen’en shika arimasu.) -> 千円しかありません。 (Sen’en shika arimasen.) — しか nie może stać z czasownikiem twierdzącym. Przecząca końcówka to połowa konstrukcji, nie dodatkowe znaczenie.
• 水をしか飲みません。 (Mizu o shika nomimasen.) -> 水しか飲みません。 (Mizu shika nomimasen.) — が i を znikają przed しか. Przetrwają tylko に, で, と i im podobne: 駅前にしかありません.
• 日本語だけ話せません。 (Nihongo dake hanasemasen.) -> 日本語しか話せません。 (Nihongo shika hanasemasen.) — だけ z przeczeniem jest gramatyczne, ale znaczy coś odwrotnego: „japoński to jedyny język, którym nie potrafię mówić”. Dla „tylko po japońsku” właściwa para to しか〜ない.
• 昼ご飯を食べましたばかりです。 (Hirugohan o tabemashita bakari desu.) -> 昼ご飯を食べたばかりです。 (Hirugohan o tabeta bakari desu.) — ばかり bierze prostą formę na た. Grzeczność należy do końcowego です, nigdy do czasownika w środku.
• 弟は遊びばかりいます。 (Otōto wa asobi bakari imasu.) -> 弟は遊んでばかりいます。 (Otōto wa asonde bakari imasu.) — gdy ばかり łączy się z いる, doczepia się do formy na て: 遊んで + ばかり + います.

Wskazówki

• しか nigdy nie podróżuje samo. Wyćwicz ucho, by spodziewać się ません na końcu zdania w chwili, gdy usłyszysz しか. Zdanie z しか bez przeczenia brzmi dla Japończyka tak samo źle, jak dla anglojęzycznego brzmi „I have any money”.
• Ten sam fakt, dwa nastroje. 千円だけあります i 千円しかありません opisują identyczny portfel. だけ liczy; しか wzdycha. Jeśli powiedziałbyś „tylko 1000 jenów!” z emocją, sięgnij po しか.
• も i しか tworzą dobraną parę. Dołączają się w tym samym miejscu — do liczebnika z klasyfikatorem — i ciągną w przeciwne strony: 五分も休みました („dostałem całe pięć minut odpoczynku”) w przeciwieństwie do 五分しか休めませんでした („dostałem tylko pięć minut”). Nauka ich razem utrwala obie.
• ばかり ma dwa życia, rozróżniane po tym, co je poprzedza. Po rzeczowniku lub formie na て to narzekanie na powtarzalność (ゲームばかり, 遊んでばかり); po prostej formie na た to czas — „dopiero co to zrobił”. Ta sama partykuła, żadnego wspólnego znaczenia.