W skrócie

Angielski ma jedno „and”; japoński dobiera inne narzędzie zależnie od tego, co łączysz i czy lista jest kompletna. Rzeczowniki: と to to pełna lista, や ya i とか toka to próbki („rzeczy typu”). Zdania: し shi piętrzy powody lub cechy, które prowadzą w tę samą stronę. Czasowniki: 〜たり〜たり + する daje próbkę czynności. Ta, która wszystkim sprawia kłopot, to たり — to lista reprezentatywna, nigdy sekwencja zdarzeń.

Zasada

Krok 1 — Wyliczanie rzeczowników: と jest zamknięte, や jest otwarte

と łączy rzeczowniki w listę wyczerpującą: to i nic więcej.

• 机の上に本とノートがあります。 (Tsukue no ue ni hon to nōto ga arimasu.) — książka i zeszyt, to cała zawartość.

や łączy rzeczowniki w listę reprezentatywną: to, i jeszcze coś poza tym.

• 机の上に本やノートがあります。 (Tsukue no ue ni hon ya nōto ga arimasu.) — książka, zeszyt i jeszcze coś.

We współczesnym japońskim obie partykuły stawia się zwykle między rzeczownikami, bez niczego po ostatnim: 本やノートや -> ✗. (Końcowe と przetrwało w formalnych lub utrwalonych zwrotach — 君とぼくとの仲 kimi to boku to no naka — ale wiszące や nie jest używane.) Aby wprost pokazać otwartość listy, zamknij ją słowem など nado („i tak dalej”): 本やノートなど hon ya nōto nado. や i など to naturalna para, a など może też iść po pojedynczym rzeczowniku.

Krok 2 — とか: mówiona wersja や

とか to potoczny odpowiednik, z dwiema swobodami, których や nie ma.

1. Może stać też po ostatnim elemencie: パンとか牛乳とか買ってきてください。 (Pan toka gyūnyū toka katte kite kudasai.)
2. Dołącza się do czasowników i zdań, nie tylko do rzeczowników: 休みの日は本を読むとか、映画を見るとかしています。 (Yasumi no hi wa hon o yomu toka, eiga o miru toka shite imasu.)

Porządek rejestru, od potocznego do formalnego: とか < や < や〜など. とか jest wszędzie w mowie; w raporcie czy formalnym e-mailu użyj や〜など.

Krok 3 — Wyliczanie zdań z し

し łączy całe zdania, które wskazują w tym samym kierunku — kilka powodów jednego wniosku, albo kilka dobrych (lub złych) cech jednej rzeczy. Dołącza się do orzeczenia w formie prostej, albo grzecznej, tak jak から; po rzeczowniku lub przymiotniku na な potrzebujesz だ (prosta) lub です (grzeczna): 静かだし shizuka da shi, nigdy ✗静かし.

• この店は安いし、おいしいし、店員も親切です。 (Kono mise wa yasui shi, oishii shi, ten’in mo shinsetsu desu.)

Zwróć uwagę na も w ostatnim zdaniu. Listy z し uwielbiają も, bo każdy element to kolejny dowód dokładany do tego samego werdyktu — „tanio, a do tego smacznie, a na dodatek personel jest miły”.

Samo し już zakłada „i jest tego więcej”. 今日は疲れましたし、帰ります (Kyō wa tsukaremashita shi, kaerimasu) znaczy „jestem zmęczony, między innymi, więc idę do domu” — sugeruje niewypowiedziane dalsze powody, co właśnie sprawia, że brzmi łagodniej niż から.

Krok 4 — Od し do から: złagodzony powód

Ponieważ zdanie z し podaje powód, nie nalegając na niego, jest łagodniejszym sposobem tłumaczenia się niż から (lekcja 21). Dwa częste schematy:

• Samo し, z wnioskiem po nim: 雨だし、今日はやめましょう。 (Ame da shi, kyō wa yamemashō.)
• Zdania z し ułożone jedno po drugim, a na końcu から／ので, które podaje werdykt: 安いし、近いから、この店にします。 (Yasui shi, chikai kara, kono mise ni shimasu.)

Możesz też zatrzymać się po し i pozwolić słuchaczowi dokończyć myśl — もう遅いですし…… (Mō osoi desu shi……) to kompletna, grzeczna odmowa.

Krok 5 — Wyliczanie czasowników: 〜たり〜たり + する

Dla czynności weź formę na た każdego czasownika, dodaj り i zamknij całość słowem する — które niesie na sobie cały czas i grzeczność zdania.

V-た + り、V-た + り + します／しました

• 休みの日は本を読んだり、映画を見たりします。 (Yasumi no hi wa hon o yondari, eiga o mitari shimasu.)

Dwa czasowniki to standard; samo jedno たり też jest w porządku i znaczy „…i tym podobne”. Dołączają się też przymiotniki i rzeczowniki: 暑かったり寒かったり atsukattari samukattari, 雨だったり ame dattari.

Para przeciwieństw daje naprzemienność — w tę i z powrotem, to tak, to nie: 雨が降ったりやんだりしています。 (Ame ga futtari yandari shite imasu.)

A 〜たりして samo w sobie to zastrzeżenie — rzucenie możliwości bez zobowiązania: もしかしたら、彼も来たりして。 (Moshikashitara, kare mo kitari shite.) — „Może nawet się pojawi”.

Krok 6 — Czego たり NIE znaczy

たり nie jest sekwencją. Nigdy nie znaczy „zrobiłem A, potem B”. Te dwa czasowniki to próbka tego, co się działo, w dowolnej kolejności. Do prawdziwej sekwencji użyj formy na て albo てから (lekcja 23):

• ✗ 朝ご飯を食べたり、学校へ行ったりします。 (jako „zjadłem śniadanie, a potem poszedłem do szkoły”)
• ○ 朝ご飯を食べてから、学校へ行きます。 (Asagohan o tabete kara, gakkō e ikimasu.)

Formy i schematy

Wyliczanie rzeczowników — cztery znaczniki, jedna decyzja:

Do czego dołącza się し (ten sam wzór co から — forma prosta lub grzeczna, ale rzeczownik/przymiotnik na な potrzebuje łączki):

Budowa 〜たり — to forma na た plus り, więc całą pracę wykonują reguły formy na た (lekcja 17):

Przykłady

Typowe błędy

• 映画を見るや本を読みます。 (Eiga o miru ya hon o yomimasu.) -> 映画を見たり本を読んだりします。 (Eiga o mitari hon o yondari shimasu.) — や łączy tylko rzeczowniki. Do czynności użyj 〜たり〜たり albo potocznego 〜とか〜とか.
• 本を読んだり、映画を見ます。 (Hon o yondari, eiga o mimasu.) -> 本を読んだり、映画を見たりします。 (Hon o yondari, eiga o mitari shimasu.) — każdy wyliczony czasownik przyjmuje り, a listę musi zamknąć する. Pozostawienie ostatniego czasownika bez tego łamie wzór.
• 昨日は本を読んだり、音楽を聞いたりします。 (Kinō wa hon o yondari, ongaku o kiitari shimasu.) -> ……聞いたりしました。 (…kiitari shimashita.) — たり samo w sobie nie ma czasu. Cały czas siedzi na końcowym する, więc zdanie w przeszłości wymaga しました.
• この部屋は静かし、便利です。 (Kono heya wa shizuka shi, benri desu.) -> この部屋は静かだし、便利です。 (Kono heya wa shizuka da shi, benri desu.) — przymiotnik na な lub rzeczownik potrzebuje łączki przed し: 静かだし／静かですし. Przymiotnik na い dołącza się bezpośrednio: 安いし.
• 毎朝、起きたり、顔を洗ったりします。 (Maiasa, okitari, kao o arattari shimasu.) -> 毎朝、起きてから、顔を洗います。 (Maiasa, okite kara, kao o araimasu.) — たり wylicza przypadkową próbkę, więc nie może wyrazić „najpierw to, potem tamto”. Sekwencja to zadanie dla て／てから.

Wskazówki

• Sortuj według tego, co łączysz. Rzeczowniki -> と／や／とか. Całe zdania (powody, cechy) -> し. Czynności -> 〜たり〜たり + する. Trafna pierwsza decyzja, a reszta jest już mechaniczna.
• と mówi „to wszystko”. Odpowiedź 何を買いましたか przez パンと牛乳を買いました zapewnia, że kupiłeś dokładnie dwie rzeczy; パンや牛乳を買いました zostawia miejsce na resztę zakupów. Kiedy nie masz pewności, czy lista jest kompletna — co jest normą — や albo とか jest bezpieczniejszym, bardziej naturalnym wyborem.
• し nie jest neutralnym „i”. Zawsze za czymś przemawia. Nizanie neutralnych faktów za pomocą し brzmi, jakbyś budował argumentację, więc do zwykłego opisu sekwencyjnego użyj zamiast tego formy na て.
• Zamykający czasownik niesie wszystko. W zdaniu z たり grzeczność, czas i przeczenie mieszkają na końcowym する: しています, しました, しません. Uczący się często próbują odmieniać samo たり — nie ma tam nic do odmiany.