W skrócie

Strona bierna zamienia dopełnienie zdania w stronie czynnej na jego podmiot: L’insegnante sceglie Marco staje się Marco è scelto dall’insegnante. Buduje się ją za pomocą essere + imiesłów czasu przeszłego w dowolnym czasie, albo za pomocą venire + imiesłów tylko w czasach prostych, żeby podkreślić czynność w trakcie jej trwania. Imiesłów zawsze zgadza się z nowym podmiotem w rodzaju i liczbie, a wykonawca czynności, jeśli w ogóle jest wymieniony, występuje po da.

Zasada

Zdanie w stronie czynnej ma wykonawcę (podmiot) działającego na odbiorcę (dopełnienie bliższe). Strona bierna odwraca kamerę: odbiorca staje się podmiotem, czasownik przyjmuje formę być + zrobiony, a wykonawca zostaje przesunięty na koniec albo pominięty całkowicie. Często chodzi właśnie o to, żeby nie wymieniać wykonawcy: Il ladro è stato arrestato — nieważne, przez kogo.

• Krok 1 — Stronę bierną mogą tworzyć tylko czasowniki przechodnie. Strona bierna potrzebuje dopełnienia bliższego, które awansuje na podmiot. La polizia arresta il ladro -> Il ladro è arrestato działa, bo il ladro jest dopełnieniem bliższym. Czasowniki bez dopełnienia bliższego — andare, arrivare, dormire, albo czasowniki wymagające przyimka, jak telefonare a — nie mają nic do awansowania, więc w ogóle nie mają strony biernej.
• Krok 2 — Zbuduj essere + imiesłów czasu przeszłego. essere niesie czas gramatyczny; imiesłów niesie znaczenie. Ponieważ essere może występować w dowolnym czasie, strona bierna istnieje w każdym czasie: è invitato (teraźniejszy), era invitato (imperfetto), è stato invitato (passato prossimo), sarà invitato (przyszły), sarebbe invitato (tryb przypuszczający).
• Krok 3 — Uzgodnij imiesłów z podmiotem. Po essere imiesłów zachowuje się jak przymiotnik, więc dopasowuje się do podmiotu w rodzaju i liczbie: Il libro è letto, La lettera è letta, I libri sono letti, Le lettere sono lette. W czasach złożonych zgadzają się oba imiesłowy — stato/a/i/e czasownika essere oraz czasownik główny: La casa è stata venduta, Le case sono state vendute.
• Krok 4 — Nazwij wykonawcę za pomocą da. Jeśli chcesz wspomnieć, kto wykonuje czynność, użyj da (ściągniętego z przedimkiem jak zwykle: dal, dalla, dagli…): La cena è preparata da Maria, Il ladro è stato arrestato dalla polizia. Wykonawca jest opcjonalny i często pomijany.

venire: strona bierna czynności w trakcie trwania

W czasach prostych (jednowyrazowych) możesz zastąpić essere przez venire + imiesłów. venire wyraźnie zaznacza, że zdanie mówi o czynności jako procesie, a nie o stanie będącym jej wynikiem:

• Il ladro viene arrestato dalla polizia. (is being arrested)
• Le tasse vengono pagate ogni anno.
• La chiesa venne costruita nel 1400. (passato remoto, lekcja 44)

Ograniczenie jest ścisłe: venire działa tylko w czasach prostych. Nie istnieje è venuto arrestato — w czasach złożonych trzeba wrócić do essere (è stato arrestato).

essere czy venire: stan czy czynność?

essere + imiesłów bywa niejednoznaczny między czynnością a stanem będącym jej wynikiem. La porta è chiusa może znaczyć drzwi są zamknięte (stan, opisujący, jak coś jest) albo drzwi są (właśnie) zamykane (czynność). venire usuwa tę wątpliwość — może oznaczać tylko czynność: La porta viene chiusa alle otto = drzwi zamyka się o ósmej (ktoś je zamyka). Użyj więc essere, gdy chodzi ci o stan, i venire, gdy chcesz podkreślić, że ktoś wykonuje czynność — pamiętając, że ta druga możliwość istnieje tylko w czasach prostych.

Codzienna alternatywa: si passivante

Mówiony włoski bardzo często omija pełną stronę bierną i używa zamiast niej biernego si (lekcja 32): Qui si parla italiano zamiast L’italiano è parlato qui, Si vendono case zamiast Le case sono vendute. Gdy nie trzeba nazywać wykonawcy, wersja z si jest zwykle wyborem bardziej naturalnym.

Formy i schematy

Przekształcenie: strona czynna -> strona bierna:

Strona bierna z essere we wszystkich czasach (czasownik invitare, podmiot Marco):

Zgodność imiesłowu — dopasowuje się do podmiotu jak przymiotnik:

essere vs venire (czasownik chiudere la porta):

Przykłady

Typowe błędy

• Il libro è letta da tutti. -> Il libro è letto da tutti. Imiesłów zgadza się z podmiotem libro (rodzaj męski), a nie z kimkolwiek innym w zdaniu.
• Le case sono stato vendute. -> Le case sono state vendute. W czasach złożonych zgadzają się oba imiesłowy: stato zmienia się w state, żeby dopasować się do case.
• Il ladro è venuto arrestato dalla polizia. -> Il ladro è stato arrestato dalla polizia. venire nie ma strony biernej złożonej — w passato prossimo trzeba użyć essere.
• La lettera è scritta di Marco. -> La lettera è scritta da Marco. Wykonawcę wprowadza da, nigdy di.
• Maria è stata telefonata. -> A Maria hanno telefonato. telefonare a nie ma dopełnienia bliższego, więc nie da się go użyć w stronie biernej; można to zrobić tylko z czasownikami przechodnimi.

Wskazówki

• Traktuj imiesłów jak przymiotnik. essere + imiesłów zgadza się z podmiotem dokładnie tak samo jak essere + przymiotnik: La torta è buona / La torta è mangiata, Le torte sono buone / Le torte sono mangiate. Jeśli potrafisz uzgadniać przymiotniki, potrafisz też tworzyć stronę bierną.
• venire = czynność, essere = może stan. Gdy twoje zdanie można odczytać jako stan (La porta è chiusa), przejdź na venire, żeby jasno pokazać, że ktoś to robi (La porta viene chiusa). Pamiętaj tylko, że venire istnieje wyłącznie w czasach prostych.
• da na «by». Gdziekolwiek angielski mówi by (someone), włoski mówi da (+ przedimek: dal, dalla, dai…). To jedyny przyimek potrzebny w stronie biernej.
• Jeśli masz wątpliwości, użyj si. Codzienny włoski woli bierne si (lekcja 32), kiedy wykonawca nie jest ważny: Si parla italiano, Si vendono case. Sięgaj po pełną stronę bierną głównie wtedy, gdy chcesz nazwać wykonawcę.