W skrócie

Są dwa sposoby przekazania tego, co ktoś powiedział. Mowa bezpośrednia cytuje słowo w słowo, w ramie dwukropka i cudzysłowów: דנה אמרה: “אני עייפה” (dana amra: “ani ayefa”, «Dana powiedziała: „Jestem zmęczona”»). Mowa pośrednia (zależna) wkłada wypowiedź do Twojego własnego zdania jako zdanie podrzędne: דנה אמרה שהיא עייפה (dana amra she-hi ayefa, „Dana powiedziała, że jest zmęczona”). Słowa nie są już mówiącego — są Twoje, opowiedziane na nowo.

Zamiana bezpośredniej na pośrednią to dwie korekty. Po pierwsze, dobierz właściwy łącznik do rodzaju wypowiedzi: ש־ dla stwierdzenia, אם dla pytania rozstrzygnięcia, gołe słowo pytające dla pytania szczegółowego, bezokolicznik dla prośby. Po drugie — i to nagłówek całej lekcji — przesuń deiksy (osobę, miejsce, czas), ale zachowaj czas gramatyczny. Hebrajski, w odróżnieniu od angielskiego, nie cofa czasu: „jestem zmęczony” zostaje teraźniejszy wewnątrz „powiedziała, że jest zmęczona”. Nigdy nie tłumacz angielskiego „said she was”. (Polski też nie cofa czasu — „powiedziała, że jest zmęczona” — więc ta reguła nie jest dla Ciebie nowością.)

Zasada

• Mowa bezpośrednia = dwukropek + cudzysłowy; pośrednia = wypowiedź jako zdanie z ש. Cytat bezpośredni zachowuje oryginał słowo w słowo, z dwukropkiem i cudzysłowami: הוא אמר: “אני לא בא” (hu amar: “ani lo ba”, «powiedział: „Nie przychodzę”»). Mowa pośrednia zdejmuje cudzysłowy i doczepia słowa jako zdanie podrzędne: הוא אמר שהוא לא בא (hu amar she-hu lo ba, „powiedział, że nie przychodzi”). Spójnik dopełnieniowy ש־ to ten sam łącznik podrzędności, który poznałeś w Zdania dopełnieniowe (she-; rotze she-) — doklejony bez spacji.

• Wybierz czasownik mówienia, potem jego rządzony przyimek. Czasownik ramy decyduje, jak oznaczona jest osoba. אמר (amar, „powiedział, powiedział komuś”) oznacza adresata przez ל־: אמר לי (amar li, „powiedział mi”). שאל (sha’al, „zapytał”) oznacza pytaną osobę przez את: שאל אותי (sha’al oti, „zapytał mnie”). ביקש (bikesh, „poprosił”) oznacza osobę przez מ־: ביקש ממני (bikesh mimeni, „poprosił mnie”). טען (ta’an, „twierdził”) bierze po prostu ש. Ten podział אמר ל־ / ביקש מ־ to rekcja z Czasowniki z przyimkami rządzonymi (rekcja) — nie krzyżuj jej.

• Zależne stwierdzenie → ש־. Zacytowane stwierdzenie staje się zdaniem z ש po אמר / טען / ענה: הוא טען שהוא צודק (hu ta’an she-hu tzodek, „twierdził, że ma rację”). Tak jak w zdaniach dopełnieniowych, ש nie można pominąć tak, jak angielski pomija „that”.

• Zależne pytanie rozstrzygnięcia → אם („czy”), nie ש. Zacytowane pytanie rozstrzygnięcia („Jesteś głodny?”) oddaje się przez אם (im, tu „czy”): שאלתי אם הוא רעב (sha’alti im hu ra’ev, „zapytałem, czy jest głodny”). To to samo słowo co warunkowe אם, ale inna funkcja — i zdecydowanie nie ש. שאלתי שהוא רעב znaczyłoby „stwierdziłem, że jest głodny”, a nie „zapytałem, czy…”.

• Zależne pytanie szczegółowe → zachowaj słowo pytające; NIE dodawaj ש. Zacytowane pytanie szczegółowe zachowuje swoje słowo pytające (מתי, איפה, למה, מי, מה…), które już samo łączy zdanie — więc nigdy nie stawiaj ש przed nim: הוא שאל מתי אני בא (hu sha’al matai ani ba, „zapytał, kiedy przychodzę”), שאלתי אותה איפה היא גרה (sha’alti ota eifo hi gara, „zapytałem ją, gdzie mieszka”). שאל שמתי to podwójny wskaźnik i jest błędne.

• Zależna prośba/rozkaz → bezokolicznik (albo ש־ + czas przyszły). Zacytowany imperatyw („Siadaj!”, „Czekaj!”) zwykle oddaje się przez ביקש מ־ + bezokolicznik: היא ביקשה מאיתנו לשבת (hi biksha me’itanu lashevet, „poprosiła nas, żebyśmy usiedli”). Alternatywa to אמר + ש־ + czasownik w czasie przyszłym: אמא אמרה שאחזור מוקדם (ima amra she-echzor mukdam, „Mama kazała mi wrócić wcześnie”, dosłownie «powiedziała, że wrócę wcześnie»).

• ZASADA NAGŁÓWKOWA: hebrajski NIE cofa czasu gramatycznego. Zachowaj dokładny czas oryginalnej wypowiedzi, bez względu na to, kiedy ją relacjonujesz. Bezpośrednie „אני עייפה” (czas teraźniejszy) zostaje teraźniejsze w ramie: היא אמרה שהיא עייפה (hi amra she-hi ayefa) — nigdy שהיא הייתה עייפה. Bezpośrednie „אכלתי” (czas przeszły) zostaje przeszłe: אמרו שכבר אכלו (amru she-kvar achlu, „powiedzieli, że już zjedli” — hebrajski prosty przeszły tam, gdzie angielski używa „had eaten”). Bezpośrednie „אבוא” (czas przyszły) zostaje przyszłe: אמר שיבוא (amar she-yavo, „powiedział, że przyjdzie”). Angielski przesuwa teraźniejszy→przeszły i will→would; hebrajski zostawia czas dokładnie taki, jak wypowiedziano. (Polski robi to samo: „powiedziała, że jest zmęczona”, nie „była”.)

• Przesuń deiksy: osobę, miejsce, czas. Co się zmienia, to wskazywanie. Osoba: אני mówiącego („ja”) staje się הוא / היא z Twojego punktu widzenia, a ich אתה („ty”) może stać się אני. Miejsce: כאן / פה („tu”) → שם („tam”). Czas: מחר („jutro”) → למחרת (lemachorat, „następnego dnia”); היום („dziś”) → באותו יום (be-oto yom, „tego dnia”); עכשיו („teraz”) → אז („wtedy”). Tak więc zacytowane „אבוא מחר” zrelacjonowane później staje się אמר שיבוא למחרת (amar she-yavo lemachorat).

Formy i schematy

Czasowniki mówienia i ich rządzone oznaczenie:

Cztery zamiany — cytat bezpośredni → zdanie pośrednie:

Przesunięcie deiks (osoba / miejsce / czas) — oryginał → relacja:

Czas gramatyczny zostaje, nie jest przesuwany (kontrast z angielskim):

Przykłady

Typowe błędy

• דנה אמרה שהיא הייתה עייפה (relacjonując „אני עייפה”) -> דנה אמרה שהיא עייפה (dana amra she-hi ayefa) — hebrajski nie cofa czasu; oryginał w czasie teraźniejszym zostaje teraźniejszy, w odróżnieniu od angielskiego „said she was”.
• שאלתי שהוא רעב -> שאלתי אם הוא רעב (sha’alti im hu ra’ev) — zależne pytanie rozstrzygnięcia bierze אם („czy”), nigdy ש; ש zamieniłoby je w stwierdzenie.
• הוא שאל שמתי אני בא -> הוא שאל מתי אני בא (hu sha’al matai ani ba) — nigdy nie stawiaj ש przed słowem pytającym; słowo pytające już samo łączy zdanie.
• ביקשתי לו לחכות -> ביקשתי ממנו לחכות (bikashti mimeno lechakot) — ביקש rządzi מ־ („od”) dla osoby, nie ל־; tylko אמר bierze adresata z ל־.
• הוא אמר שיבוא מחר (relacjonując przeszłą wypowiedź) -> הוא אמר שיבוא למחרת (hu amar she-yavo lemachorat) — przesuń deiksę czasu: „jutro” mówiącego staje się „następnego dnia” w relacji.
• דנה אמרה היא עייפה -> דנה אמרה שהיא עייפה (dana amra she-hi ayefa) — zależne stwierdzenie nadal potrzebuje spójnika dopełnieniowego ש; hebrajski nie może go pominąć tak, jak angielski pomija „that”.
• הוא שאל מתי אתה בא (relacjonując pytanie skierowane do mnie) -> הוא שאל מתי אני בא (hu sha’al matai ani ba) — przesuń też osobę: oryginalne „ty” staje się „ja” z punktu widzenia relacjonującego.

Wskazówki

• Przy każdej okazji uruchamiaj czterokierunkową decyzję: stwierdzenie → ש; rozstrzygnięcie → אם; pytanie szczegółowe → zachowaj słowo pytające (bez ש); prośba → bezokolicznik. Dopasuj łącznik do rodzaju wypowiedzi.
• Jedyna reguła, która oddziela hebrajski od angielskiego: nie cofaj czasu. Jaki czas użył oryginalny mówiący — teraźniejszy, przeszły czy przyszły — zostaw go nietknięty wewnątrz relacji.
• Deiksy natomiast się przesuwają: osoba (אני→הוא), miejsce (כאן→שם), czas (מחר→למחרת). Opowiedz wszystko ze swojego tu-i-teraz.
• Dwa łączniki nigdy się nie piętrzą. Słowo pytające już jest łącznikiem, więc שמתי, שאיפה są błędne — po prostu מתי, איפה.
• Zapamiętaj parę przyimków: אמר ל־ (powiedzieć do kogoś) wobec ביקש מ־ (prosić od kogoś). Ich krzyżowanie to tu najczęstszy poślizg rekcji.
• Zależne rozkazy najczyściej wychodzą jako bezokolicznik: ביקש ממנו לחכות. Wariant ש־ + czas przyszły (אמר שאחזור) to alternatywa, gdy czasownik ramy to אמר.
• Trzymaj trzy אם osobno: pytanie zależne אם („czy”), warunkowe אם („jeśli”, zob. Zdania warunkowe realne (im + czas przyszły)) oraz wskaźnik pytania האם. Ten sam dźwięk, trzy funkcje.
• Stary biblijny sposób ramowania mowy (לאמר (lemor), narracja z vav konsekutywnym ויאמר (vayomer)) to nie współczesny hebrajski — należy wyłącznie do Uwaga orientacyjna: cechy hebrajszczyzny biblijnej (vav-consecutive itd.) — tylko dla porównania. We współczesnym izraelskim hebrajskim po prostu używaj אמר / שאל / ביקש + ש / אם / bezokolicznika.