W skrócie

Warunek realny z lekcji 57 dotyczy naprawdę otwartej przyszłości — אם ירד גשם, נישאר בבית (im yered geshem, nishaer babayit, „jeśli spadnie deszcz, zostaniemy w domu”): może padać, może nie. Ta lekcja to przeciwny typ — warunek kontrfaktyczny (przeciwny faktom), משפט התנאי הבטל (mishpat ha-tnai ha-batel, „warunek zerowy / nieważny”), w którym „jeśli” jest już znane jako fałszywe: „gdybym był bogaty (ale nie jestem)”, „gdybym wiedział (ale nie wiedziałem)”. Hebrajski buduje go za pomocą לו (lu) albo אילו (ilu) + czasu przeszłego w zdaniu warunkowym oraz zgadzającego się היה + binoni w skutku: לו הייתי עשיר, הייתי קונה בית (lu hayiti ashir, hayiti kone bayit, „gdybym był bogaty, kupiłbym dom”).

Dwa odruchy niosą całą lekcję: czas przeszły po לו / אילו oraz zgadzające się היה + imiesłów czasu teraźniejszego (binoni) — ta sama maszyna „would”, którą poznałeś w lekcji 46 — w skutku. Przeczące „gdyby nie…” ma własną partykułę, לולא (lule) / literackie אלמלא (elmale). I zauważ, że hebrajski morfologicznie nie rozdziela kontrfaktyku teraźniejszego („gdybym był”) od przeszłego („gdybym był kiedyś”) — jeden schemat służy obu, a kontekst rozstrzyga.

Zasada

• Dwa wskaźniki: לו (lu) i אילו (ilu), każdy z czasem PRZESZŁYM. Oba znaczą „gdyby” dla czegoś przeciwnego faktom i są wymienne (אילו jest nieco bardziej formalne). Kluczowe: czasownik protazy stoi w czasie przeszłym nawet przy hipotezie o teraźniejszości: לו הייתי עשיר (lu hayiti ashir, „gdybym był bogaty [teraz]”), אילו ידעתי (ilu yadati, „gdybym wiedział”). Czas przeszły jest tu gramatyczny, nie czasowy — sygnalizuje „nierzeczywistość”, dokładnie tak jak angielskie „if I were” i „if I had known” sięgają wstecz w czasie. Zdanie warunkowe może równie dobrze wziąć to samo היה + binoni co skutek: אילו הייתי יודע (ilu hayiti yode’a, „gdybym wiedział”), אילו היא הייתה שומעת אותך (ilu hi hayta shoma’at otcha, „gdyby cię usłyszała”).

• Skutek: zgadzające się היה + binoni — „by / byłoby”. Apodoza to konstrukcja היה + imiesłów czasu teraźniejszego z lekcji 46: odmień היה w czasie przeszłym i dołącz zwykły czasownik w czasie teraźniejszym. לו הייתי עשיר, הייתי קונה בית (hayiti kone bayit, „…kupiłbym dom”); אילו יצאנו מוקדם, היינו מגיעים בזמן (hayinu magi’im ba-zman, „…bylibyśmy na czas”). Ta apodoza jest obowiązkowa: nie możesz odpowiedzieć na zdanie z לו gołym czasem teraźniejszym ani gołym czasem przeszłym.

• Podwójna zgoda — dwa słowa, dwa podmioty do dopasowania. Obie połowy היה + binoni zgadzają się z podmiotem, ale według różnych reguł. היה to czasownik odmieniony osobowo: zgadza się w osobie, rodzaju i liczbie (הייתי / היית / היה / הייתה / היינו / היו). Binoni zgadza się tylko w rodzaju i liczbie (bez osoby), jak każdy czasownik w czasie teraźniejszym. Tak więc „ona kupiłaby” to הייתה (3. os. lp r.ż.) + קונה (lp r.ż.) = היא הייתה קונה (hi hayta kona), a „poszlibyśmy” to היינו (1. os. lm) + הולכים (lm r.m.) = היינו הולכים (hayinu holchim). Dopasuj oba słowa, każde według swojej reguły.

• Przeczące „gdyby nie…”: לולא (lule) i literackie אלמלא (elmale). Dla „gdyby nie / gdyby nie było” użyj לולא (codzienno-formalne) albo אלמלא (bardziej literackie) — to synonimy. Doczepiają się albo do czasownika w czasie przeszłym — לולא עזרת לי, לא הייתי מצליח (lule azarta li, lo hayiti matzliach, „gdybyś mi nie pomógł, nie udałoby mi się”) — albo wprost do gołego rzeczownika: אלמלא הגשם, היינו הולכים לים (elmale ha-geshem, hayinu holchim la-yam, „gdyby nie deszcz, poszlibyśmy nad morze”). By zanegować połowę skutku, po prostu dodaj לא przed היה: לא הייתי מצליח.

• Jeden schemat, bez podziału teraźniejszy/przeszły. Hebrajski ma jeden wzorzec kontrfaktyczny; gramatycznie nie rozróżnia „gdybym był bogaty” od „gdybym był bogaty [wcześniej]”, ani „kupiłbym” od „byłbym kupił”. לו הייתי עשיר, הייתי קונה בית może znaczyć jedno albo drugie, a otaczający kontekst (albo słowo czasu jak אתמול, „wczoraj”, albo עכשיו, „teraz”) mówi, które. Nie szukaj osobnej formy „kontrfaktyku przeszłego” — jej nie ma.

• Trzymaj to z dala od realnego אם + czas przyszły (lekcja 57). אם + czas przyszły to warunek otwarty o realnej możliwości: אם אהיה עשיר, אקנה בית (im ehye ashir, ekne bayit, „jeśli będę bogaty, kupię dom” — może będę). לו/אילו + czas przeszły → היה + binoni to przeciwne faktom: לו הייתי עשיר, הייתי קונה בית (nie jestem bogaty). W mowie potocznej wielu Izraelczyków zaciera to, używając też אם + czasu przeszłego dla kontrfaktyku — אם הייתי עשיר, הייתי קונה בית — i to jest akceptowalne w rejestrze swobodnym (zob. lekcję 60), ale czystym, normatywnym wskaźnikiem jest לו / אילו. Co jest po prostu błędne przy nierzeczywistym życzeniu, to אם + czas przyszły, który przerzuca zdanie z powrotem w otwartą, wciąż możliwą możliwość.

• Pokrewne życzenie: optatyw הלוואי ש־ (halevai she-). Dla „oby… / szkoda, że nie… / gdyby tylko…” hebrajski używa הלוואי ש־ + zdania, a przy życzeniu nierzeczywistym też bierze czas przeszły: הלוואי שהיה לי זמן (halevai she-haya li zman, „oby miał czas / szkoda, że nie mam czasu”), הלוואי שהיינו שם (halevai she-hayinu sham, „obyśmy tam byli”). Wyraża to samo uczucie przeciwne faktom bez dwuczłonowej struktury „jeśli… to”.

Formy i schematy

Partykuły kontrfaktyczne wobec realnego אם:

Schemat kontrfaktyczny (protaza + apodoza):

Realne wobec kontrfaktycznego — ta sama idea, dwa schematy:

Podwójna zgoda w skutku — היה + binoni od קנה (rdzeń ק.נ.ה, „kupować”):

(Uwaga: אני (r.m.) הייתי קונה i אני (r.ż.) הייתי קונה pisze się identycznie — קונה — ale czyta się kone wobec kona; tekst bez niqqud zostawia rodzaj czytelnikowi.)

Przykłady

Typowe błędy

• לו הייתי עשיר, אני קונה בית -> לו הייתי עשיר, הייתי קונה בית (lu hayiti ashir, hayiti kone bayit) — skutek kontrfaktyku musi być היה + binoni; goły czas teraźniejszy אני קונה gubi obowiązkowe היה i traci „by”.
• אם אהיה עשיר, אקנה בית (w znaczeniu „gdybym był bogaty…”) -> לו הייתי עשיר, הייתי קונה בית (lu hayiti ashir, hayiti kone bayit) — אם + czas przyszły to warunek REALNY (możliwa przyszłość); życzenie przeciwne faktom potrzebuje לו/אילו + czasu przeszłego → היה + binoni.
• לו אני עשיר, הייתי קונה בית -> לו הייתי עשיר, הייתי קונה בית (lu hayiti ashir…) — po לו/אילו protaza bierze czas PRZESZŁY (הייתי) nawet przy hipotezie o teraźniejszości; teraźniejsze אני עשיר jest tu błędne.
• לא עזרת לי, לא הייתי מצליח (w znaczeniu „gdybyś mi nie pomógł”) -> לולא עזרת לי, לא הייתי מצליח (lule azarta li…) — „gdyby nie / gdyby nie było” to specjalna partykuła לולא, nie zwykłe przeczenie לא; gołe לא tylko neguje, nie otworzy warunku kontrfaktycznego.
• אילו ידעתי שאתה בא, מכין ארוחה -> אילו ידעתי שאתה בא, הייתי מכין ארוחה (ilu yadati… hayiti mechin) — apodoza musi nieść odmienione היה; binoni מכין nie może stać samo.
• אילו היא היה שומעת אותך -> אילו היא הייתה שומעת אותך (ilu hi hayta shoma’at) — היה zgadza się z podmiotem w rodzaju+liczbie, więc podmiot żeński bierze הייתה (a binoni też musi być żeński, שומעת).

Wskazówki

• Cała lekcja w jednym wierszu: לו / אילו + CZAS PRZESZŁY → zgadzające się היה + binoni. Czas przeszły (albo היה + imiesłów) po stronie „jeśli”, „by” (היה + imiesłów) po stronie skutku.
• לו i אילו są wymienne („gdyby”, przeciwne faktom); אילו po prostu brzmi nieco bardziej formalnie. Sięgaj po którekolwiek, gdy „jeśli” jest już znane jako fałszywe.
• Maszyna skutku to dokładnie היה + binoni z lekcji 46 — to samo „by”. Osoba pokazuje się raz, na היה; imiesłów zgadza się tylko w rodzaju i liczbie.
• „Gdyby nie / gdyby nie było” to poświęcona para לולא (codzienno-formalne) / אלמלא (literackie). Mogą brać goły rzeczownik (לולא הרעש, אלמלא הגשם) albo czasownik w czasie przeszłym (לולא עזרת).
• Nie szukaj osobnej formy „przeszłego nierzeczywistego”: לו הייתי עשיר, הייתי קונה obejmuje zarówno „gdybym był… kupiłbym”, jak i „gdybym był… byłbym kupił”. Kontekst (albo słowo jak עכשיו / אתמול) rozstrzyga dwuznaczność.
• Potocznie usłyszysz też אם הייתי (אם + czas przeszły) używane dla kontrfaktyku — w swobodnej mowie jest w porządku, ale czystym wskaźnikiem do pisania jest לו / אילו. Co jest naprawdę błędne, to אם + czas przyszły przy życzeniu nierzeczywistym, które przerzuca je z powrotem w otwartą możliwość.
• Do skutku możesz dojść przez אז („to”): לו היה לי זמן, אז הייתי בא — אז jest opcjonalne i zawsze można je pominąć.
• Dla gołego życzenia bez struktury dwuczłonowej użyj optatywu הלוואי ש־ + czasu przeszłego: הלוואי שהיה לי זמן („oby miał czas”).