W skrócie

Obok aktywnego imiesłowu czasu teraźniejszego כותב (kotev, „pisze / jest w trakcie pisania”) pa’al ma drugi imiesłów, który opisuje rezultat czynności, a nie samą czynność: כתוב (katuv, „napisany / w stanie zapisanym”). To בינוני פעול (binoni pa’ul), zbudowany na wzorcu CaCuC — trzy spółgłoski rdzenia wlane w ka-tuv, sa-gur, sha-vur. Znasz już większość słownictwa, które się w nim kryje: סגור (sagur, „zamknięty”), פתוח (patuach, „otwarty”), תפוס (tafus, „zajęty”).

Najważniejsza jest myśl, że pa’ul to przymiotnik, a nie czasownik. Zgadza się w rodzaju, liczbie i określoności dokładnie jak każdy inny przymiotnik (lekcja 7), nie ma własnego czasu i wskazuje na stan będący rezultatem czynności — drzwi, które zostały zamknięte i teraz są zamknięte. To nie jest sposób na wyrażenie zdarzenia biernego („zostało napisane przez kogoś”); tym zajmują się czasowniki nif’al i pu’al/huf’al.

Zasada

• Wzorzec to CaCuC i odmienia się jak przymiotnik. Z trzech spółgłosek rdzenia ס.ג.ר powstaje סגור (sagur, „zamknięty”), które przybiera zwykłe końcówki przymiotnikowe dla czterech pozycji zgody: סגור / סגורה / סגורים / סגורות (sagur / sgura / sgurim / sgurot). Żadnej osoby, żadnego czasu — tylko rodzaj i liczba, jak w każdym przymiotniku z lekcji 7.

• Zwróć uwagę na redukcję samogłoski w formach odmienionych. Rodzaj męski liczby pojedynczej סגור to sagur, ale gdy tylko doczepisz końcówkę, pierwsza samogłoska znika: סגורה to sgura, nie sagura; סגורים to sgurim; סגורות to sgurot. W zapisie bez niqqud pisownia wygląda na stabilną, ale wymowa traci to pierwsze „a” — ta sama redukcja przebiega przez כתוב → ktuva, שבור → shvura, תפוס → tfusa.

• Wyrazy o wysokiej frekwencji, które trzeba znać na pamięć. כתוב (katuv, „napisany”), פתוח (patuach, „otwarty”), שבור (shavur, „złamany”), תפוס (tafus, „zajęty”), ידוע (yadua, „znany”), רשום (rashum, „zarejestrowany”), a do tego סגור (sagur, „zamknięty”). Zauważ, że פתוח i ידוע kończą się głoską gardłową, więc rodzaj męski liczby pojedynczej niesie wsuwane „a” (patuach, yadua), które znika w rodzaju żeńskim (ptucha, yedu’a).

• Użycie przydawkowe i orzecznikowe, oba jak w przymiotniku. Jako przydawka stoi po rzeczowniku i się z nim zgadza: דלת סגורה (delet sgura, „zamknięte drzwi”), a jeśli rzeczownik jest określony, imiesłów przyjmuje też ה־ — הדלת הסגורה (ha-delet ha-sgura, „(te) zamknięte drzwi”). Jako orzecznik jest samym orzeczeniem zdania bezczasownikowego (lekcja 5): החנות סגורה (ha-chanut sgura, „sklep jest zamknięty”).

• Schemat materiału / „zrobiony z”. Bardzo częste jest opisywanie, z czego coś jest zrobione: השולחן עשוי מעץ (ha-shulchan asuy me-etz, „stół jest zrobiony z drewna”), הבית בנוי מאבן (ha-bayit banuy me-even, „dom jest zbudowany z kamienia”). Rdzenie kończące się na ל”ה (końcowe ה) nie dają zwykłego CaCuC; ostatnia spółgłoska rdzenia ujawnia się jako -uy: עשוי / עשויה (asuy / asuya, „zrobiony / zrobiona”), בנוי / בנויה (banuy / bnuya, „zbudowany / zbudowana”), a w odmianie dają asuyim / asuyot (zob. Czasowniki lamed-he (ל”ה) we wszystkich binyanach).

• Statywne pa’ul a aktywne binoni — podstawowy kontrast. כותב (kotev) to aktywna forma teraźniejsza, „pisze / jest w trakcie pisania”; כתוב (katuv) to stan będący rezultatem, „napisany”. Jedno relacjonuje czynność, drugie opisuje jej wynik. הוא כותב מכתב (hu kotev michtav, „pisze list”) wobec המכתב כתוב בעברית (ha-michtav katuv be-ivrit, „list jest napisany po hebrajsku”).

• To stan, a nie odmieniony przez czas czasownik, i rzadko wskazuje sprawcę. Ponieważ pa’ul jest przymiotnikiem, stan przeszły wymaga היה (haya): החנות הייתה סגורה (ha-chanut hayta sgura, „sklep był zamknięty”). I prawie nigdy nie wskazuje, kto wykonał czynność — nie mówi się כתוב על ידי דן. Żeby wyrazić bierne zdarzenie ze sprawcą („napisany przez Dana”), przechodzi się na czasownik nif’al: המכתב נכתב על ידי דן (ha-michtav nichtav al yedei Dan) — zob. Binyan nif’al (czas teraźniejszy, przeszły, przyszły).

• Tylko pa’al tworzy CaCuC; binyany pochodne używają pu’al/huf’al. Dla rdzenia w pi’el czy hif’il nie ma CaCuC. Ich „imiesłów bierny” to po prostu imiesłów czasu teraźniejszego odpowiedniego binyanu biernego — teraźniejszość pu’al מסודר (mesudar, „uporządkowany / schludny”), מבושל (mevushal, „ugotowany”) — a nie wymyślony CaCuC. Należą one do Binyany bierne: pu’al i huf’al.

• Odróżniaj go od rzeczownika odczasownikowego. שם פעולה (shem pe’ula) כתיבה (ktiva, „pisanie — czynność”) nazywa czynność; pa’ul כתוב (katuv, „napisany”) nazywa stan będący jej rezultatem. Ten sam rdzeń, przeciwne role — zob. lekcję 53.

Formy i schematy

Wzorzec CaCuC odmieniany jak przymiotnik — rdzeń ס.ג.ר, „zamknięty”:

Zwróć uwagę na redukcję pierwszej samogłoski: rodzaj męski sagur, ale sgura / sgurim / sgurot, gdy tylko dodana zostanie końcówka.

Częste imiesłowy bierne pa’al:

Rdzenie ל”ה (z końcowym ה) dają -uy — schemat „zrobiony z”:

Użycie przydawkowe a orzecznikowe:

Jeden rdzeń, trzy formy do odróżnienia — rdzeń כ.ת.ב:

Przykłady

Typowe błędy

• המכתב כתוב על ידי דן -> המכתב נכתב על ידי דן (ha-michtav nichtav al yedei Dan) — pa’ul כתוב to przymiotnik stanu rezultatywnego i nie wskazuje sprawcy; bierne zdarzenie z „by” wymaga czasownika nif’al נכתב.
• הדלת סגור -> הדלת סגורה (ha-delet sgura) — pa’ul zgadza się jak każdy przymiotnik, a דלת jest rodzaju żeńskiego, więc musi być סגורה.
• סגורה (sagura) -> סגורה (sgura) — zapis bez niqqud jest identyczny, ale pierwsze „a” z rodzaju męskiego redukuje się w każdej formie odmienionej: sagur, ale sgura / sgurim / sgurot.
• הדף כותב (w znaczeniu „strona jest zapisana”) -> הדף כתוב (ha-daf katuv) — כותב (kotev) to aktywne „pisze / jest w trakcie pisania”; stan wynikowy „napisany” to pa’ul כתוב.
• המספר כתיבה על הדלת -> המספר כתוב על הדלת (ha-mispar katuv al ha-delet) — כתיבה (ktiva) to rzeczownik odczasownikowy „pisanie (czynność)”; stan „napisany / w formie pisemnej” to כתוב.
• החדר סדור -> החדר מסודר (ha-cheder mesudar) — tylko pa’al ma imiesłów bierny CaCuC; rdzeń pi’el używa swojej teraźniejszości pu’al מסודר („uporządkowany / schludny”), a nie wymyślonego CaCuC.
• הדלת סגורה (w znaczeniu „zamknięte drzwi”) -> הדלת הסגורה (ha-delet ha-sgura) — imiesłów przydawkowy przy rzeczowniku określonym musi też przyjąć ה־; bez drugiego ה, הדלת סגורה to zdanie „drzwi są zamknięte”.

Wskazówki

• Jeśli słowo pasuje do formy CaCuC (ka-tuv, sa-gur, sha-vur, ta-fus) i oznacza „bycie w stanie zrobionym X”, jest to imiesłów bierny pa’al — przymiotnik, a nie czasownik.
• Traktuj go jak zwykły przymiotnik: zgadza się w rodzaju, liczbie i określoności (lekcja 7), jako przydawka stoi po rzeczowniku (דלת סגורה), a jako orzecznik stanowi orzeczenie zdania bezczasownikowego (הדלת סגורה).
• Spodziewaj się, że pierwsza samogłoska zniknie, gdy tylko dodasz końcówkę: sagur → sgura / sgurim / sgurot, katuv → ktuva, shavur → shvura. „a” z rodzaju męskiego nie przetrwa.
• Po stan przeszły sięgnij po היה, ponieważ pa’ul nie ma własnego czasu: החנות הייתה סגורה, a nie odmieniony czasownik.
• Rdzenie ל”ה zamieniają końcowe ה na -uy: עשוי (asuy, „zrobiony”), בנוי (banuy, „zbudowany”). עשוי zachowuje swoje „a” przez całą odmianę (gardłowe ע blokuje redukcję): asuya / asuyim / asuyot; בנוי redukuje się według zwykłego wzorca: bnuya / bnuyim / bnuyot. Schemat „zrobiony z” עשוי מ־ jest codziennym elementem współczesnego hebrajskiego.
• Odróżniaj trzy podobne do siebie formy: aktywną כותב (kotev, „pisze”), statywną כתוב (katuv, „napisany”) oraz rzeczownik odczasownikowy כתיבה (ktiva, „pisanie”).
• pa’ul rzadko wskazuje sprawcę. Żeby powiedzieć „napisane przez / zbudowane przez”, przejdź na prawdziwy czasownik bierny — nif’al נכתב albo pu’al — z על ידי; przymiotnik CaCuC opisuje tylko stan wynikowy.
• Tylko pa’al tworzy CaCuC. Pozostałe binyany wyrażają stan wynikowy za pomocą swojego imiesłowu teraźniejszego pu’al / huf’al (מסודר mesudar, מבושל mevushal) — zob. lekcję 61.