W skrócie

Do tej pory twoje czasowniki były aktywne — ty piszesz, ty łamiesz, ty wchodzisz. Binyan נפעל (nif’al) to pierwszy z binyanów o skłonności do strony biernej i pełni trzy blisko spokrewnione funkcje: zamienia czasownik פעל (pa’al) w formę bierną (książka została napisana), opisuje zmianę stanu bez widocznego sprawcy (szklanka się stłukła) oraz, przy podmiocie w liczbie mnogiej, mówi, że ludzie zrobili coś sobie nawzajem (spotkaliśmy się). Wszystkie trzy funkcje mają jedną wspólną formę.

Charakterystycznym znakiem jest נ (n) widoczne na początku formy teraźniejszej i przeszłej — נכנס (nichnas, „wchodzi”), נשבר (nishbar, „stłukł się”). Ale prawdziwym znakiem rozpoznawczym nif’al jest to, co dzieje się w czasie przyszłym i w bezokoliczniku: to נ znika, pierwsza spółgłoska rdzenia się podwaja, a słowo zaczyna się od הי־ (hi-) — להיכנס (lehikanes, „wejść”), ייכנס (yikanes, „wejdzie”). Zostajemy przy rdzeniach mocnych (שלמים, shlemim) — nif’al rdzeni słabych pojawi się dużo później.

Zasada

• Czas teraźniejszy (binoni) zgadza się tylko w rodzaju i liczbie — nigdy w osobie. Dokładnie jak w czasie teraźniejszym pa’al z lekcji 6, nif’al ma cztery formy w schemacie niCCaC: rodzaj męski liczba pojedyncza נכנס (nichnas), rodzaj żeński liczba pojedyncza נכנסת (nichneset), rodzaj męski liczba mnoga נכנסים (nichnasim), rodzaj żeński liczba mnoga נכנסות (nichnasot). Jedna forma obejmuje „ja / ty / on wchodzę/wchodzisz/wchodzi” dla każdego rodzaju i liczby — osobę wskazuje zaimek.

• Czas przeszły dokłada znane końcówki pa’al do tematu נ־. Weź podstawę czasu przeszłego נכנס־ (nichnas-) i dodaj dokładnie te same końcówki, których nauczyłeś się w lekcji 21: נכנסתי (nichnasti, „wszedłem”), נכנסת (nichnasta / nichnast, „wszedłeś/wszedłaś”), נכנס (nichnas, „wszedł”), נכנסה (nichnesa, „weszła”), נכנסנו (nichnasnu), נכנסו (nichnesu). Samogłoska między dwiema ostatnimi spółgłoskami rdzenia wypada przed końcówką zaczynającą się od samogłoski, dokładnie jak w pa’al (נכנסה = nichnesa, nie *nichnasa).

• Czas przyszły to najważniejszy element nif’al: נ ulega asymilacji, a temat staje się הי־. Nigdy nie przenosisz נ z czasu teraźniejszego do przyszłego. Zamiast tego binyan-נ zostaje wchłonięty przez podwojenie pierwszej spółgłoski rdzenia, przedrostek dostaje hirik, a wynik to ייכנס (yikanes), תיכנס (tikanes), ניכנס (nikanes), a w 1. os. lp. אכנס (ekanes). Ponieważ pierwsza spółgłoska rdzenia jest teraz podwojona (nosi dagesz), litera begadkefat brzmi tam twardo: teraźniejszy ni-kh-nas wobec przyszłego yi-k-anes.

• Bezokolicznik dzieli ten sam temat czasu przyszłego. Bezokolicznik nif’al to להיכנס (lehikanes) — לְ + הִי + podwojony temat „-kanes”. Bezokolicznik i cały czas przyszły są więc zbudowane z jednego tematu (היכנס / ־כנס), a czas teraźniejszy i przeszły — z drugiego (נכנס). Ucz się ich jako dwóch połówek jednego czasownika.

• Nif’al jest nieprzechodni — nigdy nie ma את. Czasownik nif’al nie przyjmuje dopełnienia bliższego, więc nigdy nie nosi wskaźnika dopełnienia את (et). Tam, gdzie aktywny czasownik pa’al miał dopełnienie, nif’al albo czyni z niego podmiot (הדלת נסגרה, „drzwi się zamknęły / zostały zamknięte”), albo sięga po przyimek: נכנס ל (wejść do), נפגש עם (spotkać się z), נזכר ב (przypomnieć sobie o). Wstawienie את po czasowniku nif’al to błąd gramatyczny.

• Znaczenie 1 — strona bierna od pa’al. Dopełnienie aktywnego czasownika פעל staje się podmiotem odpowiedniego nif’al: כתב → נכתב (katav → nichtav, „napisał → został napisany”), סגר → נסגר (sagar → nisgar, „zamknął → został zamknięty”), פתח → נפתח (patach → niftach, „otworzył → został otwarty”). Sprawca jest pomijany albo dodawany za pomocą על ידי (al yedei, „przez”).

• Znaczenie 2 — strona środkowa / inchoatywna (zmiana stanu, brak sprawcy). Tu nic „nie robi” tej czynności — podmiot po prostu jej doznaje: הכוס נשברה (ha-kos nishbera, „szklanka się stłukła”), החלב נגמר (ha-chalav nigmar, „mleko się skończyło”), הדלת נפתחה (ha-delet niftecha, „drzwi się otworzyły”). Angielski często używa tu zwykłej formy nieprzechodniej. נשבר (nishbar) i נגמר (nigmar) leżą dokładnie na granicy między biernym a środkowym — „zostało stłuczone” i „stłukło się samo” to ta sama forma nif’al.

• Znaczenie 3 — wzajemne („nawzajem”) przy podmiocie w liczbie mnogiej. Przy dwóch lub więcej podmiotach nif’al może znaczyć, że czynność biegnie w obie strony: נפגשנו (nifgashnu, „spotkaliśmy się nawzajem”), הם ייפגשו (hem yipagshu, „oni się spotkają”). Partner, jeśli jest wymieniony osobno, wchodzi z עם (im, „z”) — נפגשתי עם דנה (nifgashti im Dana) — nigdy z את.

• Homografy są wszędzie — czytaj je z kontekstu. Niewokalizowane נכנס to zarazem czas teraźniejszy „wchodzi” i czas przeszły 3. os. lp. r.m. „wszedł” (oba wymawiane nichnas). A נכנסת jest potrójnie niejednoznaczne: teraźniejszy rodzaj żeński נכנסת (nichneset), przeszły 2. os. lp. r.m. נכנסת (nichnasta), przeszły 2. os. lp. r.ż. נכנסת (nichnast). Rozstrzygają o tym słowa czasu (אתמול, מחר) i zaimki.

Formy i schematy

Czas teraźniejszy (binoni) — zgadza się tylko w rodzaju i liczbie, schemat niCCaC (rdzeń כ.נ.ס, „wchodzić”):

Czas przeszły — końcówki z lekcji 21 na temacie נכנס־ (rdzeń כ.נ.ס):

Czas przyszły — נ znika; temat to teraz הי־ / podwojona pierwsza spółgłoska rdzenia (rdzeń כ.נ.ס). Bezokolicznik: להיכנס (lehikanes).

Ktiv-male z podwójnym jodem: przedrostki yi- / ti- / ni- niosą hirik zapisywany jodem, więc jod przedrostka i jod samogłoski nakładają się na siebie — ייכנס (yikanes), תיכנס (tikanes), ניכנס (nikanes). Tylko 1. os. lp. אכנס (ekanes) ma przedrostek e- i nie ma jodu.

Pięć czasowników docelowych, po jednej formie na czas (teraźniejszy = przeszły 3. os. lp. r.m. w zapisie dla wszystkich z nich):

Trzy znaczenia obok siebie:

Relacja strony: dopełnienie aktywnego פעל → podmiot nif’al (a wskaźnik dopełnienia znika):

Przykłady

Typowe błędy

• לנכנס לבית -> להיכנס לבית (lehikanes la-bayit) — czas przyszły i bezokolicznik odrzucają נ z formy teraźniejszej; temat staje się הי־, nigdy nie zachowuje נ.
• אני ייכנס מחר -> אני אכנס מחר (ani ekanes machar) — przedrostek 1. os. lp. czasu przyszłego to א (e-); ייכנס to forma 3. os. lp. r.m. „on wejdzie”.
• נכנסתי את הבית -> נכנסתי לבית (nichnasti la-bayit) — nif’al jest nieprzechodni, więc nie ma את; kierunek wyraża się przyimkiem ל.
• הכוס שברה -> הכוס נשברה (ha-kos nishbera) — „szklanka się stłukła” bez sprawcy to nif’al środkowy; pa’al שברה znaczy „ona coś stłukła”.
• נפגשתי את דנה -> נפגשתי עם דנה (nifgashti im Dana) — wzajemne נפגש wymaga עם („z”), nigdy wskaźnika dopełnienia את.
• נזכרתי את השם שלו -> נזכרתי בשם שלו (nizkarti ba-shem shelo) — נזכר „przypomnieć sobie” wymaga ב i, jak każdy czasownik nif’al, odrzuca את.

Wskazówki

• Ucz się każdego czasownika jako dwóch połówek: połowy נ־ dla czasu teraźniejszego i przeszłego (נכנס, nichnas) oraz połowy הי־ dla bezokolicznika i czasu przyszłego (להיכנס / ייכנס, lehikanes / yikanes). Zapamiętaj formę 3. os. lp. r.m. każdego z nich i zmieniaj końcówkę lub przedrostek od niej.
• Rozpoznaj nif’al od razu: słowo zaczynające się od נ w ramach czasu teraźniejszego/przeszłego (נשבר, נגמר) albo czasownik zaczynający się od הי־ z podwojoną pierwszą literą w bezokoliczniku/czasie przyszłym (להישבר, יישבר). W chwili przejścia do przyszłego wymaż נ.
• Nigdy את, kropka. Nif’al nigdy nie przyjmuje dopełnienia bliższego. Gdy czujesz, że nadchodzi „to”, albo uczyń z niego podmiot, albo poprowadź je przez przyimek czasownika — נכנס ל, נפגש עם, נזכר ב.
• Usłysz trzy funkcje: stronę bierną (הספר נכתב, „został napisany”), środkową zmianę stanu (הכוס נשברה, „stłukła się”) i wzajemną przy podmiocie w liczbie mnogiej (נפגשנו, „spotkaliśmy się”). נשבר i נגמר leżą na granicy biernego i środkowego — forma jest identyczna.
• Uważaj na ktiv-male z podwójnym jodem: ייכנס, תיכנס, ניכנס wyglądają, jakby miały dwa jody, bo jod przedrostka spotyka się z jodem hiriku. 1. os. lp. אכנס to jedyna forma czasu przyszłego bez jodu.
• Zwróć uwagę na przełącznik begadkefat: pierwsza spółgłoska rdzenia jest miękka w czasie teraźniejszym/przeszłym (ni-kh-nas), ale twarda w przyszłym/bezokoliczniku (yi-k-anes, lehi-k-anes), bo teraz nosi podwojenie. Ta sama litera, dwa dźwięki w zależności od czasu.
• Spodziewaj się homografów: niewokalizowane נכנס to zarazem „wchodzi” i „wszedł”, a נכנסת obejmuje trzy różne formy. Opieraj się na słowach czasu i zaimkach — tak samo czytają je Izraelczycy.
• Wiele codziennych zwrotów żyje w nif’al: נגמר לי (nigmar li, „zabrakło mi…”), נשבר לי (nishbar li, „mam dość”), נזכרתי ב־ (nizkarti be-, „przypomniało mi się”). Zapamiętaj je jako gotowe bloki.