W skrócie

Bardzo często sprawca czynności w hebrajskim zdaniu jest nieznany, ogólny albo po prostu nieistotny: ktoś ukradł ci portfel, ludzie w ogóle mówią tu po hebrajsku, mówią, że będzie padać. Angielski sięga po niejasne they, you, people, one albo po stronę bierną. Współczesny hebrajski ma zgrabniejszy sposób — po prostu pomija podmiot i zostawia sam czasownik. To jest משפט סתמי (mishpat stami, „zdanie bezosobowe / nieokreślone”).

Istnieją dwa codzienne narzędzia. Główne to uogólniająca liczba mnoga: goły czasownik w 3. osobie rodzaju męskiego liczby mnogiej bez zaimka podmiotu — אומרים ש… (omrim she-, „mówią, że…”), גנבו לי (ganvu li, „ktoś mi ukradł”). Drugie to potoczne uogólniające „ty” — אתה / את (ata / at) plus czasownik w czasie teraźniejszym, zwracające się do ludzi w ogóle, a nie do słuchacza. Obie konstrukcje są czynne i obie różnią się od prawdziwej strony biernej, którą poznasz w kolejnych lekcjach.

Zasada

• Stami z uogólniającą liczbą mnogą to goły czasownik w 3. osobie rodzaju męskiego liczby mnogiej, bez żadnego podmiotu. Weź zwykłą formę czasu teraźniejszego rodzaju męskiego liczby mnogiej (formę na ־ים / -im) albo czas przeszły 3. osoby liczby mnogiej (formę na ־ו / -u) i użyj jej samodzielnie, bez zaimka i bez rzeczownika z przodu: אומרים (omrim, „mówi się / mówią”), חושבים (choshvim, „ludzie myślą”), גנבו (ganvu, „ktoś ukradł”), אמרו (amru, „powiedzieli”). Puste miejsce podmiotu jest znaczeniem — „jakaś nieokreślona osoba/osoby”.

• Stami w czasie teraźniejszym = ogólne prawdy, zasady, tablice i pogłoski. Stałe fakty o miejscu lub normie: בארץ מדברים עברית (ba-aretz medabrim ivrit, „w Izraelu mówi się po hebrajsku”); כאן לא מעשנים (kan lo me’ashnim, „tu nie pali się”, dosł. „tu się nie pali”). I przekazywana ogólna opinia — „mówią, że” pogłosek i prognoz: אומרים שיהיה גשם מחר (omrim she-yihye geshem machar, „mówią, że jutro będzie padać”).

• Stami w czasie przeszłym = jednorazowy czyn nieznanego sprawcy. Gdy coś zostało zrobione, a ty nie wiesz albo nie dbasz o to, kto to zrobił, użyj czasu przeszłego liczby mnogiej: גנבו לי את הארנק (ganvu li et ha-arnak, „ktoś ukradł mi portfel”, dosł. „ukradli-mi portfel”); התקשרו אליך בבוקר (hitkashru elecha ba-boker, „ktoś do ciebie dzwonił dziś rano”).

• Zostaw to w rodzaju męskim liczby mnogiej — zawsze. Forma nigdy nie zgadza się z prawdziwym sprawcą. Nawet jeśli złodziejem była jedna kobieta, zostaje męska liczba mnoga גנבו (ganvu), nigdy forma żeńska czy pojedyncza. Liczba mnoga jest tu gramatycznym opakowaniem dla „nieznanej osoby/osób”, a nie twierdzeniem, że chodziło o kilku mężczyzn.

• Nigdy nie wypełniaj pustego miejsca podmiotu. W chwili gdy dodasz zaimek albo rzeczownik, zdanie przestaje być bezosobowe i staje się konkretne: הם אומרים (hem omrim) znaczy „oni (ci konkretni ludzie) mówią”, a אנשים מדברים (anashim medabrim) znaczy „ludzie (jako nazwana grupa) mówią”. Dla prawdziwego stami zostaw miejsce puste — to cała istota tej konstrukcji.

• Idiom nazywania to zastygłe stami. „Nazywać się” wyraża się przez קוראים ל־ (kor’im le-, dosł. „wołają do-”): קוראים לי דנה (kor’im li Dana, „nazywam się Dana”); איך קוראים לך? (eich kor’im lecha / lach?, „jak się nazywasz?”); איך קוראים לזה בעברית? (eich kor’im le-ze be-ivrit?, „jak się to nazywa po hebrajsku?”). Zwróć uwagę na przyimek ל־ (le-) — nazywana rzecz nie jest dopełnieniem bliższym.

• Potoczne uogólniające „ty” zwraca się do wszystkich, nie do słuchacza. W mowie potocznej ata / at + czasownik w czasie teraźniejszym działa jak polskie uogólniające „ty”: כשאתה גר בעיר גדולה, אתה מתרגל לרעש (kshe-ata gar be-ir gdola, ata mitragel la-ra’ash, „kiedy mieszkasz w dużym mieście, przyzwyczajasz się do hałasu”). Brzmi to cieplej i bardziej rozmownie niż uogólniająca liczba mnoga, ale znaczy „ktokolwiek”, nie osobę, która stoi przed nami.

• Stami jest CZYNNE — to nie jest strona bierna. W גנבו לי את הארנק czasownik jest czynny, w binyanie pa’al, a portfel wciąż jest dopełnieniem (oznaczonym את, bo jest określony). Porównaj prawdziwą stronę bierną הארנק שלי נגנב (ha-arnak sheli nignav, „mój portfel został skradziony”), gdzie portfel staje się podmiotem czasownika w binyanie nif’al i nie ma tam את. Obie konstrukcje ukrywają sprawcę, ale tylko stami zachowuje zwykłą ramę czynną — więc określone dopełnienie nadal bierze את. Sama morfologia strony biernej należy do lekcji o nif’al i pu’al/huf’al.

Formy i schematy

Stami w czasie teraźniejszym — zwykła forma rodzaju męskiego liczby mnogiej, użyta bez podmiotu:

Stami w czasie przeszłym — 3. osoba liczby mnogiej, użyta bez podmiotu:

Stami (czynne) a prawdziwa strona bierna — ten sam „ukryty sprawca”, inna rama:

Idiom nazywania קוראים ל־ (kor’im le-) — utrwalone stami:

Przykłady

Typowe błędy

• הם אומרים שיהיה גשם מחר (dla uogólniającego „mówią”) -> אומרים שיהיה גשם מחר (omrim she-yihye geshem machar) — dodanie הם zmienia to w „ci ludzie mówią”; stami zostawia miejsce podmiotu puste.
• גנבה לי את הארנק (dopasowane do jednej złodziejki) -> גנבו לי את הארנק (ganvu li et ha-arnak) — stami jest zawsze rodzaju męskiego liczby mnogiej, niezależnie od rodzaju czy liczby prawdziwego sprawcy.
• אנשים מדברים עברית בארץ -> בארץ מדברים עברית (ba-aretz medabrim ivrit) — w stwierdzeniu ogólnym pomiń podmiot; אנשים zamienia je w twierdzenie o „ludziach” jako nazwanej grupie.
• כאן לא מעשן -> כאן לא מעשנים (kan lo me’ashnim) — stami używa czasownika w liczbie mnogiej; forma pojedyncza מעשן brzmi jak „on nie pali”.
• הארנק גנבו -> גנבו לי את הארנק (czynne stami) / הארנק נגנב (strona bierna) (ha-arnak nignav) — nie twórz połowicznej strony biernej: albo zachowaj czynne stami z את, albo użyj strony biernej nif’al z portfelem jako podmiotem.
• קוראים אותי דנה -> קוראים לי דנה (kor’im li Dana) — idiom nazywania bierze ל־ (le-), a nie wskaźnik dopełnienia bliższego; to „wołają do mnie Dana”, nigdy oti.

Wskazówki

• Sięgaj po stami jako swój domyślny wybór za każdym razem, gdy sprawca jest nieznany, ogólny lub nieistotny — nie musisz wymyślać „oni” ani szukać strony biernej.
• Rozpoznaj je po kształcie: samodzielny czasownik rodzaju męskiego liczby mnogiej, bez zaimka i bez rzeczownika-podmiotu z przodu.
• Rozdziel dwa czasy według funkcji: teraźniejszy stami dla stałych faktów, zasad i tablic (כאן לא מעשנים) oraz dla pogłosek (אומרים ש…); przeszły stami dla jednorazowego czynu nieznanej ręki (גנבו לי, התקשרו אליך).
• Zamroź rodzaj: jest zawsze rodzaju męskiego liczby mnogiej. Nigdy nie naginaj גנבו do rodzaju żeńskiego ani liczby pojedynczej, by dopasować, kto „naprawdę” to zrobił.
• Nigdy nie wypełniaj miejsca podmiotu. הם / אנשים / מישהו zamieniają zdanie bezosobowe w konkretne — puste miejsce niesie znaczenie.
• W swobodnej mowie uogólniające „ty” (ata / at + czas teraźniejszy) brzmi bardzo naturalnie przy życiowych mądrościach i nawykach — כשאת נוסעת לחו”ל את לומדת המון (kshe-at nosa’at le-chul at lomedet hamon) — ale pamiętaj, że znaczy „ktokolwiek”, a nie twojego słuchacza.
• Trzymaj stami i stronę bierną osobno: stami pozostaje czynne, więc określone dopełnienie nadal bierze את (גנבו את המכונית, ganvu et ha-mechonit); strona bierna czyni to dopełnienie podmiotem i odrzuca את (המכונית נגנבה, ha-mechonit nigneva).
• Naucz się קוראים ל־ (kor’im le-) jako gotowego bloku do imion i nazw — קוראים לי…, איך קוראים ל… — i zawsze z przyimkiem ל־.