W skrócie

Żeby wprost powiedzieć komuś, aby coś zrobił — napisz!, chodź!, usiądź! — współczesny hebrajski ma osobną formę, ציווי (tzivui, „tryb rozkazujący”). Istnieje dokładnie dla trzech adresatów: jednego mężczyzny, jednej kobiety i grupy. Nie ma bezrodzajowego „ty”, więc formę wybiera się według tego, kto stoi przed nami: כתוב (ktov, do mężczyzny), כתבי (kitvi, do kobiety), כתבו (kitvu, do kilku osób).

Dobra wiadomość jest taka, że większość tego już znasz. Tzivui w binyanie pa’al to po prostu czas przyszły z poprzedniej lekcji (lekcja 37) z odciętym przedrostkiem ת: תכתוב → כתוב (tikhtov → ktov). W mowie potocznej Izraelczycy bardzo często pomijają nawet to i po prostu wystrzeliwują pełną formę czasu przyszłego jako rozkaz (תכתוב, תשמור). Aby zabronić czynności, współczesny hebrajski nigdy nie zaprzecza tzivui — mówi אל (al) + czas przyszły: אל תדאג (al tidag, „nie martw się”).

Zasada

• Tzivui zwraca się do jednego konkretnego adresata, dopasowanego rodzajem i liczbą. Hebrajski oferuje trzy formy — męską lp., żeńską lp. i mnogą — i trzeba wybrać tę, która pasuje do słuchacza. Do mężczyzny: כתוב (ktov). Do kobiety: כתבי (kitvi). Do grupy: כתבו (kitvu). Użycie formy r.m. lp. wobec kobiety to prawdziwy błąd zgodności, nie kwestia stylu.

• Zbuduj tzivui w binyanie pa’al z czasu przyszłego, minus przedrostek ת. Weź czas przyszły 2. osoby poznany w lekcji 37 i usuń jego początkowe ת: תכתוב → כתוב (tikhtov → ktov), תכתבי → כתבי (tikhtevi → kitvi), תכתבו → כתבו (tikhtevu → kitvu). Spółgłoski to po prostu te z czasu przyszłego bez ת; wymowa nieco się zmienia (forma żeńska i mnoga zyskują pomocnicze i: kitvi, kitvu).

• Codzienny rozkaz w mowie to często po prostu pełny czas przyszły. Obok prawdziwego tzivui Izraelczycy stale używają zwykłego czasu przyszłego 2. osoby jako rozkazu: תכתוב (tikhtov, „napisz!”), תשמור (tishmor, „pilnuj tego!”). Obie formy są poprawne; goły tzivui (כתוב, שמור) brzmi nieco bardziej literacko lub urywanie, a dla kilku bardzo częstych czasowników — תשמע (tishma, „słuchaj!”), תגיד (tagid, „powiedz mi!”) — czas przyszły w funkcji rozkazu jest po prostu formą normalną, a prawdziwy tzivui odczuwany jest jako staroświecki.

• Garść częstych czasowników ma nieregularne, wymagające zapamiętania formy tzivui. בוא/בואי/בואו (bo/boi/bou, „chodź”), לך/לכי/לכו (lech/lechi/lechu, „idź”), תן/תני/תנו (ten/tni/tnu, „daj”), קח/קחי/קחו (kach/kchi/kchu, „weź”), שב/שבי/שבו (shev/shvi/shvu, „usiądź”). To rozkazy, których będziesz używać najczęściej, więc naucz się ich jako całych słów.

• Zakaz to zawsze אל + czas przyszły — tylko tak i zawsze tak. Nigdy nie zaprzeczasz tzivui i nigdy nie stawiasz słowa rozkazu po אל. To אל plus zwykły czas przyszły 2. osoby: אל תדאג (al tidag, „nie martw się”, do mężczyzny), אל תדאגי (al tidagi, do kobiety), אל תדברי ככה (al tedabri kacha, „nie mów tak”, do kobiety). Zauważ, że nawet zakaz zgadza się rodzajem i liczbą.

• לא + czas przyszły to biblijny zakaz, nie współczesny rozkaz. Słynne לא תגנוב (lo tignov, „nie będziesz kradł”) używa לא, ale to rejestr Dziesięciorga Przykazań. W codziennym współczesnym hebrajskim לא + czas przyszły to po prostu zwykłe stwierdzenie/przewidywanie („nie zrobisz…”); żeby naprawdę zabronić, użyj אל. (Zobacz lekcję o orientacji biblijnej, gdzie omówiono ten kontrast.)

• Binyany pochodne mają własny tzivui — zapowiedziany tu, uczony później. Po jednym rozkazie: pi’el דבר (daber, „mów!”), hif’il הסבר (hasber, „wyjaśnij!”), hitpa’el התלבש (hitlabesh, „ubierz się!”). Pełne paradygmaty czasu przyszłego i trybu rozkazującego tych binyanów przyjdą razem z ich czasem przyszłym w późniejszej lekcji; na razie po prostu je rozpoznawaj.

• בבקשה łagodzi; בוא + czas przyszły znaczy „chodźmy”. Hebrajski nie ma osobnej grzecznościowej formy czasownika (brak T/V), więc sposobem na uprzejmość jest dodanie בבקשה (bevakasha, „proszę”): תן לי בבקשה (ten li bevakasha, „daj mi, proszę”). Dla pierwszej osoby typu „chodźmy…” użyj בוא/בואו plus czasu przyszłego 1. osoby liczby mnogiej: בוא נלך (bo nelech, „chodźmy”), בואו נתחיל (bou natchil, „zacznijmy”).

Formy i schematy

Tzivui w binyanie pa’al = czas przyszły 2. osoby minus przedrostek ת (rdzenie כ־ת־ב „pisać”, ש־מ־ר „pilnować”):

Częste nieregularne tzivui — zapamiętaj jako całe słowa:

Codzienny czas przyszły jako rozkaz a literacki tzivui (do mężczyzny):

Zakaz = אל + czas przyszły (nigdy zaprzeczony tzivui), rdzeń ד־א־ג „martwić się”:

Tzivui binyanów pochodnych — po jednej zapowiedzi (r.m. lp.; pełne paradygmaty później):

Przykłady

Typowe błędy

• אל כתוב כאן! -> אל תכתוב כאן! (al tikhtov kan) — zakaz to אל + czas przyszły; nigdy nie zaprzeczasz gołego tzivui.
• לא תדבר איתי ככה! -> אל תדבר איתי ככה! (al tedaber iti kacha) — współczesny hebrajski zabrania za pomocą אל; לא + czas przyszły to biblijny zakaz („nie będziesz”), a nie codzienny rozkaz.
• (do kobiety) שמור על התיק -> שמרי על התיק (shimri al ha-tik) — tzivui zgadza się z rodzajem adresata; do kobiety brzmi to שמרי, a nie r.m. lp. שמור.
• (do kilku osób) בוא הנה -> בואו הנה (bou hena) — do grupy zwracaj się formą mnogą בואו, a nie pojedynczą בוא.
• (powiedziane do mężczyzny) אל תדאגי -> אל תדאג (al tidag) — nawet zakaz się zgadza: תדאג do mężczyzny, תדאגי do kobiety.
• תן לי המפתח -> תן לי את המפתח (ten li et ha-mafteach) — określony dopełnienie nadal wymaga את; rozkaz tego nie zmienia.

Wskazówki

• Zbuduj tzivui prosto z czasu przyszłego z lekcji 37: weź czas przyszły 2. osoby i odetnij przedrostek ת — תכתוב → כתוב, תכתבי → כתבי, תכתבו → כתבו.
• W realnej mowie Izraelczycy bardzo często po prostu używają pełnej formy czasu przyszłego jako rozkazu (תכתוב, תשמור), a dla kilku czasowników — תשמע (tishma), תגיד (tagid) — ten czas przyszły w funkcji rozkazu jest formą normalną; prawdziwy tzivui (שמע, הגד) brzmi literacko lub urywanie.
• Zawsze dopasuj się do adresata: tylko trzy formy — r.m. lp., r.ż. lp., lm. Nie ma bezrodzajowego „ty”, więc wybierz כתוב / כתבי / כתבו według tego, do kogo mówisz.
• Zapamiętaj codzienne nieregularne rozkazy jako ustalone słowa — בוא/בואי/בואו, לך/לכי/לכו, תן/תני/תנו, קח/קחי/קחו, שב/שבי/שבו — to te, których będziesz używać najczęściej.
• Aby zabronić, sięgaj za każdym razem po אל + czas przyszły (אל תדאג, אל תלכו). Nigdy nie stawiaj לא przed rozkazem i nigdy nie zaprzeczaj samego tzivui.
• Złagodź każdy rozkaz słowem בבקשה (bevakasha, „proszę”) — תן לי בבקשה…, שבו בבקשה — ponieważ hebrajski nie ma osobnej grzecznościowej formy czasownika, to jest zwykła forma uprzejmości.
• Dla „chodźmy…” użyj בוא/בואו + czasu przyszłego 1. osoby liczby mnogiej: בוא נלך (bo nelech), בואו נתחיל (bou natchil).