W skrócie

Niektóre z najczęstszych czasowników w hebrajskim — קנה (kana, „kupił”), ראה (ra’a, „widział”), עשה (asa, „zrobił”), רצה (ratza, „chciał”) — należą do klasy ל”ה (gzarat lamed-he): rdzeni, w których trzecia pozycja zawiera słabą ה. Jeden z nich poznałeś już jako czasownik modalny, רוצה (rotze, „chcieć”), a cały paradygmat pa’al tych czasowników został zbudowany wcześniej w lekcji o gzarot (czas teraźniejszy, przeszły) oraz w lekcjach o czasach pa’al. Nowe jest to, że końcówka ל”ה nie jest kaprysem samego pa’al — nadpisuje ona mocny paradygmat w każdym binyanie.

Zamiast uczyć się kolejnego nieregularnego czasownika w pi’el, hif’il, hitpa’el i nif’al, uczysz się jednego zestawu końcówek i doczepiasz go do dowolnego znanego już tematu binyanu. Ta lekcja izoluje właśnie to odstępstwo: wspólne końcówki czasu teraźniejszego, przeszłego, przyszłego i bezokolicznika, które narzuca rdzeń ל”ה, gdziekolwiek się pojawi.

Zasada

• Cała ta klasa jest zdefiniowana przez jedno: ה na trzeciej pozycji rdzenia. We wzorcu פ־ע־ל pozycja „ל” to ה — stąd nazwa ל”ה. W praktyce ta ה nigdy nie ujawnia się jako spółgłoska; rozpływa się w końcówce samogłoskowej, a w części form czasu przeszłego pojawia się י. Cztery poniższe sygnatury powierzchniowe są takie same we wszystkich pięciu binyanach.

• Czas teraźniejszy: -e (r.m.lp.) / -a (r.ż.lp.) — jeden zapis — plus -ים / -ות. קונה to zarazem קונה (kone, r.m.lp.) i קונה (kona, r.ż.lp.): bez niqqud mają identyczny zapis, a tylko wymawiana samogłoska pozwala je odróżnić. Liczba mnoga to קונים (konim) i קונות (konot). Nie ma tu żadnej mocnej końcówki żeńskiej ־ת (nigdy *קונת).

• Czas przeszły: goła forma 3.os.lp.r.m., ־תה w 3.os.lp.r.ż., ־ו w 3.os.lm., a w 1./2. osobie przewija się jod. Formy trzeciej osoby są gołe/krótkie — קנה (kana, „kupił”), קנתה (kanta, „kupiła”), קנו (kanu, „kupili”) — podczas gdy wszędzie indziej wsuwa się י: קניתי (kaniti), קנית (kanit / kanita), קנינו (kaninu), קניתם (knitem). Ten jod to odcisk palca całej klasy: קניתי, nigdy *קנתי.

• Czas przyszły: -ה (lp.) / -ו (lm.). יקנה (yikne, „kupi”), יקנו (yiknu, „kupią”); podobnie אקנה (ekne, „kupię”), נקנה (nikne, „kupimy”). Mocna spółgłoska końcowa zostaje zastąpiona tą otwartą końcówką -e / -u.

• Bezokolicznik: -ות. לקנות (liknot), לראות (lir’ot), לעשות (la’asot), לרצות (lirtzot), לשתות (lishtot). Bezokolicznik to najszybszy wykrywacz klasy — shem ha-po’al czasownika ל”ה zawsze kończy się na ־ות, nigdy na mocne *לקנה (likne).

• Ta sama końcówka jeździ na każdym temacie binyanu. Zbuduj temat pi’el / hif’il / hitpa’el / nif’al dokładnie tak jak zwykle, a potem dołącz końcówki ל”ה zamiast mocnych: pi’el ניסה (nisa, „spróbował”), hif’il הראה (her’a, „pokazał”), hitpa’el השתנה (hishtana, „zmienił się”), nif’al נראה (nir’a, „wyglądał/wydawał się”). Bezokoliczniki — לנסות, להראות, להשתנות, להיראות — wszystkie kończą się na ־ות, co dowodzi wspólnej klasy.

• Jedno odstępstwo warte odnotowania: żeńska forma czasu teraźniejszego w nif’al to ־ית, a nie -a. W pa’al, pi’el, hif’il i hitpa’el żeńska forma lp. czasu teraźniejszego to homograf na -a (מנסה menase/menasa, מראה mar’e/mar’a). Nif’al łamie tę zasadę: jego forma żeńska lp. to נראית (nir’et) — „ona wygląda na zmęczoną” to היא נראית עייפה (hi nir’et ayefa), nie *נראה (nir’a).

Formy i schematy

Sygnatura tej klasy — pa’al רצה (chcieć), wszystkie cztery końcówki powierzchniowe:

Paradygmat osobowy czasu przeszłego — rdzeń קנה (kupować). Jod przewija się wszędzie poza trzecią osobą:

Częste czasowniki pa’al ל”ה — formy kotwiczące:

Ta sama końcówka ל”ה w binyanach pochodnych — po jednym czasowniku:

Zauważ, że każda pochodna forma czasu przeszłego 3.os.r.m.lp. już kończy się na gołą samogłoskę ל”ה (ניסה, הראה, השתנה, נראה), a każdy bezokolicznik kończy się na ־ות — klasa nadpisuje binyan.

Przykłady

Typowe błędy

• קנתי ספר -> קניתי ספר (kaniti sefer) — nigdy nie pomijaj jodu w czasie przeszłym 1./2. osoby; odcisk palca klasy ל”ה to ־יתי, więc jest to קניתי.
• קריתי מכתב -> קראתי מכתב (karati michtav) — קרא to ל”א (końcowe א), nie ל”ה: zachowaj alef i nie dodawaj jodu (podobnie מצא→מצאתי matzati, נשא→נשאתי nasati).
• אני רוצה לקנה -> אני רוצה לקנות (ani rotze liknot) — nie regularyzuj bezokolicznika na siłę; shem ha-po’al klasy ל”ה kończy się na ־ות.
• היא קנה שמלה -> היא קנתה שמלה (hi kanta simla) — forma 3.os.r.ż.lp. czasu przeszłego kończy się na ־תה (kanta); goła forma קנה (kana) to męskie „kupił”.
• היא רוצת קפה -> היא רוצה קפה (hi rotza kafe) — w czasie teraźniejszym nie ma mocnej końcówki żeńskiej ־ת; forma r.m. i r.ż. lp. to jeden zapis רוצה.
• הוא הראתה לי -> הוא הראה לי (hu her’a li) — forma 3.os.r.m.lp. czasu przeszłego w hif’il to הראה (her’a); forma ־תה הראתה (her’ata) to żeńskie „pokazała”.

Wskazówki

• Ucz się każdego czasownika ל”ה za pomocą dwóch punktów zaczepienia — czasu teraźniejszego r.m.lp. i czasu przeszłego 3.os.r.m.lp. (רוצה/רצה, קונה/קנה, עושה/עשה). Z tych dwóch wynika cała reszta klasy.
• Zapamiętaj raz cztery wspólne końcówki, a będą działać w każdym binyanie: czas teraźniejszy -e / -a (homograf) + ־ים/־ות, czas przeszły ־יתי/־ית/־ינו/־יתם z gołą formą 3.os.r.m.lp., ־תה w 3.os.r.ż.lp., ־ו w 3.os.lm., czas przyszły ־ה/־ו, bezokolicznik ־ות.
• Bez niqqud forma teraźniejsza lp. to jedno słowo dla obu rodzajów: רוצה = rotze lub rotza, קונה = kone lub kona. Decyduje tylko wymawiana samogłoska i kontekst.
• Bezokolicznik jest twoim wykrywaczem klasy: לקנות, לראות, לעשות, לנסות, להראות, להשתנות wszystkie kończą się na ־ות — widzisz ־ות, myśl ל”ה.
• Odróżniaj ל”ה od ל”א: לקרוא/קראתי, למצוא/מצאתי zachowują alef i nie przyjmują jodu. To właśnie to podobieństwo bywa sprawdzane.
• W binyanach pochodnych odstępstwo dotyczy tylko końcówki doczepionej do pochodnego tematu: מנסה → ניסה → ינסה → לנסות różni się od mocnego pi’el, takiego jak מדבר → דיבר, tylko ostatnią literą. Zbuduj binyan raz, a potem podmień końcówkę na ל”ה.
• Uważaj na jeden wyjątek: żeńska forma lp. czasu teraźniejszego w nif’al to נראית (nir’et), a nie homograf na -a — „ona wygląda na zmęczoną” to היא נראית עייפה (hi nir’et ayefa).