W skrócie

Lekcja 44 ułożyła siedem binyanów w siatkę strony i nazwała trzy pary strona czynna↔strona bierna: פעל↔נפעל (pa’al↔nif’al), פיעל↔פועל (pi’el↔pu’al), הפעיל↔הופעל (hif’il↔huf’al). Pierwszą parę już znasz — nif’al to lekcja 40. Ta lekcja w pełni odmienia pozostałe dwie strony bierne: פועל (pu’al), stronę bierną pi’el, oraz הופעל (huf’al), stronę bierną hif’il.

Dwie rzeczy czynią te binyany niezwykłymi. Po pierwsze, są wyłącznie bierne — בושל (bushal) znaczy wyłącznie „został ugotowany”, bierny bliźniak בישל (bishel), a הוזמן (huzman) to tylko „został zaproszony/zamówiony”. Po drugie, są defektywne w czasie: żyją dokładnie w trzech formach — teraźniejszy, przeszły i przyszły — i w ogóle nie mają bezokolicznika ani imperatywu. Gdy potrzebujesz „być ugotowanym” albo „bądź zaproszony!”, przeformułuj zdanie z czynnym binyanem.

Zasada

• Dwa bierne szkielety, po jednym na każdą parę. Czas teraźniejszy pu’al to meCuCaC — מבושל (mevushal, „ugotowany”), מסודר (mesudar, „uporządkowany / schludny”), מטופל (metupal, „leczony / otoczony opieką”). Czas teraźniejszy huf’al to muCCaC — מוזמן (muzman, „zaproszony”), מופעל (muf’al, „uruchomiony / włączony”). Oba zaczynają się od מ (m-) w czasie teraźniejszym, ale schemat samogłosek się różni: pu’al ma rozłożone „u–a” na trzech spółgłoskach, huf’al pakuje „u” zaraz po מ. Nie zlewaj ich.

• Czas teraźniejszy to binoni — zgadza się tylko w rodzaju i liczbie. Jak każdy imiesłów (lekcja 6), bierny czas teraźniejszy ma cztery formy zgody i żadnej osoby. Pu’al: מבושל / מבושלת / מבושלים / מבושלות (mevushal / mevushelet / mevushalim / mevushalot). Huf’al: מוזמן / מוזמנת / מוזמנים / מוזמנות (muzman / muzmenet / muzmanim / muzmanot). Zaimek dostarcza „ja / ty / on”, dokładnie jak w pa’al.

• Czas przeszły wiesza znane końcówki osobowe na temacie z samogłoską „u”. Przeszły pu’al od ס.ד.ר: סודרתי (sudarti, „zostałem uporządkowany”), סודרת (sudarta / sudart), סודר (sudar, „został uporządkowany”), סודרה (sudra), סודרנו (sudarnu), סודרו (sudru). Przeszły huf’al od ז.מ.ן: הוזמנתי (huzmanti, „zostałem zaproszony”), הוזמן (huzman), הוזמנה (huzmena), הוזמנו (huzmanu / huzmenu). Ten sam zestaw sufiksów, który ćwiczyłeś dla pi’el i hif’il — tylko wewnętrzne samogłoski stają się bierne.

• Czas przyszły bierze zwykły zestaw prefiksów na biernym temacie. Pu’al: יסודר (yesudar, „zostanie uporządkowany”), תסודר (tesudar), אסודר (asudar), נסודר (nesudar), יסודרו (yesudru). Huf’al: יוזמן (yuzman, „zostanie zaproszony”), תוזמן (tuzman), אוזמן (uzman), נוזמן (nuzman), יוזמנו (yuzmenu). Prefiksy י/ת/א/נ to te same z lekcji 43; samogłoski tematu oznaczają stronę bierną.

• Bez bezokolicznika i bez imperatywu — przeformułuj z czynnym binyanem. Nie ma לבושל („być ugotowanym”) ani rozkazu תסודר! w sensie biernym. By wyrazić te idee, przełącz się na stronę czynną: użyj bezokolicznika pi’el/hif’il (לבשל, „gotować”) albo imperatywu (בשל!, „gotuj!”), albo przeformułuj bezosobowo. Ta luka to definiująca cecha pu’al i huf’al, nie przeoczenie.

• Sprawcę nazywaj przez על ידי (al yedei, „przez”). Jak przy każdej stronie biernej, wykonawca — jeśli w ogóle go wymieniasz — idzie we frazie z על ידי, nigdy we frazie z מ־ („od”): הארוחה בושלה על ידי השף (ha-arucha bushla al yedei ha-shef, „posiłek został ugotowany przez szefa kuchni”), החולה מטופל על ידי רופא (ha-chole metupal al yedei rofe, „pacjent jest leczony przez lekarza”). Większość stron biernych po prostu pomija wykonawcę.

• Bez niqqud mater vav jest Twoją diagnostyką — zachowaj go. W ktiv male bierne „u” zapisuje się literą ו (vav), której forma czynna nie ma. Więc פועל סודר (sudar, „został uporządkowany”) różni się od pi’el סידר (sider, „uporządkował”) tylko tym vav-wobec-yod, a huf’al הופעל (huf’al) / czas teraźniejszy מופעל (muf’al) różni się od hif’il הפעיל (hif’il) / czas teraźniejszy מפעיל (maf’il) vavem po pierwszej literze — i brakiem yod przed ostatnią, który hif’il ma. Upuść lub dodaj ten vav, a przełączysz stronę. Czytaj uważnie; pisz uważnie.

• Te strony bierne są literackie i dziennikarskie; mowa ich unika. Pełna strona bierna pu’al/huf’al czuje się jak w domu w piśmie i formalnych rejestrach (lekcja 60). W codziennej mowie Izraelczycy zwykle sięgają zamiast tego po bezosobową czynną 3. osobę liczby mnogiej (lekcja 39): הזמינו אותי (hizminu oti, „zaprosili mnie”) zamiast הוזמנתי, סידרו את זה (sidru et ze, „uporządkowali to”) zamiast זה סודר. Ucz się strony biernej, by ją czytać i pisać; rozpoznawaj zamianę w mowie.

• Nie wykraczaj poza dwie pary. Pu’al biernieje tylko pi’el; huf’al biernieje tylko hif’il. Strona bierna zwykłego czasownika pa’al nie jest tu — to albo czasownik nif’al (lekcja 40), albo przymiotnik CaCuC בינוני פעול (lekcja 54). Nie buduj pu’al od rdzenia pa’al. A rdzenie gardłowe i słabe (gdzie vav się przesuwa lub litera wypada) zostaw lekcji 62; tu każdy rdzeń jest mocny.

Formy i schematy

Czas teraźniejszy pu’al (binoni, wzorzec meCuCaC) — rdzeń ב.ש.ל, „gotować”:

Czas teraźniejszy huf’al (binoni, wzorzec muCCaC) — rdzeń ז.מ.ן, „zapraszać / zamawiać”:

Czas przeszły — końcówki osobowe z lekcji 22 na biernym temacie (pu’al ס.ד.ר „uporządkować” / huf’al ז.מ.ן „zapraszać”):

Bez niqqud 1. os. lm. i 3. os. lm. huf’al to homografy — obie pisane הוזמנו (huzmanu „zostaliśmy zaproszeni” / huzmenu „zostali zaproszeni”). Zaimek podmiotowy je rozróżnia.

Czas przyszły — zestaw prefiksów z lekcji 43 na biernym temacie (pu’al ס.ד.ר / huf’al ז.מ.ן):

Bez bezokolicznika, bez imperatywu — dwa pola poniżej zostają puste; przeformułuj z czynnym binyanem:

Pary czynny → bierny (ten sam rdzeń, jeden krok w bok):

meCuCaC wobec muCCaC w trzech czasach (3. os. r.m. lp.):

Przykłady

Typowe błędy

• לבושל את הארוחה -> לבשל את הארוחה (levashel et ha-arucha) — pu’al nie ma bezokolicznika; „gotować” to czynny bezokolicznik pi’el לבשל, a ideę bierną przeformułowuje się, nie odmienia.
• תסודר את החדר! -> תסדר את החדר! (tesader et ha-cheder!) — strona bierna nie ma imperatywu; rozkazy używają czynnego pi’el (תסדר / סדר), nigdy formy pu’al.
• המכתב סידר על ידי המזכירה -> המכתב סודר על ידי המזכירה (ha-michtav sudar al yedei ha-mazkira) — סידר (sider) to czynne „uporządkował”; bierne „został uporządkowany” zachowuje vav — סודר (sudar).
• הוזמנתי מחבר -> הוזמנתי על ידי חבר (huzmanti al yedei chaver) — sprawcę strony biernej oznacza על ידי („przez”), nigdy przyimek מ־ („od”).
• החדר מסדר -> החדר מסודר (ha-cheder mesudar) — czas teraźniejszy pu’al to meCuCaC z diagnostycznym vav (מסודר); מסדר (mesader) to czynne pi’el „porządkuje / sprząta”.
• האורחים מסודרים למסיבה -> האורחים מוזמנים למסיבה (ha-orchim muzmanim la-mesiba) — „zaproszony” to huf’al muCCaC מוזמן, nie pu’al מסודר („uporządkowany”) — nie zamieniaj dwóch szkieletów.

Wskazówki

• Usłysz dwa kształty: czas teraźniejszy pu’al to meCuCaC (מבושל, מסודר, מטופל), czas teraźniejszy huf’al to muCCaC (מוזמן, מופעל). Oba otwierają się מ w czasie teraźniejszym, ale pu’al rozkłada „u–a”, a huf’al pakuje „u” zaraz po מ.
• Te binyany mają tylko trzy czasy — teraźniejszy, przeszły, przyszły — i nie mają bezokolicznika ani imperatywu. Gdy czujesz, że któryś z nich nadchodzi, przełącz się na czynny binyan (לבשל, בשל!) albo przeformułuj.
• Bierniej przez jeden krok w bok w parze: pi’el → pu’al (סידר→סודר, בישל→בושל, טיפל→טופל) oraz hif’il → huf’al (הזמין→הוזמן, הפעיל→הופעל). Przyczep 3. os. r.m. lp. i stamtąd dodaj sufiksy lub prefiksy.
• Oznaczaj wykonawcę przez על ידי (al yedei, „przez”) i nic więcej — nie przez מ־. Przez większość czasu w ogóle pomijasz sprawcę, i właśnie dlatego strona bierna jest wygodna.
• W tekście bez niqqud mater vav niesie stronę: zachowaj go, a zachowasz stronę bierną — סודר (nie סידר), מופעל (nie מפעיל), הופעל (nie הפעיל). Utrata lub dodanie vav przełącza czynną↔bierną.
• Pamiętaj o podziale rejestru (lekcja 60): strona bierna pu’al/huf’al jest literacka i dziennikarska, a mowa woli bezosobową czynną 3. osobę liczby mnogiej (lekcja 39) — הזמינו אותי zamiast הוזמנתי, סידרו את זה zamiast זה סודר.
• Nie bierniej tu pa’al. Czasownik pa’al idzie w stronę bierną jako nif’al (נכתב, lekcja 40) albo jako przymiotnik CaCuC (כתוב, lekcja 54); pu’al i huf’al służą tylko pi’el i hif’il.