W skrócie

Kolejne dwie gzarot, w których środek rdzenia się zapada. Czasowniki puste (ע”ו / ע”י) — jedne z najbardziej codziennych czasowników w hebrajskim: קם (kam, „wstawać”), גר (gar, „mieszkać”), שם (sam, „kłaść”), שר (shar, „śpiewać”), בא (ba, „przychodzić”) — ukrywają ו lub י na środkowej pozycji, więc temat kurczy się do dwóch spółgłosek. Czasowniki podwojone (ע”ע, „podwojone”, הכפולים), jak חגג (chagag, „świętować”), niosą tę samą spółgłoskę na dwóch ostatnich pozycjach — a we współczesnym hebrajskim pa’al zachowuje obie kopie przez całą odmianę (חוגג, חגגתי), odmieniając się właściwie jak czasowniki mocne, więc pułapką jest właśnie ich zlanie w jedną. Teraźniejszość i przeszłość czasowników pustych zbudowałeś już w pierwszej lekcji o gzarot; tutaj dopełniamy obraz o teraźniejszość, przeszłość i przyszłość oraz dodajemy hif’il.

Nagrodą jest garść przewidywalnych sygnałów: goły szkielet bez samogłoski łączącej w czasie przeszłym, forma teraźniejsza identyczna z 3. osobą liczby pojedynczej rodzaju męskiego czasu przeszłego oraz „wędrująca” mater lectionis (ו/י), która znika w czasie teraźniejszym i przeszłym, ale wraca w bezokoliczniku i czasie przyszłym. Naucz się tego, a dziesiątki najczęstszych czasowników odmienią się same.

Zasada

• Dwa kształty, jeden problem: środkowa spółgłoska rdzenia, która nie chce stać w miejscu. We wzorcu פ־ע־ל czasowniki puste mają ו lub י na środkowej pozycji „ע” (קום, גור, שים), a ta litera znika w czasie teraźniejszym i przeszłym, zostawiając goły szkielet dwóch spółgłosek (קם, גר, שם). Czasowniki podwojone mają tę samą spółgłoskę na pozycjach „ע” i „ל” (חגג, סבב); w codziennym współczesnym hebrajskim typowe czasowniki pa’al zachowują obie kopie wszędzie (teraźniejszość חוגג, przeszłość חגגתי), odmieniając się jak czasowniki mocne — dawne zlanie jednej kopii przetrwało w hif’il (הגן, poniżej) i w kilku formach literackich.

• Czas teraźniejszy czasowników pustych = goły szkielet CaC + rodzaj/liczba. קם (kam), קמה (kama), קמים (kamim), קמות (kamot). Jak każdy czas teraźniejszy zaznacza rodzaj i liczbę, ale nie osobę, a tutaj po prostu nie ma środkowej litery do zobaczenia — tak samo w שם (sam / sama) i גר (gar / gara).

• Czas przeszły czasowników pustych nie ma samogłoski łączącej. Zwykłe końcówki czasu przeszłego doczepiają się wprost do dwuspółgłoskowego tematu: קמתי (kamti), שמתי (samti), גרנו (garnu), קמו (kamu). Nie wstawiasz pomocniczego „a”: to samti, nigdy *samati, i garti, nigdy *garati.

• Czas teraźniejszy r.m. lp. i 3. osoba lp. r.m. czasu przeszłego są identyczne. Ponieważ oba to po prostu goły szkielet, קם znaczy jednocześnie „wstaje” i „wstał”; שם to „kładzie” i „położył”; שר to „śpiewa” i „śpiewał”. Tylko kontekst albo wyraz czasu — אתמול (etmol, „wczoraj”), עכשיו (achshav, „teraz”) — rozstrzyga, o jaki czas chodzi.

• Ukryta mater lectionis wraca w bezokoliczniku i czasie przyszłym. ו / י, które zniknęło z czasu teraźniejszego i przeszłego, pojawia się ponownie w shem ha-po’al i w koniugacji prefiksalnej: לקום (lakum) / יקום (yakum), לגור (lagur) / יגור (yagur), לשים (lasim) / ישים (yasim). To także jedyne miejsce, gdzie ע”ו i ע”י wreszcie się różnią: ע”ו ma u (yakum, lakum), ע”י ma i (yasim, lasim). Czas teraźniejszy i przeszły wyglądają tak samo dla obu klas.

• Czasowniki podwojone zwodniczo wyglądają jak mocne. W czasie teraźniejszym חגג daje חוגג (chogeg) — nie do odróżnienia kształtem od mocnego imiesłowu pa’al, takiego jak שומר (shomer), i już niosącego oba gimele. Obie spółgłoski rdzenia w rzeczywistości pojawiają się w każdej formie pa’al; to właśnie w czasie przeszłym kusi cię, żeby jedną odrzucić, więc zachowuj obie: חגגתי (chagagti), חגגנו (chagagnu), 3. os. lp. r.m. חגג (chagag). Nie zlewaj ich w *חגתי.

• Hif’il też: mater lectionis ujawnia się tylko w formach „otwartych”. Rdzeń pusty w hif’il zachowuje temat z samogłoską i w czasie teraźniejszym, w 3. osobie czasu przeszłego, w czasie przyszłym i w bezokoliczniku — מבין (mevin), הבין (hevin), יבין (yavin), להבין (lehavin) — ale odrzuca ją w „zamkniętych” osobach czasu przeszłego: הבנתי (hevanti), הבנת (hevanta), הבנו (hevanu). Zwróć uwagę na czas teraźniejszy: to מבין (mevin) z e, nigdy *mavin. Ten sam kształt dla הקים (hekim, „ustanowić / założyć”): מקים (mekim), הקים (hekim), יקים (yakim), להקים (lehakim).

• Czasownik podwojony w hif’il zachowuje jedną spółgłoskę tematu + końcówkę. הגן (rdzeń ג־נ־נ, „bronić / chronić”) daje teraźniejszość מגן (megen), przeszłość הגן (hegen) i הגנתי (heganti), przyszłość יגן (yagen), bezokolicznik להגן (lehagen). Rządzi przyimkiem על — מגן על הבית (megen al ha-bayit, „chroni dom”). Uważaj na homograf: bez niqqud מגן to również rzeczownik מגן (magen, „tarcza”).

Formy i schematy

Czasownik pusty pa’al ע”ו — קום (wstawać). Czas teraźniejszy zaznacza tylko rodzaj/liczbę:

Ten sam rdzeń קום — czas przeszły i przyszły we wszystkich osobach (mater ukryta w przeszłości, wraca w przyszłości):

Bezokolicznik: לקום (lakum) — ו wraca, dokładnie jak w czasie przyszłym.

Częste wzorcowe czasowniki puste pa’al — ע”ו i ע”י. Klasa ujawnia się tylko w czasie przyszłym / bezokoliczniku:

Czasownik podwojony pa’al ע”ע — חגג (świętować). Teraźniejszość wygląda jak mocna, przeszłość podwojona:

hif’il — czasowniki puste i podwojone. Temat z i w formach otwartych, odrzucany w zamkniętej przeszłości:

Przykłady

Typowe błędy

• אני קום בבוקר -> אני קם בבוקר (ani kam ba-boker) — czas teraźniejszy czasownika pustego ukrywa środkowe ו: to קם (kam), nigdy *קום (ten temat pojawia się tylko w לקום / יקום).
• קומתי מוקדם -> קמתי מוקדם (kamti mukdam) — mater lectionis pozostaje ukryta też w czasie przeszłym; „wstałem” to קמתי (kamti), a nie *קומתי.
• שמתי (samati) -> שמתי (samti) — w czasie przeszłym czasownika pustego nie ma samogłoski łączącej; końcówka doczepia się wprost do gołego tematu, więc samti, nigdy *samati.
• אני מבין (mavin) -> אני מבין (mevin) — czas teraźniejszy czasownika pustego w hif’il ma e, nie a: to mevin, nigdy *mavin.
• הבינתי את השאלה -> הבנתי את השאלה (hevanti et ha-she’ela) — jod znika w czasie przeszłym 1./2. osoby czasownika pustego w hif’il; „zrozumiałem” to הבנתי (hevanti), bez jodu.
• חגתי -> חגגתי (chagagti) — czasownik podwojony zachowuje obie identyczne spółgłoski rdzenia w czasie przeszłym; „świętowałem” to חגגתי, a nie zlana *חגתי.
• מתי תשב הביתה? (dla „wrócić”) -> מתי תשוב הביתה? (matai tashuv ha-bayta) — w czasie przyszłym ukryte ו wraca: „wróci” to תשוב (tashuv); goła forma *תשב zostałaby odczytana jako תשב (teshev, „usiądzie”, rdzeń ישב).

Wskazówki

• Zakotwicz każdy czasownik pusty w dwóch formach: czasie teraźniejszym r.m. lp. (który równa się 3. os. lp. r.m. czasu przeszłego) i bezokoliczniku, który ujawnia ukrytą mater lectionis — קם / לקום, גר / לגור, שם / לשים.
• Mater lectionis wędruje: ukryta w czasie teraźniejszym i przeszłym (קם, קמתי; שם, שמתי), wraca w bezokoliczniku i czasie przyszłym (לקום, יקום; לשים, ישים). Naucz się tej pary, a cała klasa jest opanowana.
• Czas teraźniejszy r.m. lp. i 3. os. lp. r.m. czasu przeszłego to to samo słowo: קם znaczy „wstaje” i „wstał”, שם to „kładzie” i „położył”. Oprzyj się na wyrazie czasu (אתמול, עכשיו), żeby ustalić czas.
• Brak samogłoski łączącej w czasie przeszłym czasownika pustego — doczep końcówkę wprost do gołego tematu: קמתי (kamti), שמנו (samnu), גרו (garu). Mów samti, garnu, kamu, nie *samati.
• ע”ו i ע”י różnią się tylko samogłoską w czasie przyszłym / bezokoliczniku: ע”ו ma u (יקום yakum, לקום lakum), ע”י ma i (ישים yasim, לשים lasim). Wszystko inne jest identyczne.
• Czasowniki podwojone pa’al odmieniają się we współczesnym hebrajskim jak czasowniki mocne (hif’il je zlewa: הגן, מגן) — חוגג (chogeg, zwykły kształt CoCeC) niesie już oba gimele, a czas przeszły też je zachowuje: חגגתי (chagagti), חגגנו (chagagnu). Jedyną pułapką jest odrzucenie spółgłoski rdzenia — nigdy *חגתי.
• W hif’il rdzeń pusty zachowuje temat z i w formach „otwartych” (מבין mevin, הבין hevin, יבין yavin, להבין lehavin), ale odrzuca go w „zamkniętych” osobach czasu przeszłego (הבנתי hevanti, הבנו hevanu).
• Nie myl imiesłowu מגן (megen, „broni / chroni”) z identycznie zapisanym rzeczownikiem מגן (magen, „tarcza”) — te same litery, inna samogłoska i znaczenie.