W skrócie

Żeby powiedzieć, że sprawiasz, że ktoś inny wykonuje czynność — have something done, make someone do, let someone do — włoski stawia fare albo lasciare bezpośrednio przed bezokolicznikiem. fare = każe / sprawia (narzucasz czynność); lasciare = pozwala (zezwalasz na nią). Oba czasowniki tworzą jedną całość, a zaimki przywierają do fare / lasciare, nigdy do bezokolicznika: Mi ha fatto aspettare, Te lo faccio ascoltare, Lascialo parlare.

Zasada

Angielski ma na to całą skrzynkę narzędzi: make him wait, have the car repaired, get my hair cut, let her speak. Włoski używa jednego ścisłego schematu — formy fare (sprawiać) albo lasciare (pozwalać) zrośniętej z bezokolicznikiem.

Krok 1 — Trzymaj fare/lasciare + bezokolicznik razem, w tej kolejności. Nic nie rozdziela tej pary. Bezokolicznik następuje bezpośrednio po czasowniku sprawczym, a wszystko inne — osoba, rzecz — idzie po bezokoliczniku.

• Faccio lavorare i bambini. (I make the children work.)
• Ho fatto riparare la macchina. (I had the car repaired.)
• Lascio dormire Marco. (I let Marco sleep.)

Krok 2 — Oznacz wykonawcę (osobę zmuszoną lub której pozwolono działać). Zależy to od tego, czy bezokolicznik ma już własne dopełnienie bliższe.

• Bezokolicznik bez dopełnienia -> osoba jest zwykłym dopełnieniem bliższym: Faccio lavorare Marco -> Lo faccio lavorare.
• Bezokolicznik ma własne dopełnienie bliższe -> rzecz jest dopełnieniem bliższym, a osoba cofa się do dopełnienia dalszego oznaczonego a: Faccio lavare la macchina a Marco (I have Marco wash the car) -> Gliela faccio lavare.

Krok 3 — Użyj da, żeby uniknąć niejednoznaczności. Gdy a można odczytać jako adresata, a nie wykonawcę, oznacz wykonawcę zamiast tego przez da: Ho fatto scrivere una lettera al direttore jest niejednoznaczne (dla dyrektora? przez dyrektora?), ale Ho fatto scrivere una lettera dal direttore może znaczyć tylko przez dyrektora. Przy zwykłym „każę to zrobić” da nazywa wykonawcę: Ho fatto riparare la macchina dal meccanico.

Krok 4 — Dołącz zaimki do fare/lasciare. Traktuj fare + bezokolicznik jak jeden czasownik: zaimek idzie tam, gdzie idzie fare, nigdy do bezokolicznika. Przed odmienionym fare stoi osobno; do bezokolicznika, trybu rozkazującego albo gerundium — dołącza się.

• Lo faccio entrare. / Voglio farlo entrare. / Fallo entrare! (nigdy faccio entrarlo)
• Me lo fa ascoltare. / Fammelo ascoltare.

Krok 5 — W czasach złożonych fatto zgadza się jak każdy imiesłów. Bezpośredni lo/la/li/le przed czasownikiem posiłkowym sprawia, że fatto się zgadza, dokładnie jak w lekcji 30: Gliel’ho fatto fare. (kazałem mu to zrobić — to to lo), L’ho fatta riparare. (la macchina — więc fatta).

lasciare działa tak samo i znaczy pozwalać: Ti lascio andare, Lascialo parlare, Lasciami vedere. Ma też drugą opcję — lasciare che + tryb łączący: Lascia che ti aiuti (Let me help you) znaczy to samo co Lasciami aiutare.

farsi + bezokolicznik to zwrotny wariant: dać coś sobie zrobić. Łączy się z essere, a (jak przy każdym czasowniku zwrotnym) imiesłów zgadza się z podmiotem: Mi sono fatto tagliare i capelli (obciąłem sobie włosy), Maria si è fatta operare (Maria dała się zoperować).

Formy i schematy

Dwa czasowniki sprawcze — ta sama budowa, przeciwna siła:

Jak oznacza się wykonawcę, w zależności od dopełnienia bezokolicznika:

Gdzie stoi zaimek — jeździ na fare, nigdy na bezokoliczniku:

Przykłady

Typowe błędy

• Faccio Marco lavorare. -> Faccio lavorare Marco. fare + bezokolicznik to jedna całość: bezokolicznik idzie zaraz po fare, a osoba następuje po bezokoliczniku — nigdy nie stoi w środku.
• Faccio aspettarla. -> La faccio aspettare. Gdy fare jest odmieniony, zaimek stoi przed nim, nie przy bezokoliczniku. Traktuj fare + bezokolicznik jak jeden czasownik.
• Ho fatto riparare la macchina il meccanico. -> Ho fatto riparare la macchina dal (al) meccanico. Gdy tylko bezokolicznik ma własne dopełnienie (la macchina), wykonawca nie może już być gołym rzeczownikiem — przybiera da (albo a).
• La macchina? L’ho fatto riparare. -> La macchina? L’ho fatta riparare. Konstrukcja sprawcza podlega zwykłej regule: bezpośredni la przed czasownikiem posiłkowym sprawia, że imiesłów się zgadza — fatta, a nie fatto.
• Ti lascio di andare. -> Ti lascio andare. lasciare (podobnie jak fare) łączy się z gołym bezokolicznikiem — bez a, bez di pomiędzy.

Wskazówki

• fare = każe/sprawia, lasciare = pozwala. Ta sama konstrukcja, przeciwne znaczenie. Zamień jedno na drugie, a siła się odwraca: Mi fa lavorare (każe mi pracować) w porównaniu z Mi lascia lavorare (pozwala mi pracować).
• Zaimki jeżdżą na fare. Zaimek przywiera do czasownika sprawczego, nigdy do bezokolicznika: Lo faccio entrare, Fallo entrare, Fammelo vedere — nigdy faccio entrarlo.
• Dwa dopełnienia -> osoba dostaje a (albo da). Gdy tylko bezokolicznik ma coś swojego, na czym działa, wykonawca staje się dopełnieniem dalszym: Faccio lavare i piatti a Luca. Sięgnij po da, gdy a byłoby niejednoznaczne: Faccio scrivere la lettera da Luca (przez Lucę).
• farsi + bezokolicznik = „dać coś zrobić sobie”. Mi sono fatto tagliare i capelli, Si è fatta operare — zwrotny, czasownik posiłkowy essere, imiesłów zgadzający się z podmiotem.