W skrócie

Żeby zaprzeczyć dowolnemu zdaniu po włosku, postaw non bezpośrednio przed czasownikiem: parlo -> non parlo. Nie ma czasownika posiłkowego, nie ma „do”, nic więcej się nie zmienia. A kiedy dodajesz słowo w rodzaju niente albo nessuno, zachowujesz non — podwójne przeczenie, błędne w angielskim, jest we włoskim obowiązkowe, jak w polskim.

Zasada

Włoskie przeczenie to najtańsza gramatyka, jaką kupisz. Jedno słowo, jedna pozycja.

• Krok 1 — Znajdź odmieniony czasownik. Nie bezokolicznik, nie imiesłów — czasownik z końcówką osoby.
• Krok 2 — Postaw non zaraz przed nim. Podmiot, jeśli go wypowiadasz, zostaje z przodu: Marco non lavora oggi. Między non a czasownikiem nic się nie wciska — poza zaimkami dopełnienia, które jadą z czasownikiem jako jeden blok: Non lo so. / Non ci vado.
• Krok 3 — Stop. Non parlo cinese to kompletne, naturalne zdanie przeczące. Włoski nie ma odpowiednika angielskiego „do not” — nie szukaj go.

Przy modalnym non stoi przed modalnym, bo to modalny jest odmienionym czasownikiem: Non posso venire, nigdy Posso non venire (co znaczy coś innego — „mogę się powstrzymać od przyjścia”).

no to nie non

No to słowo, które mówisz, gdy ktoś Ci zadaje pytanie. Non to partykuła, która neguje czasownik. Nie są wymienne, a pełna odpowiedź często używa obu: No, non lo so. — Nie, nie wiem.

Wyrazy przeczące zachowują non

Tu anglojęzyczni się mylą. Włoski ma zestaw wyrazów przeczących — niente/nulla, nessuno, mai, più, ancora, né… né, mica — i zwykle stoją po czasowniku, a non zostaje przed nim. Zdanie ma więc dwa elementy przeczące:

• Non ho niente. — dosłownie „nie mam nic”, i to poprawny włoski na nic nie mam.
• Non vedo nessuno. — Nikogo nie widzę.
• Non bevo mai il vino. — Nigdy nie piję wina.

Dwa przeczenia nie znoszą się nawzajem. Nie „poprawiaj” zdania, wyrzucając non, i nie sięgaj po słowo w znaczeniu „cokolwiek” — włoski takiej zamiany nie ma.

Nakładają się też trzy-cztery warstwy, bez żadnego dramatu: Non dico mai niente a nessuno. — Nigdy nic nikomu nie mówię.

Jeden wyjątek: wyraz przeczący przed czasownikiem wypiera non

Jeśli przeniesiesz wyraz przeczący przed czasownik — zwykle dlatego, że jest podmiotem — wtedy neguje sam i non znika (w przeciwieństwie do polskiego, gdzie „nie” zostaje):

• Nessuno è venuto. — Nikt nie przyszedł. (a nie Nessuno non è venuto)
• Niente è impossibile. — Nic nie jest niemożliwe.
• Né Marco né Anna parlano tedesco. — Ani Marco, ani Anna nie mówią po niemiecku.

Praktyczna zasada: jedno non na czasownik, i tylko wtedy, gdy żaden wyraz przeczący nie dotarł tam pierwszy.

Poszczególne słowa

niente i nulla znaczą „nic” i są wymienne; niente jest znacznie częstsze w mowie.

nessuno to dwie rzeczy. Samo w sobie jest zaimkiem: „nikt”: Non c’è nessuno. Przed rzeczownikiem jest przymiotnikiem w znaczeniu „żaden”, i bierze końcówki un/uno/una (zob. Przedimek określony i nieokreślony). Jest zawsze w liczbie pojedynczej, nawet tam, gdzie angielski używa liczby mnogiej: Non ho nessun amico = Nie mam żadnych przyjaciół.

più i ancora to para, którą trzeba rozróżniać: non… più znaczy „już nie” (skończyło się), non… ancora znaczy „jeszcze nie” (nie zaczęło się).

né… né = „ani… ani”. Potrzebne są obie połowy: Non bevo né caffè né tè.

mica nie dodaje przeczenia — wzmacnia je, mniej więcej jak „wcale nie”, „nie bardzo”. Jest potoczne: Non è mica difficile. — To wcale nie jest trudne. Trzymaj je z dala od oficjalnego pisania.

Gdzie ląduje słowo w czasie złożonym

W czasie przeszłym złożonym (passato prossimo) (lekcja 14) krótkie przysłówki mai, più, ancora i mica wchodzą między czasownik posiłkowy a imiesłów, a niente i nessuno stoją po nim:

• Non ho mai visto Roma. / Non ho ancora finito.
• Non ho visto niente. / Non ho visto nessuno.

Formy i schematy

Podstawowa rama — parlare, twierdzenie czy przeczenie:

Wyrazy przeczące i z czym się łączą:

nessuno przed rzeczownikiem — identycznie jak reguły un/uno/una:

Szyk wyrazów — cały system na jednej stronie:

Przykłady

Typowe błędy

• No lo so -> Non lo so — no odpowiada na pytanie, non neguje czasownik. Brzmią podobnie i robią zupełnie inne rzeczy.
• Non ho qualcosa da dire -> Non ho niente da dire — włoski nie zamienia wyrazu przeczącego na słowo w znaczeniu „cokolwiek”. Zachowaj non i dodaj niente.
• Nessuno non è venuto -> Nessuno è venuto — gdy wyraz przeczący stoi przed czasownikiem, non znika. Co najwyżej jedno non na czasownik.
• Non ho nessuni amici -> Non ho nessun amico — nessuno przed rzeczownikiem jest zawsze w liczbie pojedynczej i bierze końcówki un/uno/una.
• Non mai bevo il vino -> Non bevo mai il vino — non przylega do czasownika. mai, più, ancora i reszta stoją po nim, nigdy między non a czasownikiem.

Wskazówki

• non przylega do czasownika. Jedyne, co wolno wcisnąć pośrodku, to zaimek dopełnienia: Non la conosco, Non ci credo. Jeśli cokolwiek innego tam wstawiasz, jest źle.
• Dwa przeczenia dają jedno przeczenie. Powtarzaj Non ho visto niente na głos, aż angielski alarm przestanie dzwonić. Alarm to błąd, nie zdanie. (Jak w polskim: „Nic nie widziałem”.)
• più = skończyło się, ancora = nie zaczęło się. Non lavora più — pracował i rzucił. Non lavora ancora — jeszcze nie zaczął pracować. Jedno słowo różnicy w zdaniu, cała różnica w rzeczywistości.
• mica i neanche to smak mówiony. mica tylko zaostrza non (Non è mica vero!), a neanche/nemmeno znaczą „nawet nie”: Non lo sa neanche Marco. Oba podlegają tej samej regule — przenieś je przed czasownik i non odpada: Neanche Marco lo sa.