分词与副动词、动词性名词
B2 Imiesłowy i rzeczownik odczasownikowy 47 / 52
概要
波兰语很擅长把动词转化成其他词类。同一个动词可以派生出 形容词（czytający——“正在读的”，czytany——“被读的／正被读的”）、副词（czytając——“一边读”，przeczytawszy——“读过之后”）和 名词（czytanie——“读”）。这些就是 imiesłowy（分词）和 rzeczownik odczasownikowy（动词性名词）。它们能把整个从句压缩进一个词里，这正是它们在书面语和正式波兰语中大量使用的原因。体（第 20 课）决定一个动词能构成哪些分词。
规则
波兰语共有 四种分词 和一个 动词性名词。其中两种是形容词性分词（按性、数、格变格），两种是副动词（形式不变），动词性名词则是一个完整的中性名词。
1. 主动形容词性分词（imiesłów przymiotnikowy czynny）——“-ący”
只能由 未完成体动词 构成。取现在时 第三人称复数 形式，去掉 -ą，加上 -ący：czytają -> czytający，piszą -> piszący，idą -> idący。它的意思是“（目前）正在做……的人”，像普通形容词一样变化，与所修饰的名词保持一致：czytający chłopiec、czytająca dziewczyna、czytające dziecko。
2. 被动形容词性分词（imiesłów przymiotnikowy bierny）——“-ny／-ony／-ty”
由 及物动词（两种体都可以）构成，意思是“被……的（人或物）”，是构成被动语态（第 48 课）的基础。词尾有三种，根据动词的词干选择：
- -ny／-any：动词原形以 -ać／-eć 结尾——czytać -> czytany，napisać -> napisany，widzieć -> widziany。
- -ony：动词原形以 -ić／-yć 结尾以及 -c 动词，常伴有 辅音交替——robić -> robiony，kupić -> kupiony，prosić -> proszony（s -> sz），upiec -> upieczony（c -> cz）。
- -ty：词干短的 -yć／-uć／-ić 动词以及 -nąć／-ąć 动词——myć -> myty，pić -> pity，zamknąć -> zamknięty，wziąć -> wzięty。
它也像形容词一样变格：zrobiony、zrobiona、zrobione。
3. 同时副动词（imiesłów przysłówkowy współczesny）——“-ąc”
只由 未完成体动词 构成：现在时第三人称复数形式去掉 -ą 再加上 -ąc：czytają -> czytając，robią -> robiąc，będąc（来自 być）。它 不变格，表示与主句动词 同时发生 的动作（“一边……一边……”／“通过……”）：Czytając gazetę, pił kawę.。关键规则：它的主语必须与主句的主语 相同。
4. 先时副动词（imiesłów przysłówkowy uprzedni）——“-wszy／-łszy”
只由 完成体动词 构成，来自阳性过去时词干。如果词干以 元音 结尾，加 -wszy；如果以 辅音 结尾，加 -łszy：przeczytał -> przeczytawszy，zrobił -> zrobiwszy，zjadł -> zjadłszy，poszedł -> poszedłszy。它同样不变格，表示在主句动词之前 完成 的动作（“……之后”）：Przeczytawszy list, wyszedł.。同样遵循主语一致的规则。这种形式偏书面语，多用于书面表达。
5. 动词性名词（rzeczownik odczasownikowy）——“-nie／-cie”
在被动分词词干基础上构成的 中性名词：czytany -> czytanie，robiony -> robienie，myty -> mycie，pity -> picie。它表示动作本身（“读、做”），像普通的 -e 中性名词一样变格。很多这类名词都是日常词汇：jedzenie（吃饭／饮食）、spanie（睡觉）、pływanie（游泳）、palenie（吸烟）。
形式与结构
四种分词一览：
| 分词 | 构成方式 | 词尾 | 是否变格？ | 意思 |
|---|---|---|---|---|
| 主动形容词性 | 未完成体，现在时第三人称复数 | -ący | 是（像形容词） | “正在做……的（人）” |
| 被动形容词性 | 及物动词 | -ny/-ony/-ty | 是（像形容词） | “被做……的（人或物）” |
| 同时副动词 | 未完成体，现在时第三人称复数 | -ąc | 不加 | “一边……一边……／通过……” |
| 先时副动词 | 完成体，过去时词干 | -wszy/-łszy | 不加 | “做过……之后” |
主动形容词性分词——czytający（“读”）的变格：
| 格 | 阳性单数 | 阴性单数 | 中性单数 | 阳性人称复数 | 非阳性人称复数 |
|---|---|---|---|---|---|
| 主格 | czytający | czytająca | czytające | czytający | czytające |
| 属格 | czytającego | czytającej | czytającego | czytających | czytających |
| 与格 | czytającemu | czytającej | czytającemu | czytającym | czytającym |
| 宾格 | czytającego/-y | czytającą | czytające | czytających | czytające |
| 工具格 | czytającym | czytającą | czytającym | czytającymi | czytającymi |
| 前置格 | czytającym | czytającej | czytającym | czytających | czytających |
被动分词——按词干类型划分的三种词尾：
| 动词原形 | 被动分词（阳性单数） | 阴性单数 | 中性单数 | 说明 |
|---|---|---|---|---|
| czytać（读） | czytany | czytana | czytane | -ać -> -any |
| napisać（写） | napisany | napisana | napisane | -ać -> -any |
| widzieć（看见） | widziany | widziana | widziane | -eć -> -any |
| robić（做） | robiony | robiona | robione | -ić -> -ony |
| kupić（买） | kupiony | kupiona | kupione | -ić -> -ony |
| prosić（请求） | proszony | proszona | proszone | s -> sz |
| upiec（烤） | upieczony | upieczona | upieczone | c -> cz |
| myć（洗） | myty | myta | myte | 短词干 -yć -> -ty |
| pić（喝） | pity | pita | pite | 短词干 -ić -> -ty |
| zamknąć（关） | zamknięty | zamknięta | zamknięte | -nąć -> -nięty |
| wziąć（拿） | wzięty | wzięta | wzięte | -ąć -> -ęty |
| otworzyć（打开） | otwarty | otwarta | otwarte | 不规则 -> -ty |
副动词——同时式与先时式对比：
| 动词（体） | 同时式 -ąc | 动词（体） | 先时式 -wszy／-łszy |
|---|---|---|---|
| czytać（未完成体） | czytając | przeczytać（完成体） | przeczytawszy |
| robić（未完成体） | robiąc | zrobić（完成体） | zrobiwszy |
| iść（未完成体） | idąc | pójść（完成体） | poszedłszy |
| mieć（未完成体） | mając | zjeść（完成体） | zjadłszy |
| być（未完成体） | będąc | wziąć（完成体） | wziąwszy |
动词性名词——czytanie（“读”），中性名词的变格：
| 格 | 单数 |
|---|---|
| 主格 | czytanie |
| 属格 | czytania |
| 与格 | czytaniu |
| 宾格 | czytanie |
| 工具格 | czytaniem |
| 前置格 | czytaniu |
| 呼格 | czytanie |
其他动词性名词的变格方式相同：robienie、robienia、robieniu……；picie、picia、piciu……；mycie、mycia、myciu……。
例句
| Polski | 中文 |
|---|---|
| Czytający student siedział przy oknie. | 正在读书的学生坐在窗边。 |
| Widziałem kobietę piszącą list. | 我看见一个正在写信的女人。 |
| To jest książka napisana przez znanego autora. | 这是一本由一位著名作家写的书。 |
| Drzwi były zamknięte na klucz. | 门被钥匙锁上了。 |
| Czytając gazetę, pił poranną kawę. | 看着报纸，他喝着早晨的咖啡。 |
| Idąc do pracy, spotkałem sąsiada. | 走路去上班时，我遇到了邻居。 |
| Przeczytawszy list, od razu odpisał. | 读完信后，他立刻回复了。 |
| Zrobiwszy zadanie, poszła spać. | 做完作业后，她就去睡觉了。 |
| Czytanie książek to moja pasja. | 读书是我的爱好。 |
| Lekarz zalecił rzucenie palenia. | 医生建议戒烟。 |
常见错误
- zrobiąc（由完成体动词 zrobić 构成）-> robiąc——-ąc 形式只能来自未完成体动词，完成体动词对应的是 zrobiwszy。
- przeczytając 表示“读过”的意思 -> przeczytawszy——表示先于主句完成的动作，需要用先时 -wszy 形式。
- Czytając książkę, zadzwonił telefon. -> Czytając książkę, usłyszałem telefon.——副动词的隐含主语必须和主句主语一致：电话不可能是“正在读书”的那个人。
- czytany student 想表达“正在读书的学生” -> czytający student——不要把主动 -ący（“正在读……的”）和被动 -ny（czytany，“被读的”）搞混。
- robiany -> robiony——-ić 动词的被动分词用 -ony，而不是 -any。
- otworzony -> otwarty——otworzyć 是不规则动词：它在变化后的词干上加 -ty，而不是其他 -yć 动词常用的 -ony。
- czytania to moja pasja -> czytanie to moja pasja——动词性名词作主语时用主格 -nie，而不是属格 -nia。
学习提示
- 两个问题就能分清每一个副动词：是同时发生还是先于主句？用的是哪种体？同时 + 未完成体 -> -ąc；先于 + 完成体 -> -wszy。
- 主动 -ący 和同时 -ąc 都由 同一个词基 构成：oni／one 的现在时形式（czytają）。前者得到 czytający，后者得到 czytając。
- 被动分词和动词性名词共用同一个词干：知道 zrobiony，就能得到名词 zrobienie；知道 myty，就能得到 mycie。把它们当作一对来记。
- 副动词 锁定同一个主语——只有当两个动作的施动者相同时才能使用。如果主语不同，就要换成带 kiedy／gdy／podczas gdy 的完整从句。
- -wszy 形式听起来正式、书面化；波兰人口语中通常更喜欢用 kiedy 加过去时。要能认得它，但不要过度使用。
- 以 -nie／-cie 结尾的动词性名词作为日常词汇随处可见（spotkanie——会面，zebranie——聚会，życie——生活），把它们首先当作普通名词来记就会容易得多。