动词的前缀构词
B2 Prefiksacja czasownika 45 / 52
概要
波兰语有很大一部分动词是通过在基础动词前加前缀构成的。前缀主要起两种作用:一种是单纯把未完成体动词变成完成体(这是它“纯体”的、语法性的用法,见第 20 课);另一种是加上真正的意义色彩——方向、阶段、程度——从而造出一个全新的动词。当前缀改变了意义时,波兰语还要用后缀重新构造出对应的未完成体。学会解读前缀,能把 pisać 这样一个词根变成十几个可以预测的动词。
规则
前缀(przedrostek)加在动词前面,会出现两种不同的情况。
1. 前缀是“纯体”的——只起完成体化的作用
对很多常见动词来说,某个特定的前缀不添加任何新意义,只是给已有的未完成体提供完成体搭档(见第 20 课)。这样构成的一对动词意思相同,只是体不同:
- pisać -> napisać(“写”)
- robić -> zrobić(“做”)
- czytać -> przeczytać(“读”)
- jeść -> zjeść(“吃”)
这里基础动词 pisać 本身已经是未完成体,所以不需要再造一个未完成体。哪个前缀是“纯体”的前缀是不可预测的,必须逐个动词记住。
2. 前缀是词汇性的——会改变意义
给同一个词根加上任何其他前缀,就会造出一个有自己意义的新动词。仅从 pisać(“写”)出发,就能得到 podpisać(“签名”)、przepisać(“抄写”)、zapisać(“记下/登记”)、wypisać(“写出/开(证明)”)、opisać(“描写”)等等。每一个都是完成体。
重新构造未完成体:二次未完成体化
因为词汇前缀造出的是完成体动词,波兰语需要一个与之配对的未完成体。它靠加后缀来构造(最常见的是 -ywać / -iwać,有时是带词干元音变化的 -ać)。这个过程叫做二次未完成体化:
- podpisać(完成体)-> podpisywać(未完成体)“签名”
- zapisać(完成体)-> zapisywać(未完成体)
- przerobić(完成体)-> przerabiać(未完成体)——注意词干变化 o -> a
- zarobić(完成体)-> zarabiać(未完成体)“挣钱”
所以一个词根完整的“一生”是:基础未完成体 -> 加前缀 = 新完成体 -> 加后缀 = 新未完成体
动作方式:表示阶段或程度的前缀
除了方向以外,有些前缀还标示动作的程度或阶段——这就是它的动作方式(Aktionsart)。这类前缀构词能力很强:
- po- = 一会儿/一段时间(限量体):poczytać“读一会儿”,pospać“睡一会儿”
- za- = 开始(始动体):zaboleć“开始疼”,zapłakać“开始哭”
- roz- … się = 突然爆发/逐渐进入状态:rozpłakać się“突然大哭起来”,rozgadać się“聊开了”
- na- … się = 满足体(做个够):najeść się“吃个够”,naspać się“睡个够”
- do- = 完成体(做完剩下的部分):dojeść“吃完”,doczytać“读到底”
- prze- = 贯穿始终/做过头/重做:przespać noc“睡了一整夜”,przesolić“放盐放多了”
形式与结构
常见前缀及其添加的意义
| 前缀 | 典型意义 | 例词(完成体) | 汉语意思 |
|---|---|---|---|
| na- | 附加/(纯体)/满足体 | napisać | 写 |
| za- | 附带/开始/记入 | zapisać | 记下,登记 |
| prze- | 穿过/彻底/重新/做过头 | przepisać | 抄写,重写 |
| pod- | 从下方/签署/附属 | podpisać | 签名 |
| od- | 离开/回复/答复 | odpisać | 回信 |
| do- | 到……为止/做完剩下部分 | dopisać | 补写 |
| wy- | 出/彻底 | wypisać | 写出,开(证明) |
| w- | 进入 | wpisać | 输入,录入 |
| o-/ob- | 围绕/关于 | opisać | 描写 |
| roz- | 分散/铺开 | rozpisać | 详细说明,公布 |
| s-/z- | 一起/记下/(纯体) | spisać | 列出,记下 |
| po- | 一点儿/一会儿 | popisać się | 炫耀 |
一个词根,多个动词:pisać(“写”)
| 完成体 | 二次未完成体 | 意思 |
|---|---|---|
| napisać | pisać(基础形式) | 写(纯体搭档) |
| podpisać | podpisywać | 签名 |
| przepisać | przepisywać | 抄写;开(处方) |
| zapisać | zapisywać | 记下;登记;保存(文件) |
| wypisać | wypisywać | 写出;开(证明) |
| wpisać | wpisywać | 输入,录入 |
| dopisać | dopisywać | 补写 |
| odpisać | odpisywać | 回信;扣除 |
| opisać | opisywać | 描写 |
| spisać | spisywać | 列出,记下 |
带前缀动词对的变位:podpisać(完成体)/podpisywać(未完成体)
完成体动词按基础动词 pisać 的方式变位(词尾=简单将来时,见第 23 课);二次未完成体在现在时中则按 -uję 的模式变位。
| podpisać(完成体=将来时) | podpisywać(未完成体=现在时) | |
|---|---|---|
| ja | podpiszę | podpisuję |
| ty | podpiszesz | podpisujesz |
| on/ona/ono | podpisze | podpisuje |
| my | podpiszemy | podpisujemy |
| wy | podpiszecie | podpisujecie |
| oni/one | podpiszą | podpisują |
| 过去时(阳性单数) | podpisałem | podpisywałem |
| 过去时(阴性单数) | podpisałam | podpisywałam |
同一套系统用在 robić(“做”)上
| 完成体 | 二次未完成体 | 意思 |
|---|---|---|
| zrobić | robić(基础形式) | 做(纯体搭档) |
| przerobić | przerabiać | 改做,改造,改装 |
| zarobić | zarabiać | 挣钱 |
| wyrobić | wyrabiać | 生产;揉(面) |
| odrobić | odrabiać | 做(作业);补做 |
| dorobić | dorabiać | 额外多做;兼职挣钱 |
| narobić | (narabiać,少见) | 制造很多;招致 |
注意词干的变化:-robić 加后缀构成的未完成体都会出现 o -> a 的变化(przerabiać、zarabiać、odrabiać)。
前缀交界处的拼写
当一个以辅音结尾的前缀遇到难以发音的辅音组合时,会插入一个 -e-,并且 z-/s- 的清浊会跟随后面的音变化(见第 44 课)。
| 前缀 | 在元音/简单起始音前 | 在辅音组合前(插入 -e-) |
|---|---|---|
| w- / we- | wpisać | wejść (w + iść) |
| od- / ode- | odpisać | odejść, odetkać |
| roz- / roze- | rozpisać | rozejść się |
| z- / ze- / s- | zrobić(浊音),spisać(清音) | zebrać |
例句
| Polski | 中文 |
|---|---|
| Musisz tu podpisać umowę. | 你得在这里签合同。(完成体) |
| Codziennie zapisuję wydatki w zeszycie. | 我每天把开支记在本子上。(未完成体,习惯) |
| Przepisałem cały tekst do komputera. | 我把整篇文章抄进了电脑。(完成体,已完成) |
| Lekarz wypisał mnie ze szpitala. | 医生给我办了出院手续。(完成体) |
| Ona ładnie opisuje swoje podróże. | 她把自己的旅行描写得很好。(未完成体,一般性) |
| Zarabiam teraz więcej niż rok temu. | 我现在挣的比一年前多。(未完成体) |
| Dzieci odrobiły już lekcje. | 孩子们已经做完作业了。(完成体,结果) |
| Po obiedzie poczytam trochę gazetę. | 午饭后我要读一会儿报纸。(完成体,po-=一会儿) |
| Kiedy usłyszała nowinę, rozpłakała się. | 听到这个消息,她突然大哭起来。(完成体,roz- … się) |
| Najadłem się i nie mogę już nic zjeść. | 我已经吃够了,什么都吃不下了。(完成体,na- … się) |
常见错误
- Będę podpisać umowę. -> Podpiszę umowę.——带前缀的完成体动词本身就能构成单词形式的将来时,不能再和 będę 连用。
- Codziennie przepiszę notatki. -> Codziennie przepisuję notatki.——表示习惯要用二次未完成体 przepisywać,而不是完成体。
- przerobywać -> przerabiać——przerobić 的未完成体要用 -abiać(o -> a),而不是 -obywać。
- zapisywam -> zapisuję——-ywać 类动词在现在时中变位为 -uję、-ujesz,而不是 -ywam。
- 用 napisać 表示“签名” -> podpisać——纯体前缀 na- 只表示“写”;“签名”要用词汇前缀 pod-。
- 把 odrobiłem lekcje 当作习惯说出来 -> 要表示“我每天做作业”应该用 odrabiam lekcje——完成体表示的是一次完成的一整份动作。
- wypisować(从 wypisuję 反推出来)-> wypisywać——-uję 这个现在时形式掩盖了后缀:不定式是 -ywać,不是 -ować。
学习提示
- 把每个派生动词当作一对来记:完成体 + 它的 -ywać / -abiać 未完成体(podpisać / podpisywać)。前缀确定意义,后缀给出“过程”搭档。
- 遇到一个新的带前缀动词时,把它拆开来看:前缀 + 已知词根。Wy- + pisać = “写出”,do- + pisać = “补写”。意义往往是可以猜出来的。
- 关于未完成体后缀,有两条经验法则:默认用 -ywać / -iwać(现在时 -uję);词根是 -obić / -orzyć 时,则要预期 o -> a 的变化(przerobić -> przerabiać)。
- 把这些表示阶段的前缀当作一小组来记:po-(一会儿)、za-(开始)、do-(做完)、na- … się(做个够)、roz- … się(突然爆发)。它们可以整齐地加到日常动词上。
- 如果一个“看起来像现在时”的带前缀动词(podpiszę、przerobię)出现在你以为是“现在”的地方,它其实是将来时——完成体没有现在时(见第 20 课)。