音变
B2 Oboczności 44 / 52
概要
oboczność 是同一个词在变格/构词过程中,一个音有规律地替换成另一个音:ręka,但 w ręce;stół,但 na stole;pies,但 psa。这些不是随意的拼写怪癖,而是古代语音规律留下的化石,遵循严格的规则。你已经在各个变化表里(前置格、过去时、复数)零散地遇到过它们;这一课把它们归纳到一起,让你能预测音变,而不必死记每一个形式。掌握下面这几条规律,能把几十个看似“不规则”的形式变回规则的。
规则
波兰语的音变分为两大类:辅音音变和元音音变。
辅音音变(oboczności spółgłoskowe)
当词尾以前元音开头时——最重要的是前置格/与格单数的 -e,以及软变复数或动词形式的 -i/-e——前面的辅音就会软化(腭化)。每个硬辅音都有一个固定的软化对应形式:
- 舌根音:k -> c、g -> dz、ch -> sz(在 -e 前):ręka -> ręce,noga -> nodze,mucha -> musze
- 齿音:t -> ci(ć)、d -> dzi(dź)、s -> si(ś)、z -> zi(ź)、n -> ni(ń)、r -> rz、ł -> l:kobieta -> kobiecie,woda -> wodzie,góra -> górze,szkoła -> szkole
- 唇音:b、p、w、f、m 后面会带上一个软化的 -i-:ryba -> rybie,mapa -> mapie,głowa -> głowie,zima -> zimie
- 辅音组合会一起变化:st -> ść、sł -> śl、zd -> źdź:miasto -> mieście,Wisła -> Wiśle,gwiazda -> gwieździe
同样的软化规律也驱动着阳性人称名词和形容词的阳性人称复数形式(Polak -> Polacy,drogi -> drodzy)、前置格,以及很多构词现象。
元音音变(oboczności samogłoskowe)
三组音变承担了绝大部分的工作:
- ó : o——ó 出现在闭音节中(词尾,或在一个失去了元音的浊辅音前),加上元音后就会变回 o:stół -> stołu,wóz -> wozu,Bóg -> Boga,mój -> mojego。
- ą : ę——鼻元音也遵循同样的闭/开音节逻辑:dąb -> dębu,ząb -> zęby,mąż -> męża;而 ręka -> rąk,pieniądz -> pieniędzy 则是反过来的情况。
- e : (零)——游离 e(e ruchome):-e- 在有些形式里出现,在另一些形式里消失。它几乎总是出现在单数主格中,一旦加上词尾就会脱落:pies -> psa,sen -> snu,dzień -> dnia,cukier -> cukru,chłopiec -> chłopca。
另外还有两组范围更窄的元音音变:
- a : e——古老的 a 在软辅音前会前移为 e,常见于前置格和 -eć 类动词中:las -> w lesie,miasto -> w mieście,lato -> w lecie,kwiat -> w kwiecie。
- e : o——出现在一些动词的现在时中——-eść/-eźć 类动词和 brać:niosę -> niesiesz,biorę -> bierzesz,wiozę -> wieziesz。
音变常常会叠加出现:miasto -> w mieście 同时是 a:e 和 st:ść;sąsiad -> o sąsiedzie 同时是 a:e 和 d:dź。
形式与结构
辅音软化对照表(硬辅音 -> 软辅音,在前元音词尾前):
| 硬辅音 | 软辅音 | 原形(单数主格) | 音变后(单数前置格) |
|---|---|---|---|
| k | c | ręka | ręce |
| g | dz | noga | nodze |
| ch | sz | mucha | musze |
| r | rz | góra | górze |
| t | ć (ci) | kobieta | kobiecie |
| d | dź (dzi) | woda | wodzie |
| s | ś (si) | klasa | klasie |
| z | ź (zi) | koza | kozie |
| n | ń (ni) | żona | żonie |
| ł | l | szkoła | szkole |
| b | bi | ryba | rybie |
| p | pi | mapa | mapie |
| w | wi | głowa | głowie |
| f | fi | szafa | szafie |
| m | mi | zima | zimie |
| st | ść | miasto | mieście |
| sł | śl | Wisła | Wiśle |
| zd | źdź | gwiazda | gwieździe |
变化表中的元音音变:
| 类型 | 原形 | 变化后的形式 | 格/形式 |
|---|---|---|---|
| ó : o | stół(桌子) | stołu, na stole | 单数属格/前置格 |
| ó : o | wóz(大车) | wozu | 单数属格 |
| ó : o | Bóg(上帝) | Boga, Bogu | 单数属格/与格 |
| ó : o | mój(我的) | mojego, moja | 阳性属格/阴性主格 |
| ą : ę | dąb(橡树) | dębu, dęby | 单数属格/复数主格 |
| ą : ę | ząb(牙齿) | zęba, zęby | 单数属格/复数主格 |
| ą : ę | mąż(丈夫) | męża | 单数属格 |
| ę : ą | ręka(手) | rąk | 复数属格 |
| e : 0 | pies(狗) | psa, psu, psy | 复数属格/与格/主格 |
| e : 0 | dzień(一天) | dnia, dni | 单数属格/复数属格 |
| e : 0 | cukier(糖) | cukru | 单数属格 |
| e : 0 | chłopiec(男孩) | chłopca, chłopcy | 单数属格/复数主格 |
| a : e | las(森林) | w lesie | 单数前置格 |
| a : e | miasto(城市) | w mieście | 单数前置格 |
| a : e | kwiat(花) | w kwiecie | 单数前置格 |
| e : o | nieść(携带) | niosę / niesiesz | 现在时第一人称单数/第二人称单数 |
含游离 e 的完整变格表——pies(狗),阳性有生名词;-e- 只保留在单数主格中:
| 格 | 单数 | 复数 |
|---|---|---|
| 主格 | pies | psy |
| 属格 | psa | psów |
| 与格 | psu | psom |
| 宾格 | psa | psy |
| 工具格 | psem | psami |
| 前置格 | psie | psach |
| 呼格 | psie | psy |
注意在前置格/呼格 psie 中,除了 -e- 消失之外,还叠加了 s -> ś 的软化。
例句
| Polski | 中文 |
|---|---|
| W lesie rosną wysokie drzewa. | 森林里长着高大的树木。(las -> lesie) |
| Mieszkam w dużym mieście. | 我住在一座大城市里。(miasto -> mieście) |
| Na tej nodze mam bliznę. | 我这条腿上有一道疤。(noga -> nodze) |
| Nie ma tu ani jednego psa. | 这里一只狗都没有。(pies -> psa) |
| Rano kupiłem trochę cukru. | 早上我买了些糖。(cukier -> cukru) |
| Mój brat mieszka w Krakowie. | 我哥哥住在克拉科夫。(Kraków -> Krakowie) |
| Te zęby trzeba leczyć. | 这几颗牙需要治疗。(ząb -> zęby) |
| Opowiedziała mi o swoim bracie. | 她跟我说起她哥哥的事。(brat -> bracie) |
| Na górze wciąż leży śnieg. | 山上还有积雪。(góra -> górze) |
| Ja niosę walizkę, a ty niesiesz plecak. | 我拿着箱子,你背着背包。(nieść:niosę/niesiesz) |
常见错误
- w noga -> w nodze——前置格词尾 -e 会强制发生 g -> dz 的音变,不能保留硬词干。
- o miescie -> o mieście——a:e 的元音交替和 st:ść 的软化是同时发生的,两者都必须体现出来。
- pies 变格成 piesa -> psa——一旦加上词尾,游离的 -e- 就会脱落。
- stółu -> stołu——一旦出现元音词尾,音节就变成开音节,ó 便会变回 o(na stole 也是同理)。
- dąby -> dęby——复数形式使音节变开,于是 ą 前移为 ę。
- w Krakowe -> w Krakowie——唇音在 -e 前需要软化的 -i-(w -> wi)。
- ręka 在复数属格中是 ręków -> rąk——这个词发生 ę:ą 交替,并使用零词尾。
学习提示
- 学每个新名词时,要连同它的单数属格和前置格一起记,而不只是主格——这一对形式能一次性同时体现游离 -e- 和辅音软化。
- 书写中出现 ó 或 ą 就是音变的信号:一旦加上元音词尾,就要预料到会变成 o / ę。
- 硬变阴性名词的单数前置格是练习软化的绝佳材料:过一遍 ręka、noga、mucha、woda、szkoła -> ręce、nodze、musze、wodzie、szkole。
- 如果一个名词以 e + 辅音结尾(pies、sen、dzień、ojciec),就要检查这个 -e- 是不是游离的——它常常会在斜格中消失。
- 这些音变在名词变格、过去时和构词法中都是同一套规律——认清一次规律,处处都能受用。