命令式
B1 Tryb rozkazujący 36 / 52
概要
命令式(tryb rozkazujący)是用来表达命令、请求、建议和指示的语气:Czytaj!(读!),Zamknij okno!(把窗户关上!),Bądźmy cierpliwi.(我们耐心点吧。)。波兰语只有三个人称有独立的单词形式——ty、my、wy——其余的人称(第三人称,以及敬称 pan/pani 的命令)要靠小品词 niech 来构成。这里有两点是波兰语特有的:命令式是从现在时/将来时词干构成的,不是从不定式;而且你选的体会改变意思——到了否定式下意思还会完全反过来。
规则
命令式用来表达命令、请求和鼓励。和大多数语言一样,它会省略主语代词;但和英语不同,它区分单数和复数的对象,甚至可以把自己也算进去(my =“let’s …”,“我们……吧”)。
从现在时词干构成命令式
命令式的基础不是不定式。取现在时(未完成体动词)或简单将来时(完成体动词)的第三人称复数形式,去掉词尾 -ą,剩下的就是 ty 形式:
- oni czytają -> czytaj(读!)
- oni piszą -> pisz(写!)
- oni mówią -> mów(说!)
然后另外两个形式就完全是规则的了:
- my = ty 形式 + -my:czytajmy(我们读吧)
- wy = ty 形式 + -cie:czytajcie(读!——对多个人,或敬称复数)
niech 构成的几个人称:单数第一人称、单数第三人称、复数第三人称
ja、on/ona/ono 或 oni/one 没有独立的单词形式。要用 niech(“let …”,“让……”)加上普通的现在时/将来时形式来构成:
- niech + 单数第一人称 -> Niech pomyślę.(让我想想。)
- niech + 单数第三人称 -> Niech zrobi to sam.(让他自己做。)
- niech + 复数第三人称 -> Niech wejdą.(让他们进来。)
同样这个 niech 还能和 pan/pani/państwo(第 8 课)搭配,构成敬称命令:Niech pan usiądzie.(先生,请坐。),Niech pani poczeka.(女士,请稍等。)。更中性一点的礼貌请求是 proszę + 不定式:Proszę wejść.(请进。),Proszę usiąść.(请坐。)。
体:真正决定意思的选择
因为波兰语有体的区分(第 20 课),同一个命令可以有两种形式:
- 完成体命令式 = 做一次、做完:Zamknij okno!(把窗户关上——现在就关。)
- 未完成体命令式 = 习惯性地/持续地/一般性地做,或者是邀请开始做的意思:Zamykaj okno na noc.(晚上要记得关窗——这是个习惯。)
有一条规则没有商量的余地:否定命令(禁止)通常用未完成体,不管肯定式用的是哪个体。Zrób to!(完成体)对应的否定是 Nie rób tego!(未完成体),而不是 nie zrób。完成体的否定命令只用来表示一种警告(“当心别……”):Nie spóźnij się!(别迟到!)。
软化和加强语气的小品词
口语里会加一些小品词。附着在动词上的 -że / -ż 表示不耐烦或催促:Chodźże!(快点走啦!),Powiedzże coś!(倒是说句话啊!)。no 起软化、哄劝的作用:Chodź no tu.(过来一下嘛。)。
形式与结构
规则的构成方式——现在时第三人称复数 -> 三个命令式形式:
| 动词原形 | 现在时第三人称复数(oni) | ty | my | wy |
|---|---|---|---|---|
| czytać(读,未完成体) | czytają | czytaj | czytajmy | czytajcie |
| pisać(写,未完成体) | piszą | pisz | piszmy | piszcie |
| mówić(说,未完成体) | mówią | mów | mówmy | mówcie |
| robić(做,未完成体) | robią | rób | róbmy | róbcie |
| prosić(请求,未完成体) | proszą | proś | prośmy | proście |
| myśleć(想,未完成体) | myślą | myśl | myślmy | myślcie |
| kupować(买,未完成体) | kupują | kupuj | kupujmy | kupujcie |
| wstać(起床,完成体) | wstaną | wstań | wstańmy | wstańcie |
| zamknąć(关,完成体) | zamkną | zamknij | zamknijmy | zamknijcie |
上表能看出两个拼写要点:robić -> rób 显示了闭音节里 o -> ó 的音变(在所有形式里都保留:róbmy、róbcie);以 -nąć 结尾的动词,如果光用词干会形成难念的辅音丛,就要插入 -nij(zamkn- -> zamknij),同样还有 ciągnąć -> ciągnij、biegnąć -> biegnij。
常见的不规则命令式(要背下来):
| 动词原形 | ty | my | wy |
|---|---|---|---|
| być(是) | bądź | bądźmy | bądźcie |
| mieć(有) | miej | miejmy | miejcie |
| jeść(吃) | jedz | jedzmy | jedzcie |
| dać(给,完成体) | daj | dajmy | dajcie |
| wziąć(拿,完成体) | weź | weźmy | weźcie |
| iść(走、步行去) | idź | idźmy | idźcie |
| powiedzieć(说,完成体) | powiedz | powiedzmy | powiedzcie |
完整的六个人称系统(ty/my/wy 用独立形式,其余的用 niech),以 zrobić(完成体,“做”)为例:
| 人称 | 构成方式 | 例词 | 中文 |
|---|---|---|---|
| ja(单数第一人称) | niech + 现在时单数第一人称 | niech zrobię | 让我做 |
| ty(单数第二人称) | 独立的命令式形式 | zrób | 做吧! |
| on / ona / ono(单数第三人称) | niech + 现在时单数第三人称 | niech zrobi | 让他/她做 |
| my(复数第一人称) | 命令式 + -my | zróbmy | 我们做吧 |
| wy(复数第二人称) | 命令式 + -cie | zróbcie | 你们做吧! |
| oni / one(复数第三人称) | niech + 现在时复数第三人称 | niech zrobią | 让他们做 |
体和否定一览:
| 功能 | 体 | 例词 | 中文 |
|---|---|---|---|
| 一次性、做完的命令 | 完成体 | Przeczytaj ten list. | 把这封信读完。 |
| 习惯性/一般性/开始做某事 | 未完成体 | Czytaj codziennie. | 每天都要读。 |
| 禁止(否定) | 未完成体 | Nie czytaj moich listów! | 不要读我的信! |
| 警告(“当心别……”) | 完成体 | Nie przewróć się! | 小心别摔倒! |
例句
| Polski | 中文 |
|---|---|
| Zamknij drzwi, proszę. | 请把门关上。 |
| Nie zamykaj okna, jest gorąco. | 别关窗户,很热。 |
| Chodźmy do domu, jest już późno. | 我们回家吧,已经很晚了。 |
| Bądźcie cicho, dziecko śpi. | 安静点,宝宝在睡觉。 |
| Niech pan poczeka chwilę. | 先生,请稍等一下。 |
| Niech oni sami zdecydują. | 让他们自己决定。 |
| Weź parasol, będzie padać. | 带把伞吧,要下雨了。 |
| Nie martw się, wszystko będzie dobrze. | 别担心,一切都会好的。 |
| Powiedz mi, co się stało. | 告诉我发生了什么事。 |
| Proszę nie palić w tym pokoju. | 请不要在这个房间里吸烟。 |
常见错误
- czytać!(用了不定式)-> czytaj!——命令式要从现在时词干构成,不能用不定式。
- Niech on zrobić to. -> Niech on to zrobi.——niech 后面要用限定的现在时/将来时形式,绝不能用不定式。
- Nie zrób tego! -> Nie rób tego!——普通的禁止要用未完成体,不用完成体。
- Zamykaj okno! 想表达一次快速的动作 -> Zamknij okno!——表示一次性、做完的动作要用完成体。
- robmy、robcie -> róbmy、róbcie——rób 里 o -> ó 的音变,在所有形式里都要保留。
- zamknij 如果按 zamkń 来构成就错了 -> zamknij——以 -nąć 结尾的动词需要插入 -nij。
- Usiądź pan. -> Niech pan usiądzie. / Proszę usiąść.——敬称命令要用 niech + pan/pani,或者 proszę + 不定式,不能对 pan 用独立的 ty 形式(那样听起来很生硬)。
学习提示
- 任何规则动词都可以用两步搞定:找到 oni(第三人称复数),去掉 -ą,就得到 ty;再加上 -my / -cie,就是另外两个形式。
- 记住这个划分:ty / my / wy 是独立的一个词;ja / on / ona / oni 全都要靠 niech 来构成。
- 体表达的是意思,不是装饰:完成体 = 现在就把它做完,未完成体 = 持续做/习惯性地做——而且几乎每次否定 = 未完成体。
- 日常的礼貌命令式是 proszę + 不定式(Proszę wejść.);niech pan / pani 这种形式则更直接、更针对个人一些。
- 告示用语:Nie palić!、Nie wychylać się!——公共场合告示牌上的禁止用语用的是单纯的不定式,这是命令式的一种固定简化写法。
- 听到小品词 -że(chodźże、dajże)时,可以理解成“快点……”——它只是加强催促的语气,不构成新的形式。