Classes cultas de nomes e adjetivos

C1 Λόγια ουσιαστικά και επίθετα 62 / 66

Em resumo

Os nomes e adjetivos correntes do grego foram abordados nas lições 14, 28-31 e 49. Essas lições deixaram propositadamente de fora um punhado de paradigmas que parecem irregulares mas são, na verdade, um conjunto fechado e organizado, herdado da tradição escrita culta (λόγια). Encontra-os constantemente em jornais, no direito, na ciência e na administração: ο συγγραφέας com o seu plural οι συγγραφείς, os neutros em -ος como το κράτος com genitivo του κράτους e plural τα κράτη, algumas relíquias como το οξύ / του οξέος e η πειθώ / της πειθούς, e os adjetivos de duas terminações (δικατάληκτα) ο/η διεθνής, το διεθνές. Junta os três sufixos de adjetivo verbal -τός, -σιμος/-ιμος e a forma de obrigação -τέος (η εξεταστέα ύλη) e já consegues ler um texto grego formal sem tropeçar. Os particípios são uma história à parte e pertencem à lição 64.

Regra

1. Nomes masculinos em -έας. São sobretudo nomes de agente: ο συγγραφέας «escritor, autor», ο γραμματέας «secretário», ο γονέας «progenitor», ο ιππέας «cavaleiro», ο τομέας «setor, campo», ο ιερέας «sacerdote», ο προβολέας «projetor, holofote». O singular comporta-se como qualquer nome em -ας (του συγγραφέα), mas o plural é o culto: nominativo e acusativo -είς, genitivo -έων. Assim, o nominativo plural é οι συγγραφείς, nunca *οι συγγραφέες, e o acusativo plural é-lhe idêntico: τους συγγραφείς.

2. Nomes neutros em -ος. το κράτος «estado», το μέλος «membro», το έθνος «nação», το μέγεθος «tamanho, magnitude», το λάθος «erro», το βάθος «profundidade»; το ενδιαφέρον não pertence a este grupo, mas το ύψος, το πλήθος, το είδος, το τέλος pertencem. Há duas terminações a reter: o genitivo singular -ους (του κράτους) e o plural -η com genitivo -ών (τα κράτη, των κρατών). O genitivo plural tem sempre o acento na terminação, e quando o singular tem o acento na antepenúltima sílaba, o plural puxa o acento para a frente: το μέγεθος → τα μεγέθη → των μεγεθών.

3. Palavras cultas isoladas. Um pequeno grupo mantém temas antigos: το οξύ «ácido» (του οξέος, τα οξέα), το ήμισυ «metade» — não é bem um nome, mas o neutro do adjetivo culto ήμισυς, ημίσεια, ήμισυ, e só sobrevive em expressões fixas (το έτερον ήμισυ, κατά το ήμισυ, εξ ημισείας, η αρχή είναι το ήμισυ του παντός) —, το ήπαρ «fígado» (του ήπατος — registo anatómico; o grego corrente diz το συκώτι), το πυρ «fogo» (του πυρός, τα πυρά — registo militar e figurado), e o feminino η πειθώ «persuasão» (της πειθούς), que tem a companhia de η ηχώ «eco» (genitivo της ηχούς ou της ηχώς) e de alguns nomes próprios. São defetivos: aprende as células que realmente ocorrem, em vez de uma tabela antiga completa.

4. Adjetivos de duas terminações em -ης/-ης/-ες (δικατάληκτα). O masculino e o feminino partilham uma forma, o neutro é diferente: ο διεθνής οργανισμός, η διεθνής κοινότητα, το διεθνές δίκαιο. O genitivo singular é -ούς para os três géneros (του/της διεθνούς), o nominativo/acusativo plural é -είς para o masculino e o feminino e -ή para o neutro, e a terminação do genitivo plural é a mesma para todos os géneros, -ων (acentuada na terminação em quase todos os membros: των διεθνών, των ακριβών, των θορυβωδών; πλήρης é a exceção que mantém o seu próprio acento: των πλήρων). Membros desta classe: ακριβής «exato», συνεχής «contínuo», σαφής «claro», ασφαλής «seguro», ευγενής «nobre», ειλικρινής «sincero», επιμελής «diligente», συνεπής «consistente», πλήρης «pleno», mais toda a família em -ώδης (θορυβώδης «ruidoso», ογκώδης «volumoso»).

5. Adjetivos verbais. Três sufixos transformam um verbo num adjetivo, e os três declinam-se como os adjetivos comuns em -ος (lição 14):

-τός indica que a ação foi feita ou pode ser feita: γραπτός «escrito», ορατός «visível», φορητός «portátil», ανεκτός «tolerável», αγαπητός «querido».
-σιμος / -ιμος indica possibilidade ou adequação: φαγώσιμος «comestível», καύσιμος «combustível» (τα καύσιμα «combustível»), χρήσιμος «útil», ωφέλιμος «benéfico», νόμιμος «legal», κατορθώσιμος «realizável».
-τέος indica obrigação — «que deve ser…». É puramente formal: η εξεταστέα ύλη «a matéria a examinar», η διδακτέα ύλη «a matéria a lecionar», ο πληρωτέος φόρος «o imposto a pagar», mais os termos aritméticos ο προσθετέος, ο διαιρετέος.

Formas e estruturas

Masculino em -έας: ο συγγραφέας

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	ο συγγραφέας	οι συγγραφείς
Γενική	του συγγραφέα	των συγγραφέων
Αιτιατική	τον συγγραφέα	τους συγγραφείς
Κλητική	συγγραφέα	συγγραφείς

O mesmo para toda a família:

Ενικός	Πληθυντικός	Γενική πληθυντικού	Tradução
ο γραμματέας	οι γραμματείς	των γραμματέων	secretário
ο γονέας	οι γονείς	των γονέων	progenitor
ο ιππέας	οι ιππείς	των ιππέων	cavaleiro
ο τομέας	οι τομείς	των τομέων	setor, campo
ο ιερέας	οι ιερείς	των ιερέων	sacerdote

Neutro em -ος: το κράτος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το κράτος	τα κράτη
Γενική	του κράτους	των κρατών
Αιτιατική	το κράτος	τα κράτη
Κλητική	κράτος	κράτη

A mesma classe, com o deslocamento do acento visível: το μέγεθος

Πτώση	Ενικός	Πληθυντικός
Ονομαστική	το μέγεθος	τα μεγέθη
Γενική	του μεγέθους	των μεγεθών
Αιτιατική	το μέγεθος	τα μεγέθη
Κλητική	μέγεθος	μεγέθη

Ενικός	Γενική ενικού	Πληθυντικός	Γενική πληθυντικού
το μέλος	του μέλους	τα μέλη	των μελών
το έθνος	του έθνους	τα έθνη	των εθνών
το λάθος	του λάθους	τα λάθη	των λαθών
το είδος	του είδους	τα είδη	των ειδών
το ύψος	του ύψους	τα ύψη	των υψών

Palavras cultas isoladas. Um travessão assinala uma célula que a língua moderna não usa; uma forma entre parênteses está registada mas é rara. ήμισυ é a mais vazia delas: fora das expressões fixas só ocorre o neutro nu, e a sua única sobrevivência num caso oblíquo é o fóssil εξ ημισείας.

Πτώση	οξύ	ήμισυ	ήπαρ	πυρ	πειθώ
Ονομαστική ενικού	το οξύ	το ήμισυ	το ήπαρ	το πυρ	η πειθώ
Γενική ενικού	του οξέος	— (só εξ ημισείας)	του ήπατος	του πυρός	της πειθούς
Αιτιατική ενικού	το οξύ	το ήμισυ	το ήπαρ	το πυρ	την πειθώ
Κλητική ενικού	οξύ	ήμισυ	ήπαρ	πυρ	πειθώ
Ονομαστική πληθυντικού	τα οξέα	-	τα ήπατα	τα πυρά	-
Γενική πληθυντικού	των οξέων	-	(των ηπάτων)	των πυρών	-
Αιτιατική πληθυντικού	τα οξέα	-	τα ήπατα	τα πυρά	-
Κλητική πληθυντικού	οξέα	-	ήπατα	πυρά	-

Adjetivo de duas terminações: διεθνής, διεθνής, διεθνές

Πτώση	Αρσενικό/Θηλυκό ενικό	Ουδέτερο ενικό	Αρσενικό/Θηλυκό πληθυντικό	Ουδέτερο πληθυντικό
Ονομαστική	ο/η διεθνής	το διεθνές	οι διεθνείς	τα διεθνή
Γενική	του/της διεθνούς	του διεθνούς	των διεθνών	των διεθνών
Αιτιατική	τον/τη διεθνή	το διεθνές	τους/τις διεθνείς	τα διεθνή
Κλητική	διεθνή (θηλ. διεθνής)	διεθνές	διεθνείς	διεθνή

Αρσενικό/Θηλυκό	Ουδέτερο	Γενική ενικού	Πληθυντικός (αρσ./θηλ.)	Tradução
ακριβής	ακριβές	ακριβούς	ακριβείς	exato
συνεχής	συνεχές	συνεχούς	συνεχείς	contínuo
ασφαλής	ασφαλές	ασφαλούς	ασφαλείς	seguro
ειλικρινής	ειλικρινές	ειλικρινούς	ειλικρινείς	sincero
πλήρης	πλήρες	πλήρους	πλήρεις	pleno
θορυβώδης	θορυβώδες	θορυβώδους	θορυβώδεις	ruidoso

Obrigação em -τέος: εξεταστέος (o tipo -τός segue καλός, καλή, καλό; o tipo -σιμος / -ιμος segue o padrão acentuado no radical όμορφος, όμορφη, όμορφο)

Πτώση	Αρσενικό	Θηλυκό	Ουδέτερο
Ονομαστική ενικού	ο εξεταστέος	η εξεταστέα	το εξεταστέο
Γενική ενικού	του εξεταστέου	της εξεταστέας	του εξεταστέου
Αιτιατική ενικού	τον εξεταστέο	την εξεταστέα	το εξεταστέο
Κλητική ενικού	εξεταστέε	εξεταστέα	εξεταστέο
Ονομαστική πληθυντικού	οι εξεταστέοι	οι εξεταστέες	τα εξεταστέα
Γενική πληθυντικού	των εξεταστέων	των εξεταστέων	των εξεταστέων
Αιτιατική πληθυντικού	τους εξεταστέους	τις εξεταστέες	τα εξεταστέα
Κλητική πληθυντικού	εξεταστέοι	εξεταστέες	εξεταστέα

Exemplos

Ελληνικά	Português
Ο συγγραφέας υπέγραφε αντίτυπα, ενώ οι άλλοι συγγραφείς περίμεναν.	O autor estava a assinar exemplares enquanto os outros autores esperavam.
Η συνάντηση των συγγραφέων με τον γραμματέα του συλλόγου αναβλήθηκε.	A reunião dos escritores com o secretário da associação foi adiada.
Οι γονείς των μαθητών ενημερώθηκαν γραπτώς.	Os pais dos alunos foram informados por escrito.
Τα κράτη μέλη συμφώνησαν, αλλά η απόφαση των κρατών της περιοχής καθυστερεί.	Os Estados-membros concordaram, mas a decisão dos Estados da região está atrasada.
Κανένα μέλος της επιτροπής δεν μίλησε για λογαριασμό των υπόλοιπων μελών.	Nenhum membro da comissão falou em nome dos restantes membros.
Το μέγεθός του μας εξέπληξε· τέτοια μεγέθη δεν τα είχαμε ξαναδεί.	O seu tamanho surpreendeu-nos; nunca tínhamos visto magnitudes assim antes.
Η επίδραση του οξέος στο μέταλλο είναι άμεση.	O efeito do ácido no metal é imediato.
Το άρθρο στηρίζεται στη δύναμη της πειθούς, όχι στον φόβο.	O artigo assenta no poder de persuasão, não no medo.
Πρόκειται για σαφή παραβίαση του διεθνούς δικαίου.	Isto é uma clara violação do direito internacional.
Οι διεθνείς παρατηρητές επιβεβαίωσαν ότι τα διεθνή πρότυπα τηρήθηκαν.	Os observadores internacionais confirmaram que as normas internacionais foram respeitadas.
Η εξεταστέα ύλη ανακοινώθηκε και το ποσό της εγγραφής είναι πληρωτέο ως το τέλος του μήνα.	A matéria a examinar foi anunciada e a taxa de inscrição é paga até ao final do mês.
Μάζεψαν ό,τι ήταν φαγώσιμο και έφυγαν πριν νυχτώσει.	Recolheram tudo o que era comestível e partiram antes de anoitecer.

Erros frequentes

οι συγγραφέες -> οι συγγραφείς — os nomes em -έας não acrescentam -ες; o seu plural culto é -είς, que serve também de acusativo (τους συγγραφείς).
των κράτων -> των κρατών — o genitivo plural dos neutros em -ος é -ών e tem sempre o acento nessa terminação.
του κράτου -> του κράτους — o genitivo singular é -ους; -ου pertence a το βιβλίο, não a το κράτος.
τα λάθια -> τα λάθη — το λάθος é um neutro em -ος como το κράτος, não um nome em -ι, por isso o plural é -η.
του διεθνή προβλήματος -> του διεθνούς προβλήματος — διεθνή é o acusativo masculino/feminino; o genitivo de um adjetivo δικατάληκτο termina em -ούς em todos os géneros.
οι διεθνής οργανισμοί -> οι διεθνείς οργανισμοί — o plural de -ής é -είς; a forma do singular não pode acompanhar um nome no plural.
της πειθώς -> της πειθούς — πειθώ só faz o genitivo em -ούς, nunca de outra forma. A sua vizinha η ηχώ é mais livre: tanto της ηχούς como της ηχώς são atuais.
των οξών -> των οξέων — το οξύ mantém o tema culto οξε- fora do nominativo e do acusativo singular.

Dicas

Duas terminações fazem todo o trabalho na classe dos neutros em -ος: -ους no genitivo singular e -η / -ών no plural. Se sabes dizer το κράτος, του κράτους, τα κράτη, των κρατών, já sabes declinar μέλος, έθνος, μέγεθος, λάθος, ύψος, είδος e πλήθος sem pensar.
Presta atenção ao acento, não só às letras: μέγεθος mas μεγέθη e μεγεθών. É a regra das três sílabas da lição 27 que o desloca.
Estas palavras são frequentes o suficiente para atrair um clítico, por isso lembra-te do segundo acento: το μέγεθός του, το έθνος μας (sem acento extra aqui — έθνος tem apenas duas sílabas).
Um teste rápido para δικατάληκτα: se o neutro de um adjetivo termina em -ές, o genitivo é -ούς e o plural masculino/feminino é -είς. διεθνές → διεθνούς → διεθνείς.
Alguns membros da classe têm o acento no radical, não na terminação. πλήρης e toda a família -ώδης deixam o acento onde está (το πλήρες, το θορυβώδες, το ογκώδες); o que vale a pena memorizar aí é o genitivo plural των πλήρων, que fica no radical, enquanto θορυβωδών, ογκωδών se deslocam para a terminação. Nos compostos do tipo κακοήθης, o neutro singular puxa mesmo o acento uma sílaba para trás: συνήθης → το σύνηθες, αυτάρκης → το αύταρκες, κακοήθης → το κακόηθες, επιμήκης → το επίμηκες. Os restantes acentuam sempre a terminação (ακριβής → ακριβές, των ακριβών).
Reserva as formas em -τέος apenas para a escrita formal. Na fala diz-se η ύλη που θα εξεταστεί, τα χρήματα που πρέπει να πληρωθούν — να + conjuntivo (lição 25), não um adjetivo.
Se não tens a certeza de que um plural é culto, verifica primeiro a terminação do singular: -έας e o neutro -ος são-no sempre; um nome em -ι ou em -ος masculino nunca é.