Ordem das palavras, duplicação clítica e foco

B2 Σειρά των όρων, αναδίπλωση της αντωνυμίας και έμφαση 59 / 66

Em resumo

A ordem das palavras em grego é livre, mas não é aleatória. Como as terminações de caso marcam quem faz o quê, a posição fica livre para marcar outra coisa: aquilo de que a frase trata (o tópico) e aquilo que nela é noticiável (o foco). Um tópico objeto deslocado para a frente é obrigatoriamente retomado por um pronome átono dentro da oração (Τον Γιάννη τον είδα χθες); um foco deslocado contrastivamente para a frente nunca é duplicado (ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ είδα, όχι τη Μαρία). Tudo o resto pode flutuar, exceto o bloco pré-verbal δεν θα / να μην / ας μην — clítico genitivo — clítico acusativo — verbo, que está soldado.

Regra

O caso marca a função, a posição marca a informação. As três frases abaixo dizem todas que o Yannis viu a Maria, porque ο Γιάννης está no nominativo e τη Μαρία no acusativo em todas elas:

  • Ο Γιάννης είδε τη Μαρία. — SVO neutro; estás a dizer-me o que o Yannis fez.
  • Είδε τη Μαρία ο Γιάννης. — VOS; todo o acontecimento é novo, o sujeito chega por último como a parte informativa.
  • Τη Μαρία την είδε ο Γιάννης. — o complemento é o tópico («quanto à Maria…»), por isso é deslocado para a frente e retomado por την.

O instinto de um falante de inglês é ler o primeiro nome como sujeito. O grego não dá essa liberdade: lê o artigo e a terminação, não o lugar na frase.

Tópico (θέμα): coloca-o à frente e duplica-o. Um referente já conhecido, ou para o qual estás a mudar a conversa, vai para a margem esquerda da oração. Quando esse referente é um complemento, a oração tem de conter ainda o seu pronome átono, concordando em género, número e caso. É isto que é κλιτικός αναδιπλασιασμός, a duplicação clítica:

  • Τον Γιάννη τον είδα χθες. (complemento no acusativo, duplicado por τον)
  • Της Μαρίας της το έδωσα. (complemento indireto no genitivo, duplicado por της; το é o clítico do complemento direto)
  • Το ψωμί το αγόρασα, το γάλα το ξέχασα.

Se omitires o clítico, a frase não fica «um pouco pior» — muda de significado, e passa a ler-se como foco.

Foco (εστίαση): coloca-o à frente e deixa-o nu. Um constituinte que corrige, contrasta ou responde a uma pergunta é deslocado para a frente sem duplicação, e na fala leva o acento de entoação principal:

  • Τον Γιάννη είδα, όχι τη Μαρία. — «Foi o Yannis que eu vi».
  • Αύριο φεύγουμε, όχι σήμερα.
  • — Ποιον περιμένεις; — Τον διευθυντή περιμένω.

Por isso, a presença ou ausência de uma palavrinha faz toda a diferença: Τον Γιάννη τον είδα = tópico («quanto ao Yannis, vi-o»); Τον Γιάννη είδα = foco («foi o Yannis que eu vi»).

Deslocação à direita (δεξιά μετατόπιση). A mesma duplicação funciona ao contrário. Começa-se com o clítico, e acrescenta-se depois a expressão completa como um adendo no final, normalmente para clarificar ou suavizar:

  • Τον είδα χθες, τον Γιάννη.
  • Της το έστειλα ήδη, της Μαρίας.

Ordem apresentativa: verbo primeiro. Um participante totalmente novo e indefinido não é anunciado na posição de sujeito. O grego apresenta-o depois do verbo: Ήρθε ένας άντρας και σε ζήτησε. Ένας άντρας ήρθε não é agramatical, mas pressupõe que já tínhamos em mente um homem em particular.

O bloco pré-verbal é rígido. Toda a liberdade descrita acima para no verbo. Com um verbo finito, os pronomes átonos ficam antes dele, numa cadeia fixa que não admite nada entre os seus elos:

δεν → θα → clítico genitivo → clítico acusativo → verbo να / ας → μην → clítico genitivo → clítico acusativo → verbo μην → clítico genitivo → clítico acusativo → verbo

Repara onde fica a negação: δεν vem antes de θα, mas μην vem depois de να e de ας, nunca ao contrário. Δεν θα σου το πω. Να μου το δώσεις. Να μην μου το πεις. Ας τους τα στείλουμε. Μην μας το ξαναπείς. Os advérbios, os sujeitos e tudo o resto têm de ficar fora da cadeia: Δεν θα σου το πω αύριο (não no meio dela). Só o imperativo e o gerúndio colocam os pronomes depois do verbo: Δώσε μού το. Βλέποντάς τον, χαμογέλασα.

Os pronomes complemento tónicos são duplicados. Um pronome complemento tónico (εμένα, εσένα, αυτόν) não fica sozinho: Εμένα μου το είπε. Εσένα σε περιμένουν. A exceção é a regra do foco vista acima: um pronome tónico que é ele próprio o contraste fica nu (ΕΜΕΝΑ ρώτησαν, όχι εσένα).

Formas e estruturas

É o caso, não a posição, que identifica os participantes. Repara na deslocação do acento no genitivo plural.

ΠτώσηΑρσενικό: ο άντραςΘηλυκό: η γυναίκα
Ονομαστική ενικούο άντραςη γυναίκα
Γενική ενικούτου άντρατης γυναίκας
Αιτιατική ενικούτον άντρατη γυναίκα
Κλητική ενικούάντραγυναίκα
Ονομαστική πληθυντικούοι άντρεςοι γυναίκες
Γενική πληθυντικούτων αντρώντων γυναικών
Αιτιατική πληθυντικούτους άντρεςτις γυναίκες
Κλητική πληθυντικούάντρεςγυναίκες

Os pronomes átonos (αδύνατοι) que fazem a duplicação:

ΠρόσωποΓενική (έμμεσο αντικείμενο)Αιτιατική (άμεσο αντικείμενο)
α΄ ενικούμουμε
β΄ ενικούσουσε
γ΄ ενικού αρσενικότουτον
γ΄ ενικού θηλυκότηςτην
γ΄ ενικού ουδέτεροτουτο
α΄ πληθυντικούμαςμας
β΄ πληθυντικούσαςσας
γ΄ πληθυντικού αρσενικότουςτους
γ΄ πληθυντικού θηλυκότουςτις
γ΄ πληθυντικού ουδέτεροτουςτα

O bloco pré-verbal, posição a posição:

1. Άρνηση ή μόριο2. θα ή άρνηση3. Γενική4. Αιτιατική5. Ρήμα
δεν / να / ας / μηνθα (μετά το δεν) ή μην (μετά το να, ας)μου, σου, του, της, μας, σας, τουςμε, σε, τον, την, το, μας, σας, τους, τις, ταπω, δίνει, έδωσε…
δενθασουτοπω
να—μουτοδώσεις
ναμηνμουτοπεις
ας—τουςταστείλουμε
μην—μαςτοξαναπείς

O bloco mantém a sua forma nas seis pessoas:

ΠρόσωποΜε το σύμπλεγμα
εγώδεν θα του το πω
εσύδεν θα του το πεις
αυτός / αυτή / αυτόδεν θα του το πει
εμείςδεν θα του το πούμε
εσείςδεν θα του το πείτε
αυτοί / αυτές / αυτάδεν θα του το πουν

A mesma proposição, quatro embalagens:

ΣειράΠρότασηΛειτουργία
Υ-Ρ-ΑΟ Γιάννης είδε τη Μαρία.ουδέτερη, μιλάμε για τον Γιάννη
Ρ-Α-ΥΕίδε τη Μαρία ο Γιάννης.όλο το γεγονός είναι νέο
Α-κλιτικό-Ρ-ΥΤη Μαρία την είδε ο Γιάννης.θέμα: η Μαρία (αναδίπλωση)
Α-Ρ (χωρίς κλιτικό)Τη Μαρία είδε, όχι την Ελένη.εστίαση/αντίθεση

Exemplos

ΕλληνικάPortuguês
Ο Γιάννης είδε τη Μαρία στην αγορά.O Yannis viu a Maria no mercado.
Είδε τη Μαρία ο Γιάννης και της μίλησε.O Yannis viu a Maria e falou com ela.
Τη Μαρία την είδε ο Γιάννης, όχι εγώ.Quanto à Maria, foi o Yannis que a viu, não eu.
Τον Γιάννη τον είδα χθες στο γραφείο.O Yannis — vi-o ontem no escritório.
Της Μαρίας της το έδωσα το κλειδί.A Maria — dei-lhe a chave.
ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ είδα, όχι τη Μαρία.Foi o Yannis que eu vi, não a Maria.
Αύριο φεύγουμε, όχι σήμερα.Vamos partir amanhã, não hoje.
Τον είδα χθες, τον Γιάννη.Vi-o ontem, o Yannis, quero eu dizer.
Ήρθε ένας άντρας και σε ζήτησε.Veio um homem e perguntou por ti.
Δεν θα σου το πω ποτέ.Nunca te vou dizer.
Να μου το στείλεις σήμερα, σε παρακαλώ.Manda-mo hoje, por favor.
Εμένα μου το είπαν πρώτα.Disseram-mo a mim primeiro.
Το ψωμί το αγόρασα, το γάλα το ξέχασα.O pão comprei-o, o leite esqueci-me dele.
Δώσε μού το, δεν έχω χρόνο.Dá-mo, não tenho tempo.

Erros frequentes

  • Τον Γιάννη είδα χθες (com o sentido de «quanto ao Yannis, vi-o») -> Τον Γιάννη τον είδα χθες — um tópico deslocado para a frente tem de ser retomado por um clítico; sem ele, o ouvinte lê contraste («foi o Yannis que eu vi»).
  • Τον Γιάννη τον είδα, όχι τη Μαρία -> Τον Γιάννη είδα, όχι τη Μαρία — o foco contrastivo nunca é duplicado; o clítico anula o contraste.
  • Της Μαρίας έδωσα το κλειδί (como tópico) -> Της Μαρίας της έδωσα το κλειδί — um complemento no genitivo deslocado para a frente precisa do seu clítico genitivo, tal como um no acusativo.
  • Ο Γιάννης είδε η Μαρία -> Ο Γιάννης είδε τη Μαρία — a função vem do caso, não do lugar na frase; um segundo nominativo lê-se como um segundo sujeito, não como um complemento.
  • Είδα τον στην αγορά -> Τον είδα στην αγορά — com um verbo no indicativo, o pronome átono fica antes dele; os pronomes pós-verbais pertencem só ao imperativo e ao gerúndio.
  • Δεν σου θα το πω -> Δεν θα σου το πω — as posições ordenam-se άρνηση/μόριο, θα ή μην, γενική, αιτιατική, ρήμα, e nunca trocam entre si.
  • Θα δεν σου το πω -> Δεν θα σου το πω — δεν fica fora de θα, mesmo à frente de todo o bloco. Com να e ας é ao contrário: μην να μου το πεις -> να μην μου το πεις.
  • Δεν θα σου το αύριο πω -> Δεν θα σου το πω αύριο — nada se pode inserir dentro do bloco, nem sequer um advérbio de uma só palavra.
  • Δεν θα το σου πω -> Δεν θα σου το πω — o clítico genitivo (indireto) vem antes do acusativo (direto).
  • Ένας άντρας ήρθε και σε ζήτησε (a apresentar um desconhecido) -> Ήρθε ένας άντρας και σε ζήτησε — os participantes totalmente novos e indefinidos apresentam-se depois do verbo.
  • Εμένα το είπαν πρώτα -> Εμένα μου το είπαν πρώτα — um pronome complemento tónico precisa do seu gémeo átono na oração, a menos que seja ele próprio o foco contrastivo.

Dicas

  • Faz-te uma pergunta antes de colocares seja o que for à frente: é velho ou novo? Velho e já em jogo = tópico, por isso coloca-o à frente e duplica-o. Novo, corretivo ou resposta a uma palavra interrogativa = foco, por isso coloca-o à frente e deixa-o nu.
  • O clítico de duplicação concorda com a expressão deslocada para a frente em género, número e caso: τον Γιάννη → τον, τη Μαρία → την, τα παιδιά → τα, της Μαρίας → της.
  • A duplicação gosta de complementos definidos e específicos (τον καφέ, το γράμμα σου, τον διευθυντή). Os indefinidos nus não se duplicam: diz-se Αγόρασα ένα βιβλίο, não uma versão duplicada dele.
  • Aprende o bloco como uma única palavra fonológica: δεν-θα-σου-το-πω. Se conseguires ouvi-lo como um só bloco, nunca vais deixar cair um advérbio no meio dele.
  • A ordem com o verbo primeiro é a ordem normal da narrativa e dos títulos de notícias (Έφτασε η άνοιξη, Ξεκίνησαν οι εργασίες), por isso não a leias como uma inversão poética.
  • Como o sujeito costuma cair quando é o tópico, a maioria das frases reais só preenche as posições do complemento e do advérbio — ver a omissão do pronome sujeito.
  • Na escrita, o foco marca-se muitas vezes com maiúsculas ou itálico; uma palavra TODA EM MAIÚSCULAS perde o acento (ΤΟΝ ΓΙΑΝΝΗ) pela convenção normal do grego. Quando os pronomes seguem o verbo, o acento extra obedece à regra das três sílabas, não ao número de pronomes: lê o verbo e os clíticos como uma só palavra, e se o seu acento ficar fora das últimas três sílabas, acrescenta-se um segundo acento — na última sílaba do próprio verbo (Βλέποντάς τον), ou no primeiro clítico quando dois deles seguem um imperativo (Δώσε μού το). Enquanto o acento se mantiver dentro das últimas três sílabas, não se acrescenta nada: Πάρε το, Μιλώντας του.