O vocativo, as formas de tratamento e εσείς
A1 Κλητική, προσφωνήσεις και ο πληθυντικός ευγενείας 21 / 66
Em resumo
Quando se chama alguém pelo nome em grego, o nome muda de forma. Fala-se sobre Γιώργος, mas fala-se com Γιώργο. Esse quarto caso é a κλητική (vocativo), e é o único caso que nunca é introduzido por um artigo: nunca ο Γιάννη, apenas Γιάννη.
O trabalho é pequeno e quase todo masculino. Os nomes femininos e neutros mantêm exatamente a mesma forma quando se dirige a palavra a eles (Μαρία, κυρία, παιδί). Os nomes masculinos em -ος tomam -ε (φίλε, κύριε, γιατρέ), exceto os nomes próprios curtos, que tomam -ο (Γιώργο, Νίκο, Πέτρο). Os nomes masculinos em -ας e -ης limitam-se a perder o -ς final (Κώστα, Γιάννη, Μανώλη).
A segunda metade da cortesia é o pronome. O grego tem uma distinção T/V comum: εσύ com verbos na 2.ª pessoa do singular para pessoas próximas, e εσείς com verbos na 2.ª pessoa do plural para desconhecidos, funcionários e pessoas mais velhas. Repara num pormenor que os falantes de inglês costumam não notar: com o εσείς de cortesia o verbo fica no plural, mas um adjetivo predicativo que descreve uma só pessoa fica no singular — Είστε κουρασμένος;
Regra
1. O vocativo é um caso, e não tem artigo. Os nominais gregos têm quatro casos: ονομαστική, γενική, αιτιατική, κλητική. Os três primeiros aparecem com o artigo (ο φίλος, του φίλου, τον φίλο); o vocativo aparece nu, normalmente destacado por uma vírgula ou um ponto de exclamação: Φίλε, τι κάνεις; Uma palavra como ο Γιάννη simplesmente não existe em grego — o artigo e o vocativo não podem coexistir.
2. Masculino -ος → -ε. Os nomes comuns, profissões e títulos em -ος formam o vocativo em -ε: ο φίλος → φίλε, ο κύριος → κύριε, ο δάσκαλος → δάσκαλε, ο άνθρωπος → άνθρωπε. Os nomes oxítonos comportam-se da mesma forma: ο γιατρός → γιατρέ, ο αδερφός → αδερφέ.
3. Mas os nomes próprios curtos em -ος → -ο. Os nomes pessoais correntes perdem o -ς e terminam em -ο, o que faz o vocativo parecer idêntico ao acusativo: Γιώργος → Γιώργο, Νίκος → Νίκο, Πέτρος → Πέτρο, Χρήστος → Χρήστο, Θάνος → Θάνο. Os nomes longos ou cultos mantêm o -ε regular (Αλέξανδρος → Αλέξανδρε), tal como os apelidos em -ος: κύριε Παπαδόπουλε, κύριε Νικολόπουλε.
4. Os masculinos em -ας e -ης limitam-se a perder o -ς. ο Κώστας → Κώστα, ο άντρας → άντρα, ο Γιάννης → Γιάννη, ο Μανώλης → Μανώλη, ο μαθητής → μαθητή. Mais nada se altera: o acento fica onde estava no nominativo.
5. Feminino e neutro: nenhuma mudança. η Μαρία → Μαρία, η κυρία → κυρία, η Ελένη → Ελένη, το παιδί → παιδί, το αγόρι → αγόρι. Só a ausência do artigo indica que se trata de um vocativo. No plural também, o vocativo é idêntico ao nominativo em todos os géneros: φίλοι, κυρίες, παιδιά.
6. Os títulos concordam com o nome. Tanto o título como o apelido vão para o vocativo quando ambos são masculinos: κύριε Παπαδόπουλε. Os apelidos femininos em grego têm forma de genitivo e não mudam nada, por isso é só o título que marca o tratamento: κυρία Παπαδοπούλου. Os apelidos masculinos que já têm forma de genitivo ficam igualmente invariáveis: κύριε Δημητρίου, κύριε Αντωνίου.
7. εσύ ou εσείς. Usa-se εσύ (verbo na 2.ª pessoa do singular, σου) com a família, os amigos, as crianças, os colegas e qualquer pessoa que o tenha proposto. Usa-se εσείς (verbo na 2.ª pessoa do plural, σας) com desconhecidos na rua, funcionários de lojas e escritórios, médicos, professores, autoridades, e pessoas visivelmente mais velhas. εσείς é também o plural comum, por isso a mesma forma cobre duas situações; o contexto é que esclarece.
8. Verbo no plural, adjetivo no singular. Quando εσείς é de cortesia mas a pessoa é uma só, o verbo fica no plural e tudo o que descreve essa pessoa fica no singular e concorda em género: Είστε κουρασμένος; (a um homem) · Είστε κουρασμένη; (a uma mulher) · Είστε κουρασμένοι; (a várias pessoas). O mesmo vale para os nomes: Είστε ο κύριος Αντωνίου;
9. As saudações repartem-se da mesma forma. Γεια σου / Γεια σας, Τι κάνεις; / Τι κάνετε;, Πώς είσαι; / Πώς είστε; Καλημέρα é a exceção: normalmente aparece sozinha, e quando leva um pronome esse pronome é normalmente o plural — Καλημέρα σας! A saudação Χαίρετε já é cortês por si só e é uma forma segura de começar com alguém que não se conhece. Não misturar registos na mesma frase: Γεια σας, κύριε Παπαδόπουλε, e não Γεια σου, κύριε Παπαδόπουλε.
Formas e estruturas
Masculino em -ος: nome comum — ο φίλος
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο φίλος | οι φίλοι |
| Γενική | του φίλου | των φίλων |
| Αιτιατική | τον φίλο | τους φίλους |
| Κλητική | φίλε | φίλοι |
Masculino em -ος com acento móvel — ο άνθρωπος
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο άνθρωπος | οι άνθρωποι |
| Γενική | του ανθρώπου | των ανθρώπων |
| Αιτιατική | τον άνθρωπο | τους ανθρώπους |
| Κλητική | άνθρωπε | άνθρωποι |
Masculino em -ός: uma profissão que se chama em voz alta — ο γιατρός
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο γιατρός | οι γιατροί |
| Γενική | του γιατρού | των γιατρών |
| Αιτιατική | τον γιατρό | τους γιατρούς |
| Κλητική | γιατρέ | γιατροί |
Masculino em -ας — ο άντρας
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο άντρας | οι άντρες |
| Γενική | του άντρα | των αντρών |
| Αιτιατική | τον άντρα | τους άντρες |
| Κλητική | άντρα | άντρες |
Masculino em -ης — ο μαθητής
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο μαθητής | οι μαθητές |
| Γενική | του μαθητή | των μαθητών |
| Αιτιατική | τον μαθητή | τους μαθητές |
| Κλητική | μαθητή | μαθητές |
Feminino: nada muda — η κυρία
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | η κυρία | οι κυρίες |
| Γενική | της κυρίας | των κυριών |
| Αιτιατική | την κυρία | τις κυρίες |
| Κλητική | κυρία | κυρίες |
Neutro: nada muda — το παιδί
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | το παιδί | τα παιδιά |
| Γενική | του παιδιού | των παιδιών |
| Αιτιατική | το παιδί | τα παιδιά |
| Κλητική | παιδί | παιδιά |
Nomes próprios e apelidos (os nomes não têm plural corrente, por isso só se dá o singular)
| Ονομαστική | Κλητική | Σχόλιο |
|---|---|---|
| ο Γιώργος | Γιώργο! | nome curto em -ος → -ο |
| ο Νίκος | Νίκο! | nome curto em -ος → -ο |
| ο Πέτρος | Πέτρο! | nome curto em -ος → -ο |
| ο Χρήστος | Χρήστο! | nome curto em -ος → -ο |
| ο Αλέξανδρος | Αλέξανδρε! | nome longo mantém -ε |
| ο Κώστας | Κώστα! | -ας perde o -ς |
| ο Γιάννης | Γιάννη! | -ης perde o -ς |
| ο Μανώλης | Μανώλη! | -ης perde o -ς |
| η Μαρία | Μαρία! | feminino invariável |
| η Ελένη | Ελένη! | feminino invariável |
| ο κύριος Παπαδόπουλος | κύριε Παπαδόπουλε! | título e apelido mudam ambos |
| η κυρία Παπαδοπούλου | κυρία Παπαδοπούλου! | apelido feminino invariável |
| ο κύριος Δημητρίου | κύριε Δημητρίου! | apelido com forma de genitivo invariável |
εσύ contra εσείς — o verbo είμαι e um adjetivo predicativo
| Πρόσωπο | Ρήμα | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| εγώ | είμαι | Είμαι έτοιμος. / Είμαι έτοιμη. |
| εσύ | είσαι | Είσαι κουρασμένος; (σε έναν φίλο) |
| αυτός / αυτή / αυτό | είναι | Είναι κουρασμένος. |
| εμείς | είμαστε | Είμαστε έτοιμοι. |
| εσείς | είστε | Είστε κουρασμένος; (σε έναν κύριο) |
| αυτοί / αυτές / αυτά | είναι | Είναι κουρασμένοι. |
| Ανεπίσημα (εσύ) | Ευγενικά (εσείς) |
|---|---|
| Γεια σου! | Γεια σας! |
| Τι κάνεις; | Τι κάνετε; |
| Πώς είσαι; | Πώς είστε; |
| Πού μένεις; | Πού μένετε; |
| Μιλάς αγγλικά; | Μιλάτε αγγλικά; |
| Πώς σε λένε; | Πώς σας λένε; |
| το όνομά σου | το όνομά σας |
Exemplos
| Ελληνικά | Português |
|---|---|
| Γιώργο, πού είσαι; | Giorgos, onde estás? |
| Κώστα, έχεις ένα λεπτό; | Kostas, tens um minuto? |
| Γιάννη, τι κάνεις σήμερα; | Yannis, como estás hoje? |
| Καλημέρα, κύριε Παπαδόπουλε! | Bom dia, senhor Papadopoulos! |
| Κυρία Παπαδοπούλου, μιλάτε ελληνικά; | Senhora Papadopoulou, fala grego? |
| Γιατρέ, δεν είμαι καλά. | Doutor, não estou bem. |
| Συγγνώμη, κύριε, πού είναι η στάση; | Desculpe, senhor, onde fica a paragem do autocarro? |
| Παιδιά, είστε έτοιμα; | Meninos, estão prontos? |
| Είστε κουρασμένος, κύριε Δημητρίου; | Está cansado, senhor Dimitriou? |
| Χαίρετε! Είστε ο κύριος Αντωνίου; | Olá! É o senhor Antoniou? |
| Ελένη, το τηλέφωνό σου δεν δουλεύει. | Eleni, o teu telemóvel não está a funcionar. |
| Φίλε μου, δεν έχεις δίκιο. | Meu amigo, não tens razão. |
| Γεια σας, κυρία Μαρία. Πώς είστε; | Olá, dona Maria. Como está? |
Erros frequentes
- Γιώργος, πού είσαι; -> Γιώργο, πού είσαι; — um nome próprio curto em -ος tem o vocativo em -ο; o nominativo serve apenas para falar sobre ele.
- Κύριος Παπαδόπουλος, καλημέρα! -> Κύριε Παπαδόπουλε, καλημέρα! — tanto o título como um apelido em -ος tomam o vocativo -ε.
- Ο Γιάννη, τι κάνεις; -> Γιάννη, τι κάνεις; — o vocativo nunca leva artigo.
- Φίλο μου, δεν έχεις δίκιο. -> Φίλε μου, δεν έχεις δίκιο. — o vocativo em -ο pertence só aos nomes curtos; os nomes comuns em -ος terminam em -ε.
- Κυρία Παπαδοπούλε! -> Κυρία Παπαδοπούλου! — os apelidos femininos têm forma de genitivo e nunca mudam.
- Μαρίε! / Μαρίο! -> Μαρία! — os nomes femininos e neutros não têm um vocativo próprio.
- Κύριε, πού μένεις; -> Κύριε, πού μένετε; — a um desconhecido a quem te diriges como κύριε corresponde εσείς, não εσύ.
- Είστε κουρασμένοι; (a uma só pessoa) -> Είστε κουρασμένος; — o εσείς de cortesia leva o verbo no plural, mas um adjetivo no singular, a concordar com essa única pessoa.
- Είστε κουρασμένος; (a dois amigos) -> Είστε κουρασμένοι; — com um plural verdadeiro, o adjetivo também fica no plural.
- Γεια σου, κύριε Παπαδόπουλε. -> Γεια σας, κύριε Παπαδόπουλε. — não misturar um título de cortesia com uma saudação informal.
Dicas
- Aprende o vocativo como um pequeno hábito, não como um paradigma: os nomes masculinos em -ος terminam em -ε, os nomes próprios curtos masculinos terminam em -ο, tudo o resto em -ας/-ης perde o -ς, e os femininos e neutros ficam como estão.
- Se uma forma te fizer hesitar, lembra-te de que o vocativo de um nome curto é idêntico ao acusativo: já sabes τον Γιώργο, logo já sabes Γιώργο!
- Presta atenção à ausência do artigo. Ouvir um nome nu no início ou no fim de uma frase é o sinal mais claro de que alguém está a ser interpelado.
- Em caso de dúvida sobre o pronome, começa por εσείς. Ser ligeiramente formal a mais passa despercebido; ser demasiado familiar com um desconhecido não.
- κύριε e κυρία são muito mais correntes em grego do que «sir» e «madam» em inglês — são a forma normal de começar uma pergunta a um desconhecido, a um empregado de mesa ou a um funcionário.
- Mantém o segundo acento quando um pronome átono segue uma palavra acentuada na antepenúltima sílaba: το όνομά σας, το τηλέφωνό σου, ο δάσκαλός μας.
- As perguntas gregas terminam com o ερωτηματικό «;» — Πώς είστε; Τι κάνετε; — apesar de parecer um ponto e vírgula.