Zdanie złożone i zdania podrzędne
B1 Сложное предложение и придаточные 37 / 50
W skrócie
Zdanie złożone łączy zdanie główne ze zdaniem podrzędnym (придаточное). Zawsze oddzielaj zdanie podrzędne przecinkiem, zachowuj w nim normalny szyk wyrazów i pozwól, by znaczenie niósł spójnik: что (że), что́бы (żeby / aby), потому́ что (bo/ponieważ), поэ́тому / так что (więc), когда́ (gdy/kiedy), хотя́ (chociaż). Rosyjski nie przesuwa czasów w mowie zależnej.
Zasada
1. Dwa sposoby łączenia zdań. Współrzędność łączy zdania równorzędne za pomocą и, а, но, и́ли, поэ́тому (powtórka, lekcja 19); postaw przecinek przed każdym z nich, gdy łączy dwa zdania: Шёл дождь, и бы́ло хо́лодно. Podrzędność podwiesza mniejsze zdanie pod głównym za pomocą spójnika podrzędnego.
2. Jeden przecinek, normalny szyk. Zdanie podrzędne jest zawsze ogrodzone przecinkiem (albo przecinkami z obu stron, jeśli stoi w środku). Wewnątrz niego obowiązuje taki sam szyk wyrazów jak w każdym zdaniu — rosyjski nie przesuwa czasownika na koniec tak jak niemiecki:
- Я зна́ю, что он живёт в Москве́. — Wiem, że mieszka w Moskwie.
- Когда́ ты прие́дешь, позвони́ мне. — Kiedy przyjedziesz, zadzwoń do mnie.
3. Spójnik wybiera znaczenie.
- что (że) — relacjonuje wypowiedź: Он сказа́л, что придёт. (Powiedział, że przyjdzie.)
- что́бы (żeby / aby) — cel lub życzenie; zawsze czas przeszły albo bezokolicznik (nigdy przyszły/teraźniejszy), bo что́бы = что + бы (lekcja 35).
- przyczyna: потому́ что, так как, и́з-за того́ что (bo/ponieważ).
- skutek: поэ́тому, так что (więc, dlatego).
- warunek: е́сли, е́сли бы (jeśli — lekcja 35).
- czas: когда́ (gdy/kiedy), пока́ (podczas gdy / dopóki), как то́лько (jak tylko), по́сле того́ как (po tym jak), до того́ как (zanim).
- przyzwolenie: хотя́, несмотря́ на то что (chociaż, mimo że).
4. что́бы — czas przeszły czy bezokolicznik. Jeśli oba zdania mają jeden podmiot, użyj что́бы + bezokolicznik (cel). Jeśli podmioty są różne (życzenie, polecenie, cel dla kogoś innego), użyj что́бы + forma czasu przeszłego:
- Я встал ра́но, что́бы успе́ть на по́езд. — Wstałem wcześnie, żeby zdążyć na pociąg. (ten sam podmiot -> bezokolicznik)
- Я хочу́, что́бы ты пришёл. — Chcę, żebyś przyszedł. (różne podmioty -> forma czasu przeszłego)
5. Brak przesunięcia czasu. Angielski przesuwa „he is ill” -> „he said he was ill”. Rosyjski zachowuje oryginalny czas — relacjonuje słowa dokładnie tak, jak mówiący je wypowiedział (lekcja 44):
- Mowa niezależna: Он сказа́л: «Я бо́лен». -> Mowa zależna: Он сказа́л, что он бо́лен. (Powiedział, że jest chory — ale po rosyjsku nadal czas teraźniejszy.)
- Mowa niezależna: «Я приду́». -> Он сказа́л, что придёт. (czas przyszły zostaje przyszłym)
6. что spójnik kontra что zaimek. Ta sama pisownia, inna rola. Spójnik что (że, nieakcentowany) tylko łączy relacjonowaną wypowiedź i w angielskim można go pominąć. Zaimek что (co, akcentowany) jest prawdziwym członem zdania (podmiotem lub dopełnieniem) i odpowiada na pytanie „что?”:
- Он зна́ет, что я прав. — Wie, że mam rację. (spójnik)
- Он зна́ет, что я купи́л. — Wie, co kupiłem. (zaimek = dopełnienie купи́л)
7. Kilka zdań podrzędnych. Można je łączyć w łańcuch; każde dostaje swój przecinek: Я ду́маю, что он не пришёл, потому́ что был за́нят. — Myślę, że nie przyszedł, bo był zajęty.
Formy i schematy
Spójniki według znaczenia (przecinek stoi przed każdym z nich; поэ́тому jest spójnikiem współrzędnym — zob. zasada 1)
| Znaczenie | Spójniki | Przykład |
|---|---|---|
| relacjonowana wypowiedź | что | Я ду́маю, что он прав. |
| cel / życzenie | что́бы (+ bezok. / czas przeszły) | Я пишу́, что́бы запо́мнить. |
| przyczyna | потому́ что, так как, и́з-за того́ что | Сижу́ до́ма, потому́ что бо́лен. |
| skutek | поэ́тому, так что | Бо́лен, поэ́тому сижу́ до́ма. |
| warunek | е́сли, е́сли бы (lekcja 35) | Е́сли смо́жешь, помоги́. |
| czas | когда́, пока́, как то́лько, по́сле того́ как, до того́ как | Как то́лько прие́ду, позвоню́. |
| przyzwolenie | хотя́, несмотря́ на то что | Хотя́ уста́л, рабо́таю. |
что́бы — jaka forma po nim?
| Podmioty | Forma po что́бы | Przykład | Tłumaczenie |
|---|---|---|---|
| ten sam (jedna osoba) | bezokolicznik | Он вы́шел, что́бы покури́ть. | Wyszedł, żeby zapalić. |
| różne | czasownik w czasie przeszłym | Он хо́чет, что́бы все молча́ли. | Chce, żeby wszyscy byli cicho. |
что: spójnik kontra zaimek
| что | Rola | Test | Przykład |
|---|---|---|---|
| spójnik „że” | łączy relacjonowaną wypowiedź | w angielskim można go pominąć | Я ви́жу, что ты уста́л. — Widzę, że jesteś zmęczony. |
| zaimek „co” | podmiot/dopełnienie własnego zdania; akcentowany | odpowiada na „что?” | Я ви́жу, что ты де́лаешь. — Widzę, co robisz. |
Przykłady
| Русский | Polski |
|---|---|
| Он сказа́л, что придёт за́втра. | Powiedział, że przyjdzie jutro. |
| Я хочу́, что́бы ты мне помо́г. | Chcę, żebyś mi pomógł. |
| Я встал ра́но, что́бы успе́ть на по́езд. | Wstałem wcześnie, żeby zdążyć na pociąg. |
| Мы оста́лись до́ма, потому́ что шёл си́льный дождь. | Zostaliśmy w domu, bo mocno padało. |
| Бы́ло по́здно, так что мы реши́ли уйти́. | Było już późno, więc postanowiliśmy wyjść. |
| Как то́лько уро́к зако́нчился, все вы́шли. | Jak tylko lekcja się skończyła, wszyscy wyszli. |
| Хотя́ бы́ло хо́лодно, мы пошли́ гуля́ть. | Chociaż było zimno, poszliśmy na spacer. |
| Я не зна́ю, что он хо́чет. | Nie wiem, co chce. (что = zaimek) |
Typowe błędy
- Я ду́маю что он до́ма -> Я ду́маю, что он до́ма — zdanie podrzędne zawsze dostaje przecinek przed swoim spójnikiem, nawet tam, gdzie angielski pomija „that”.
- Я хочу́, что́бы ты придёшь / прихо́дишь -> Я хочу́, что́бы ты пришёл — po что́бы przy innym podmiocie użyj formy czasu przeszłego, nigdy przyszłego/teraźniejszego.
- Я пришёл, что помо́чь -> Я пришёл, что́бы помо́чь — cel wymaga что́бы + bezokolicznik; samo что nie może znaczyć „żeby”.
- Он сказа́л, что он был бо́лен (nadal jest chory w chwili mówienia) -> Он сказа́л, что он бо́лен — rosyjski nie przesuwa czasu; zachowaj oryginalny czas.
- Я проспа́л, так как опозда́л -> Я проспа́л, так что опозда́л — так как = bo/ponieważ (przyczyna), так что = więc (skutek); nie zamieniaj ich miejscami.
Wskazówki
- что́бы = что + бы, a бы zawsze wymaga formy czasu przeszłego (lekcja 35). Ten sam podmiot? Po prostu pomiń podmiot i przejdź na bezokolicznik.
- Zasada przecinka jest mechaniczna: każdy spójnik podrzędny (что, что́бы, потому́ что, когда́, хотя́, е́сли…) dostaje przecinek przed sobą; jeśli jego zdanie stoi w środku, ogrodź je przecinkami z obu stron.
- Brak przesunięcia czasu: relacjonuj słowa dokładnie w tym czasie, którego użył mówiący. „Я уста́л” -> Он сказа́л, что уста́л (nie „was tired”).
- Długie spójniki złożone (потому́ что, по́сле того́ как, несмотря́ на то что) działają jako jedna całość — jeden przecinek przed całym wyrażeniem jest zawsze bezpieczny (mogą też być rozdzielone: по́сле того́, как…).