W skrócie

Narzędnik (твори́тельный, pytania Кем? Чем? — „kim? czym?”) nazywa narzędzie, którym coś robisz (писа́ть ру́чкой), towarzystwo po с (ко́фе с молоко́м, с дру́гом), zawód/rolę po быть, стать, рабо́тать (рабо́тать врачо́м), pozycje po над, под, пе́ред, за, ме́жду, oraz dopełnienie занима́ться, интересова́ться, увлека́ться. Typowe końcówki: r.m./r.n. -ом/-ем, r.ż. -ой/-ей, lm. -ами/-ями.

Zasada

1. Narzędzie / środek — BEZ przyimka. Rzecz, którą coś robisz, występuje w gołym narzędniku; angielskie „with” nie jest tu tłumaczone żadnym słowem:

• Я пишу́ ру́чкой. — Piszę piórem.
• Он ест ви́лкой. — On je widelcem.
• Мы е́дем по́ездом. — Jedziemy pociągiem. (także маши́ной, авто́бусом)

2. „(Razem) z” — с + narzędnik. Żeby dodać towarzystwo lub składnik, użyj с (со) + narzędnik:

• Я гуля́ю с дру́гом. — Spaceruję z przyjacielem.
• ко́фе с молоко́м, хлеб с ма́слом — kawa z mlekiem, chleb z masłem.

Uwaga: ten sam przyimek с + dopełniacz znaczy „z, od” (с рабо́ты — z pracy, zob. lekcję 11). Z + narzędnik = towarzystwo; z/od + dopełniacz.

3. Zawód lub rola — быть / стать / рабо́тать. Rzeczownik orzecznika stoi w narzędniku, z wyjątkiem czasu teraźniejszego, gdzie „być” się pomija, a rzeczownik zostaje w mianowniku:

• teraźniejszy (bez czasownika): Он врач. — On jest lekarzem. (mianownik)
• przeszły: Она́ была́ студе́нткой. — Ona była studentką.
• przyszły: Я бу́ду инжене́ром. — Będę inżynierem.
• zostać / pracować jako: Я хочу́ стать инжене́ром. Он рабо́тает врачо́м.

4. Po над, под, пе́ред, за, ме́жду. Te przyimki miejsca wymagają narzędnika:

• над (nad), под (pod), пе́ред (przed), за (za), ме́жду (między)
• Ла́мпа над столо́м, су́мка под сту́лом, ме́жду на́ми.

5. Czasowniki занима́ться, интересова́ться, увлека́ться + narzędnik. „Zajmować się / interesować się / pasjonować się”:

• Я занима́юсь спо́ртом. Она́ интересу́ется му́зыкой. Он увлека́ется футбо́лом.

Formy i schematy

Końcówki narzędnika liczby pojedynczej

Rodzaj męski i nijaki mają wspólne -ом / -ем; żeński bierze -ой / -ей (miękki żeński na -ь: -ью). Reguła pisowni: po ж ч ш щ ц pisz о tylko pod akcentem, w przeciwnym razie е: врачо́м, ножо́м (akcentowane), ale му́жем, ме́сяцем, ка́шей (nieakcentowane).

Narzędnik liczby mnogiej — zawsze -ами / -ями

Dwie nieregularne formy do zapamiętania: лю́ди -> людьми́, де́ти -> детьми́.

Zaimki osobowe i pytające

Po przyimku formy trzeciej osoby dodają н-: им -> с ним, ей -> с ней, и́ми -> с ни́ми. Przed мной przyimek zmienia się w со (со мной).

Przykłady

Typowe błędy

• писа́ть с ру́чкой -> писа́ть ру́чкой — narzędzie wymaga gołego narzędnika; nie tłumacz angielskiego „with”.
• ко́фе с молоко́ -> ко́фе с молоко́м — po с (towarzystwo/składnik) rzeczownik musi stać w narzędniku.
• Я хочу́ стать врач -> Я хочу́ стать врачо́м — стать / рабо́тать / быть (poza czasem teraźniejszym) wymagają narzędnika, a nie mianownika.
• занима́ться спорт -> занима́ться спо́ртом — занима́ться / интересова́ться / увлека́ться zawsze wymagają narzędnika.
• с я, с ты -> со мной, с тобо́й — zaimki mają specjalne formy narzędnika.
• над стол -> над столо́м — над / под / пе́ред / за / ме́жду wszystkie wymagają narzędnika.

Wskazówki

• Narzędzie = bez przyimka. Angielskie „Write with a pen” = пишу́ ру́чкой (bez с!). с pojawia się tylko dla towarzystwa/składnika: z przyjacielem, kawa z mlekiem.
• Jeden przyimek с, dwa znaczenia: с + narzędnik = „(razem) z”; с + dopełniacz = „z, od”. Przypadek je rozróżnia.
• Zawody zmieniają przypadek zależnie od czasu: teraźniejszy Он врач (mianownik, bez czasownika), ale Он был / бу́дет / стал / рабо́тает врачо́м (narzędnik).
• Bonus: wiele określeń czasu to zamrożone formy narzędnika — у́тром (rano), днём, ве́чером, но́чью, весно́й, ле́том, о́сенью, зимо́й.