Liczebniki porządkowe, daty i godziny
A1 Порядковые числительные, даты и время 14 / 50
W skrócie
Liczebniki porządkowe (пе́рвый pierwszy, второ́й drugi, тре́тий trzeci…) to tak naprawdę przymiotniki: zgadzają się z rzeczownikiem w rodzaju, liczbie i przypadku (пе́рвый уро́к, пе́рвая страни́ца, на второ́м этаже́). Daty używają liczebnika nijakiego + nazwy miesiąca w dopełniaczu (пя́тое ма́я), rok zachowuje liczebnik porządkowy w miejscowniku (в две ты́сячи два́дцать четвёртом году́), dni tygodnia biorą в + biernik (в сре́ду), a pory roku — narzędnik (ле́том, зимо́й).
Zasada
1. Liczebniki porządkowe to przymiotniki. W przeciwieństwie do liczebników głównych (lekcja 13), porządkowe odmieniają się i zgadzają dokładnie jak zwykłe przymiotniki (lekcja 12). Wybierz końcówkę z rodzaju/przypadka rzeczownika:
| Rodzaj męski | Rodzaj żeński | Rodzaj nijaki | Liczba mnoga | |
|---|---|---|---|---|
| twardy (пе́рвый) | пе́рвый эта́ж | пе́рвая страни́ца | пе́рвое ме́сто | пе́рвые дни |
| miękki (тре́тий) | тре́тий эта́ж | тре́тья страни́ца | тре́тье ме́сто | тре́тьи дни |
Tylko тре́тий (trzeci) ma odmianę miękką (тре́тий, тре́тьего, тре́тьему, о тре́тьем…); wszystkie pozostałe są twarde jak но́вый / молодо́й.
2. Liczebniki złożone — zmienia się TYLKO OSTATNI wyraz. W liczebnikach dwu- lub trzywyrazowych każda część zostaje zwykłym liczebnikiem głównym i tylko ostatni wyraz staje się porządkowy: два́дцать пе́рвый (21.), две ты́сячи два́дцать четвёртый (2024.).
3. Daty. „Który dziś mamy?” — Како́е сего́дня число́? Odpowiedzią jest liczebnik porządkowy w rodzaju nijakim (zgadzający się z domyślnym słowem число́) + miesiąc w dopełniaczu:
- Сего́дня пя́тое ма́я. (piąty maja)
- „Danego dnia” stawia liczebnik porządkowy w dopełniaczu: Она́ родила́сь тре́тьего апре́ля. (trzeciego kwietnia)
4. Lata. „W 2024 roku” = в две ты́сячи два́дцать четвёртом году́ — ostatni wyraz to liczebnik porządkowy w miejscowniku, a год przyjmuje specjalną końcówkę miejscownika -у́. Żeby podać sam rok (mianownik): Сейча́с две ты́сячи два́дцать четвёртый год. Na końcu pełnej daty oraz po с lub до rok przechodzi w dopełniacz: пятна́дцатого ма́рта две ты́сячи два́дцать четвёртого го́да, с две ты́сячи деся́того го́да.
5. Dni tygodnia używają в + biernika: в понеде́льник, во вто́рник, в сре́ду, в суббо́ту.
6. Czas / godzina. „Która jest godzina?” — Кото́рый час? lub Ско́лько вре́мени? Rzeczownik oznaczający godzinę час rządzi się regułą liczebnika głównego (lekcja 13): час (1), два / три / четы́ре часа́ (dop. lp.), пять… часо́в (dop. lm.). Połówki godzin nazywają godzinę, która właśnie mija: полови́на + KOLEJNA godzina jako liczebnik porządkowy w dopełniaczu — полови́на седьмо́го to 6:30, nie 7:30; z „o” zmienia się tylko полови́на, przechodząc w miejscownik: в полови́не седьмо́го.
7. Pory roku odpowiadają na pytanie „kiedy?” w narzędniku (bez przyimka): весно́й, ле́том, о́сенью, зимо́й. (Pory dnia działają tak samo: у́тром, днём, ве́чером, но́чью.)
Formy i schematy
Liczebniki porządkowe 1-10 (forma męska; odmieniają się jak przymiotniki):
| № | Порядковое | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| 1 | пе́рвый | pierwsze |
| 2 | второ́й | drugi |
| 3 | тре́тий (miękki) | trzeci |
| 4 | четвёртый | czwarty |
| 5 | пя́тый | piąty |
| 6 | шесто́й | szósty |
| 7 | седьмо́й | siódmy |
| 8 | восьмо́й | ósmy |
| 9 | девя́тый | dziewiąty |
| 10 | деся́тый | dziesiąty |
(Wyższe: двадца́тый 20., со́тый 100., ты́сячный 1000.)
Miesiące w dopełniaczu (używane w datach — „maja” itd.):
| Ме́сяц | Dopełniacz („…a”) | Ме́сяц | Dopełniacz („…a”) |
|---|---|---|---|
| янва́рь | января́ | ию́ль | ию́ля |
| февра́ль | февраля́ | а́вгуст | а́вгуста |
| март | ма́рта | сентя́брь | сентября́ |
| апре́ль | апре́ля | октя́брь | октября́ |
| май | ма́я | ноя́брь | ноября́ |
| ию́нь | ию́ня | дека́брь | декабря́ |
Dni tygodnia (в + biernik):
| День | „W …” | День | „W …” |
|---|---|---|---|
| понеде́льник | в понеде́льник | пя́тница | в пя́тницу |
| вто́рник | во вто́рник | суббо́та | в суббо́ту |
| среда́ | в сре́ду | воскресе́нье | в воскресе́нье |
| четве́рг | в четве́рг |
Pory roku (narzędnik = „…em/…ą”):
| Вре́мя го́да | Mian. | „…em/…ą” (narz.) |
|---|---|---|
| wiosna | весна́ | весно́й |
| lato | ле́то | ле́том |
| jesień | о́сень | о́сенью |
| zima | зима́ | зимо́й |
Przykłady
| Русский | Polski |
|---|---|
| Э́то мой пе́рвый уро́к ру́сского языка́. | To moja pierwsza lekcja rosyjskiego. |
| Откро́йте кни́гу на пя́той страни́це. | Otwórz książkę na stronie piątej. |
| Наш о́фис нахо́дится на тре́тьем этаже́. | Nasze biuro jest na trzecim piętrze. |
| - Како́е сего́дня число́? - Сего́дня двадца́тое ма́я. | „Który dziś mamy?” — „Dziś jest dwudziesty maja”. |
| Магази́н откры́лся в две ты́сячи два́дцать четвёртом году́. | Sklep otworzono w 2024 roku. |
| В сре́ду у нас уро́к ру́сского. | W środę mamy lekcję rosyjskiego. |
| - Ско́лько вре́мени? - Сейча́с пять часо́в. | „Która jest godzina?” — „Jest piąta”. |
| Зимо́й в Росси́и о́чень хо́лодно. | Zimą w Rosji jest bardzo zimno. |
Typowe błędy
- пе́рвый страни́ца -> пе́рвая страни́ца — liczebnik porządkowy zgadza się rodzajem z rzeczownikiem (страни́ца jest rodzaju żeńskiego).
- Сего́дня пя́тый май -> Сего́дня пя́тое ма́я — data jest rodzaju nijakiego (число́), a miesiąc przechodzi w dopełniacz.
- в две ты́сячи два́дцать четвёртый год -> в две ты́сячи два́дцать четвёртом году́ — „w” roku wymaga miejscownika (в … году́), a liczebnikiem porządkowym jest tylko ostatni wyraz.
- в среда́ / в сре́да -> в сре́ду — dni tygodnia biorą в + biernik.
- Сейча́с два час / пять час -> два часа́ / пять часо́в — po 2-4 dopełniacz liczby pojedynczej часа́, po 5 i więcej dopełniacz liczby mnogiej часо́в (lekcja 13).
Wskazówki
- Ucz się każdego liczebnika porządkowego jako trójki przymiotnikowej (пе́рвый - пе́рвая - пе́рвое) i odmieniaj jak но́вый. Zapamiętaj jeden wyjątek: тре́тий jest miękki (тре́тий, тре́тья, тре́тье, тре́тьи).
- Sposób na zapamiętanie „kiedy?”: rok -> в + miejscownik (в … году́); dzień -> в + biernik (в сре́ду); pora roku / pora dnia -> narzędnik (ле́том, у́тром); data -> liczebnik porządkowy w rodzaju nijakim + miesiąc w dopełniaczu (пя́тое ма́я).
- W długich liczbach liczebnikiem porządkowym jest tylko ostatni wyraz — więc gdy już umiesz liczyć (lekcja 13), wystarczy „uporządkować” tylko ostatnie słowo.
- „Piętra” i miejsca w rankingu używają miejscownika z на: на пе́рвом ме́сте (na pierwszym miejscu), на второ́м этаже́ (na drugim piętrze).