Czasownik: bezokolicznik, czas teraźniejszy i koniugacja
A1 Глагол: инфинитив, настоящее время и спряжение 7 / 50
W skrócie
Forma słownikowa (bezokolicznik) kończy się na -ть / -ти / -чь (чита́ть, идти́, мочь). Rosyjski ma tylko JEDEN czas teraźniejszy i używają go tylko czasowniki niedokonane. Aby odmienić czasownik, odrzuć końcówkę i dodaj końcówki osobowe pierwszej koniugacji (-е-/-ё-: -ю -ешь -ет -ем -ете -ют) albo drugiej koniugacji (-и-: -ю -ишь -ит -им -ите -ат/-ят). Czasownik zgadza się z podmiotem w osobie i liczbie — nigdy w rodzaju.
Zasada
1. Bezokolicznik. Forma słownikowa nazywa czynność bez podmiotu. Kończy się na:
| Końcówka | Przykłady | Tłumaczenie |
|---|---|---|
| -ть (większość czasowników) | чита́ть, говори́ть, рабо́тать | czytać, mówić, pracować |
| -ти | идти́, нести́ | iść, nieść |
| -чь | мочь, помо́чь | móc, pomagać |
2. Jeden czas teraźniejszy. Istnieje tylko jeden czas teraźniejszy, używany zarówno dla „czytam”, jak i „czytam właśnie teraz”. Mają go tylko czasowniki niedokonane; czasowniki dokonane nie mają czasu teraźniejszego (ich podobnie wyglądające formy oznaczają czas przyszły — zob. lekcję 21).
3. Dwie koniugacje. Aby postawić czasownik w czasie teraźniejszym, odrzuć końcówkę bezokolicznika i dodaj końcówki osobowe — niektóre tematy najpierw się zmieniają (zob. Formy i schematy). To, którego zestawu użyjesz, zależy od koniugacji:
| I koniugacja (-е-/-ё-) | II koniugacja (-и-) | |
|---|---|---|
| я | -ю / -у | -ю / -у |
| ты | -ешь / -ёшь | -ишь |
| он / она́ / оно́ | -ет / -ёт | -ит |
| мы | -ем / -ём | -им |
| вы | -ете / -ёте | -ите |
| они́ | -ют / -ут | -ат / -ят |
Szybka reguła: bezokoliczniki na -ить to zwykle II koniugacja; większość pozostałych bezokoliczników to I koniugacja — z wyjątkiem krótkiej listy na -еть / -ать / -ять, która także należy do II koniugacji: смотре́ть, ви́деть, слы́шать, держа́ть, сиде́ть, стоя́ть, спать (я смотрю́, ты смо́тришь, они́ смо́трят). Ich bezokolicznik niczego nie podpowiada, więc naucz się ich jako zestawu.
4. Zgodność. Czasownik zmienia się przez osobę (я / ты / он…) i liczbę (pojedynczą / mnogą). W czasie teraźniejszym nie ma rodzaju: он чита́ет i она́ чита́ет są identyczne.
Formy i schematy
Pierwsza koniugacja — чита́ть (czytać), жить (żyć):
| Лицо / Osoba | чита́ть | жить |
|---|---|---|
| я | чита́ю | живу́ |
| ты | чита́ешь | живёшь |
| он / она́ | чита́ет | живёт |
| мы | чита́ем | живём |
| вы | чита́ете | живёте |
| они́ | чита́ют | живу́т |
Druga koniugacja — говори́ть (mówić), люби́ть (kochać):
| Лицо / Osoba | говори́ть | люби́ть |
|---|---|---|
| я | говорю́ | люблю́ |
| ты | говори́шь | лю́бишь |
| он / она́ | говори́т | лю́бит |
| мы | говори́м | лю́бим |
| вы | говори́те | лю́бите |
| они́ | говоря́т | лю́бят |
Zmiany tematu. Wiele czasowników zmienia ostatnią spółgłoskę tematu, wstawia -л- albo zamienia przyrostek -ова-/-ева- na -у-/-ю-. W większości czasowników II koniugacji zmiana zachodzi tylko w formie я:
| Bezokolicznik | Zmiana | forma я | forma ты |
|---|---|---|---|
| писа́ть (pisać) | с → ш (wszystkie formy) | пишу́ | пи́шешь |
| люби́ть (kochać) | wstawione -л- (tylko я) | люблю́ | лю́бишь |
| ходи́ть (chodzić) | д → ж (tylko я) | хожу́ | хо́дишь |
| рисова́ть (rysować) | -ова- → -у- (wszystkie formy) | рису́ю | рису́ешь |
Czasowniki na -чь. Należą do I koniugacji, a spółgłoska tematu przechodzi odwrotną przemianę: formy я i они́ zachowują г / к, pozostałe cztery formy przybierają ж / ч — мочь: могу́, мо́жешь, мо́жет, мо́жем, мо́жете, мо́гут; печь: пеку́, печёшь, печёт, печём, печёте, пеку́т (podobnie бере́чь → берегу́, бережёшь, берегу́т; течь → течёт).
Czasowniki nieregularne / разноспрягаемые. Kilka częstych czasowników łączy oba wzorce:
| Лицо / Osoba | хоте́ть (chcieć) | есть (jeść) |
|---|---|---|
| я | хочу́ | ем |
| ты | хо́чешь | ешь |
| он / она́ | хо́чет | ест |
| мы | хоти́м | еди́м |
| вы | хоти́те | еди́те |
| они́ | хотя́т | едя́т |
Zwróć uwagę na хоте́ть: liczba pojedyncza wygląda jak I koniugacja (хо́чешь, хо́чет), liczba mnoga jak II (хоти́м, хотя́т). Czasownik быть (być) nie ma zwykłego czasu teraźniejszego — w czasie teraźniejszym po prostu się go pomija (lekcja 2). Czasownik дать (dać) jest dokonany, więc jego formy (я дам, ты дашь…) oznaczają czas przyszły, a nie teraźniejszy. Jego niedokonany partner дава́ть ma czas teraźniejszy i odrzuca -ва-: я даю́, ты даёшь, они́ даю́т — podobnie встава́ть (я встаю́) i преподава́ть (она́ преподаёт).
Przykłady
| Русский | Polski |
|---|---|
| Я чита́ю интере́сную кни́гу. | Czytam ciekawą książkę. |
| Ты хорошо́ говори́шь по-ру́сски. | Dobrze mówisz po rosyjsku. |
| Он живёт в Москве́. | Mieszka w Moskwie. |
| Мы рабо́таем ка́ждый день. | Pracujemy codziennie. |
| Что вы де́лаете ве́чером? | Co robisz wieczorem? |
| Они́ лю́бят ру́сский ко́фе. | Uwielbiają rosyjską kawę. |
| Сейча́с я пишу́ письмо́. | Właśnie teraz piszę list. |
| Ты хо́чешь чай и́ли ко́фе? | Chcesz herbatę czy kawę? |
Typowe błędy
- Я есть рабо́таю -> Я рабо́таю — w czasie teraźniejszym nie dodaje się „być” (lekcja 2).
- Она́ чита́ла (w znaczeniu „ona czyta”) -> она́ чита́ет — czas teraźniejszy nie ma rodzaju; чита́ла to czas przeszły.
- Он говори́ет -> он говори́т — czasowniki II koniugacji przybierają -ит, a nie -ет.
- Я писа́ю -> я пишу́ — spółgłoska tematu mutuje (с → ш) w писа́ть.
- Мы хочи́м / они́ хочу́т -> мы хоти́м / они́ хотя́т — w liczbie mnogiej хоте́ть idzie za II koniugacją.
Wskazówki
- Aby wybrać koniugację, spójrz na bezokolicznik: -ить zwykle oznacza II koniugację; niemal wszystko inne to I koniugacja, z wyjątkiem krótkiej listy na -еть / -ать / -ять z reguły. W razie wątpliwości zapamiętaj razem formy он i они́.
- Reguła ortograficzna: po ж, ш, ч, щ nigdy nie pisz -ю/-я — użyj zamiast tego -у/-а (пишу́, они́ пи́шут; учу́, они́ у́чат).
- Mutacja i wstawione -л- w czasownikach II koniugacji pojawiają się tylko w formie я (люблю́ → ale лю́бишь, лю́бит…), więc naucz się tej jednej formy osobno.
- Jedna forma czasu teraźniejszego obejmuje oba angielskie czasy: чита́ю = „czytam” oraz „czytam właśnie teraz”.