W skrócie

Referowanie czyichś słów to discurso indireto: zamiast cytować dokładne słowa (discurso direto), wplatasz je w zdanie podrzędne po czasowniku takim jak dizer, perguntar czy pedir. Wtedy zmieniają się jednocześnie dwie rzeczy. Po pierwsze, słowo łączące: zdania oznajmujące wprowadza que, pytania rozstrzygnięcia se, inne pytania — swoje zaimki lub przysłówki pytające, a rozkazy para + infinitivo. Po drugie, jeśli czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym (disse, perguntou), cytowany czasownik zwykle przesuwa się o jeden krok wstecz w czasie — czas teraźniejszy staje się imperfeito, perfeito simples staje się tinha + imiesłów — a słowa „tu i teraz” (eu, agora, hoje, aqui, este) przechodzą na tryb „tam i wtedy”. Polski, w odróżnieniu od angielskiego i portugalskiego, zwykle NIE przesuwa czasu w mowie zależnej — to przesunięcie jest cechą tylko portugalskiego. Opanuj te dwa ruchy, a będziesz umieć zreferować dowolną rozmowę.

Zasada

Dwa ruchy

Zamiana mowy niezależnej na zależną to zawsze ta sama para operacji, wykonywanych w tej kolejności:

1. Dołącz cytat do czasownika wprowadzającego za pomocą odpowiedniego słowa łączącego. Znikają cudzysłów, znak zapytania i wykrzyknik, a szyk zdania staje się szykiem zwykłego zdania oznajmującego.
2. Przesuń czas, ale tylko po czasowniku wprowadzającym w czasie przeszłym. Przesuń czas czasownika o jeden stopień wstecz i dostosuj każde słowo, które wskazywało na czas, miejsce i tożsamość pierwotnego mówiącego.

Jeśli czasownik wprowadzający jest w czasie teraźniejszym (diz que, pergunta se), całkowicie pomiń ruch 2 — nic się nie przesuwa: Ele diz que está cansado zachowuje czas teraźniejszy está.

Wybór słowa łączącego

To, jakiego typu jest oryginalne zdanie, decyduje, jak zostanie włączone:

• Zdanie oznajmujące -> que: „Chove muito.” -> Ele disse que chovia muito.
• Pytanie rozstrzygnięcia -> se: „Tens fome?” -> Perguntou se eu tinha fome.
• Pytanie szczegółowe -> jego zaimek lub przysłówek pytający (quem, o que, onde, quando, porque, como, qual): „Onde moras?” -> Perguntou onde eu morava. Zwróć uwagę, że konstrukcja é que z pytania bezpośredniego (lekcja 15) znika: Onde é que moras? i tak staje się perguntou onde eu morava.
• Rozkaz albo prośba -> para + infinitivo (często z bezokolicznikiem osobowym z lekcji 37): „Fecha a porta.” -> Pediu-me para fechar a porta.

Przesunięcie czasu (czasownik wprowadzający w czasie przeszłym)

To jest concordância dos tempos. Każdy czas oryginalny cofa się o jeden stopień:

• Presente -> pretérito imperfeito: “Trabalho aqui.” -> Disse que trabalhava ali.
• Pretérito perfeito simples -> mais-que-perfeito composto (tinha + imiesłów, lekcja 25): „Comprei o carro.” -> Disse que tinha comprado o carro.
• Futuro / ir + infinitivo -> condicional / ia + infinitivo: “Farei isso.” -> Disse que faria isso.; “Vou sair.” -> Disse que ia sair.

Trzy czasy są już „cofnięte” najdalej, jak się da, więc się nie przesuwają — przepisz je bez zmian: imperfeito (estava a chover -> disse que estava a chover), condicional (gostaria -> disse que gostaria) i mais-que-perfeito composto (tinha feito -> disse que tinha feito).

Przesuwanie „tu i teraz”

Cytat jest zakotwiczony w chwili, w której padł; kiedy referujesz go później, te kotwice muszą się przesunąć. To deiksa, a angielski robi dokładnie to samo („today” -> „that day”).

• Osoby: eu/tu -> ele/ela; nós -> eles; zaimek dzierżawczy meu -> dele/dela, nosso -> deles.
• Czas: agora -> naquele momento / nessa altura; hoje -> naquele dia; ontem -> no dia anterior / na véspera; amanhã -> no dia seguinte; esta semana -> naquela semana.
• Miejsce i wskazywanie: aqui -> ali / lá; este/esta -> aquele/aquela; czasownik vir („przyjść”) często zamienia się w ir („pójść”).

Referowanie pytań

Pytanie zależne nie jest pytaniem — to zdanie oznajmujące z ukrytym w nim pytaniem, więc bierze interpunkcję zdania oznajmującego (kropkę, nigdy „?”) i szyk zdania oznajmującego (inwersja podmiot-orzeczenie jest niepotrzebna). Pytania rozstrzygnięcia wymagają se; wszystkie pozostałe zachowują swój zaimek lub przysłówek pytający. Porównaj „Quando chega o comboio?” (bezpośrednie, z inwersją i „?”) z Perguntei quando o comboio chegava (zależne, zwykły szyk, przesunięty czas).

Referowanie rozkazów i próśb

Rozkaz bezpośredni to tryb rozkazujący (lekcja 19); zreferowany staje się dizer/pedir + para + bezokolicznik, albo pedir/dizer que + czas teraźniejszy trybu łączącego (lekcja 33) po czasowniku wprowadzającym w czasie teraźniejszym. Schemat para + infinitivo to codzienny wybór w portugalskim europejskim i nie wymaga trybu łączącego: „Espera aqui!” -> Disse-me para esperar ali. Mandar zostaje poza tym schematem: bierze sam bezokolicznik, nigdy para + bezokolicznik — O médico mandou-me ficar em casa — i ten sam bezokolicznik daje konstrukcję sprawczą „kazać coś zrobić”: Mandei arranjar o carro.

Formy i schematy

Które słowo łączące dla jakiego typu zdania:

Przesunięcie czasu po czasowniku wprowadzającym w czasie przeszłym:

Przesuwanie „tu i teraz”:

Przykłady

Typowe błędy

• Ela disse que está cansada (referowanie wcześniejszej wypowiedzi) -> Ela disse que estava cansada — po czasowniku wprowadzającym w czasie przeszłym presente przesuwa się do imperfeito.
• Perguntou onde é que eu morava -> Perguntou onde eu morava — pytanie zależne odrzuca konstrukcję é que z pytania bezpośredniego; bierze zwykły szyk zdania oznajmującego.
• Perguntou que eu tinha fome -> Perguntou se eu tinha fome — pytanie rozstrzygnięcia wprowadza se, nigdy que.
• Perguntei quando o comboio chegava? -> Perguntei quando o comboio chegava. — pytanie zależne kończy się kropką, nie znakiem zapytania; to zdanie oznajmujące.
• Disse que comprou a casa (staranny styl pisany) -> Disse que tinha comprado a casa — zakończone zdarzenie sprzed momentu referowania przesuwa się do mais-que-perfeito composto (tinha comprado).
• Disse que chegará tarde -> Disse que chegaria tarde — po czasowniku wprowadzającym w czasie przeszłym futuro zamienia się w condicional (tak jak w lekcji 32).
• Pediu que fechar a porta / Pediu para fecha a porta -> Pediu para fechar a porta — rozkaz zależny używa para + infinitivo (albo pediu que + czas teraźniejszy trybu łączącego), nigdy samego trybu rozkazującego.

Wskazówki

• Pracuj w ustalonej kolejności: najpierw słowo łączące, potem przesunięcie czasu. Wstaw que / se / zaimek lub przysłówek pytający / para, usuń „?” i cudzysłów, a dopiero potem przesuń czasy i słowa agora/hoje/aqui/este.
• Przesunięcie czasu zachodzi tylko wtedy, gdy czasownik wprowadzający jest w czasie przeszłym. Zreferuj czasownikiem w czasie teraźniejszym (diz que, pergunta se), a wszystko zostaje dokładnie tak, jak zostało powiedziane — to szybki sposób, żeby ominąć całe przesunięcie, gdy nie jesteś pewny.
• Zapamiętaj trzy czasy, które nigdy się nie przesuwają: imperfeito, condicional, mais-que-perfeito composto (tinha feito). Jeśli oryginał już używa jednego z nich, przepisz go bez zmian.
• W starannym i pisanym portugalskim europejskim perfeito simples przesuwa się do tinha + imiesłów, ale w codziennej mowie często usłyszysz go po prostu bez zmiany (Disse que comprou a casa). Naucz się pełnego przesunięcia, ale nie zdziw się mówionym skrótem.
• W pytaniach o „dlaczego” zachowaj porque w formie zależnej (Perguntou porque não vinhas), i pamiętaj, że o que pozostaje o que (Perguntei o que ela queria) — nie dodawaj é que.
• W Brazylii: rozkazy zależne też używają pedir + para + infinitivo, ale w codziennej mowie klityka stoi przed czasownikiem (Ele me disse que…), podczas gdy neutralny portugalski europejski zachowuje enklizę (Ele disse-me que…).