W skrócie

Zdanie względne pozwala dodać informację o rzeczowniku bez zaczynania nowego zdania: zamiast „Kupiłem książkę. Książka była droga”, mówisz „książka, którą kupiłem, była droga”. Portugalski robi to za pomocą niewielkiego zestawu słów względnych — przede wszystkim que, do tego quem dla osób po przyimku i onde dla miejsc. Dwa nawyki z angielskiego cię potkną, i oba naprawia jedna reguła: w portugalskim nigdy nie pomija się zaimka względnego i zawsze stawia się ewentualny przyimek przed nim. Naucz się budować „przyimek + quem/que”, a większość zdań względnych ułoży się sama.

Zasada

que — zaimek względny do wszystkiego

que jest nieodmienne (nigdy nie zmienia się przez rodzaj ani liczbę) i wykonuje większość pracy. Odnosi się do osób lub rzeczy i może być podmiotem albo dopełnieniem swojego zdania.

• Podmiot: A senhora que mora ao lado é médica. (Pani, która mieszka obok, jest lekarką.)
• Dopełnienie: O comboio que apanhei estava cheio. (Pociąg, którym jechałem, był pełny.)

Zwróć uwagę, że drugie angielskie zdanie w ogóle nie ma słowa względnego — „the train I caught”. Portugalski nie może tak zrobić. que jest obowiązkowe: o comboio que apanhei, nigdy o comboio apanhei.

quem — osoby, po przyimku

quem odnosi się tylko do osób i używa się go głównie wtedy, gdy w grę wchodzi przyimek. Najpierw ustal, jakiego przyimka potrzebuje czasownik (falar com, gostar de, escrever a, confiar em), a potem postaw go przed quem:

• A colega com quem partilho o gabinete mudou-se. (Koleżanka, z którą dzielę gabinet…)
• O professor a quem escrevi ainda não respondeu. (Nauczyciel, do którego napisałem…)

Z wyraźnym poprzednikiem i bez przyimka używaj que, nie quem: a rapariga que conheci (dziewczyna, którą poznałem), nie a rapariga quem conheci. quem działa też bez żadnego poprzednika, w znaczeniu „ktokolwiek / ten, kto”, a wtedy czasownik jest w 3. osobie liczby pojedynczej: Quem não arrisca não petisca.

onde — miejsca

onde znaczy „gdzie” i wskazuje na miejsce. Jest wymienne z em que: a casa onde vivo = a casa em que vivo. Dla ruchu w kierunku miejsca używa się aonde (aonde vais?), a por onde znaczy „przez które”, donde / de onde „skąd”. Używaj onde tylko dla prawdziwych, fizycznych miejsc — dla czasu użyj em que: o dia em que nos conhecemos (dzień, w którym się poznaliśmy), nie o dia onde….

o que — cała myśl

Użyj o que („co / co właśnie”), żeby odnieść się do całej myśli, a nie do pojedynczego rzeczownika. Podsumowuje poprzednie zdanie albo zastępuje nieokreśloną rzecz:

• Ele chegou atrasado, o que irritou toda a gente. (…, co zirytowało wszystkich.)
• Não percebi o que disseste. (Nie zrozumiałem, co powiedziałeś.)

Po tudo zaimkiem względnym jest o que: tudo o que sei (wszystko, co wiem).

Zdanie ograniczające a dodawanie informacji

Brak przecinka = zdanie ograniczające, które mówi, o który chodzi: Os alunos que estudaram passaram (tylko ci, którzy się uczyli). Z przecinkami zdanie tylko dodaje szczegół: O meu irmão, que vive em Lisboa, vem cá amanhã (mam jednego brata; nawiasem mówiąc, mieszka w Lizbonie).

para i por też mogą wprowadzać zdania względne, ale zderzają się ze spójnikami para que („żeby”) i porque („ponieważ”), więc mówiący często przechodzą tam na o qual — ta forma, wraz z dzierżawczym cujo, jest tematem następnej lekcji o zaimkach względnych.

Formy i schematy

Podstawowe zaimki względne:

Tworzenie „przyimek + zaimek względny” — przyimek zawsze stoi na pierwszym miejscu:

Przykłady

Typowe błędy

• o homem que falei com ele -> o homem com quem falei — postaw przyimek przed zaimkiem względnym i nigdy nie dodawaj drugiego zaimka; portugalski nie zostawia przyimków na końcu ani nie dubluje odniesienia, jak angielskie „the man I spoke to”.
• o livro li ontem -> o livro que li ontem — zaimek względny jest obowiązkowy; portugalski nigdy go nie pomija, tak jak angielski pomija „that” w „the book I read”.
• a rapariga quem conheci -> a rapariga que conheci — z wyrażonym poprzednikiem i bez przyimka użyj que; quem potrzebuje albo przyimka, albo braku poprzednika w ogóle.
• a casa onde vivo nela -> a casa onde vivo — nie dodawaj wznawiającego „nela / nele / lá” po onde albo em que; zaimek względny już niesie to znaczenie.
• a cidade que nasci -> a cidade onde nasci (albo em que) — miejsce potrzebuje onde / em que, nie gołego que.
• o problema o que temos -> o problema que temos — używaj o que tylko dla całej myśli albo „tego, co”, nigdy tuż po konkretnym rzeczowniku.

Wskazówki

• Jedna reguła rozwiązuje większość przypadków: znajdź przyimek, którego wymaga czasownik, i wypowiedz go na głos przed zaimkiem względnym — gostar de + film = o filme de que gosto; gostar de + osoba = a pessoa de quem gosto.
• Po przyimku domyślny podział jest prosty: quem dla osób, que (albo onde dla miejsc) dla rzeczy.
• Żeby skomentować całą sytuację, sięgnij po , o que: Choveu o dia todo, o que estragou o passeio.
• quem bez poprzednika bierze czasownik w liczbie pojedynczej: Quem chegar primeiro abre a porta (kto pierwszy przyjdzie, ten otwiera drzwi).
• Przecinki zmieniają znaczenie: os passageiros que tinham bilhete = tylko niektórzy; os passageiros, que tinham bilhete, = wszyscy, i nawiasem mówiąc mieli bilety.
• W Brazylii: tudo que (bez o) jest bardzo częste w mowie; europejski portugalski zachowuje przedimek — tudo o que.