W skrócie

Lekcja 30 zobowiązała cię do enklizy: w zwykłym zdaniu twierdzącym zaimek zwisa po czasowniku, doczepiony łącznikiem. To działa bez problemu dla me, te, se, lhe — one nigdy się nie zmieniają. Ale klityki dopełnienia bliższego o, a, os, as są wybredne co do tego, co stoi przed nimi. Doczep jedną z nich do formy czasownika kończącej się na -r, -s albo -z, a ta spółgłoska znika, a zaimek zamienia się w -lo, -la, -los, -las: comprar + o -> comprá-lo, fez + o -> fê-lo. Doczep jedną do czasownika kończącego się głoską nosową (-am, -em, -ão, -õe), a zaimek zyskuje n: -no, -na, -nos, -nas — compram + o -> compram-no, põe + a -> põe-na. To nie jest nowy zaimek ani nowa reguła miejsca — to zmiana pisowni na styku, i gdy tylko zobaczysz dwa sygnały, potrafisz ją zastosować od razu. Zdarza się to wyłącznie w enklizie; gdy tylko sygnał proklizy z lekcji 30 przyciągnie zaimek do przodu, wraca zwykłe o/a.

Zasada

Jeden sygnał: ostatnia głoska czasownika

Zanim doczepisz o, a, os albo as, spójrz, jak kończy się forma czasownika. Ten jeden fakt decyduje o kształcie:

• kończy się na -r, -s, -z -> spółgłoska znika, klityka zamienia się w -lo / -la / -los / -las;
• kończy się głoską nosową (-m, albo nosowymi dyftongami -ão, -õe, -ãe) -> klityka zamienia się w -no / -na / -nos / -nas;
• kończy się zwykłą samogłoską -> nic się nie zmienia, zostaje -o / -a / -os / -as (dá-o, vê-a).

Klityka dopełnienia bliższego nadal niesie rodzaj i liczbę rzeczownika, który zastępuje, dokładnie jak w lekcji 29 — zmienia się tylko jej zewnętrzny kształt.

-lo/-la po -r, -s, -z

Ostatnia spółgłoska czasownika zostaje usunięta, a klityka zyskuje l-. Kiedy po usunięciu czasownik kończy się akcentowanym -a, -e albo -o, ta samogłoska otrzymuje znak diakrytyczny (akcentowane -i zostaje bez znaku):

• Po -r (bezokoliczniki) — najczęstszy przypadek, bo zaimek tak często ląduje na bezokoliczniku (vou…, quero…, para…). Temat na -ar bierze akut á, temat na -er cyrkumfleks ê, temat na -ir zachowuje zwykłe akcentowane -i:
  • comprar + o -> comprá-lo, falar + as -> falá-las
  • comer + a -> comê-la, vender + os -> vendê-los, pôr + o -> pô-lo
  • abrir + a -> abri-la, conduzir + o -> conduzi-lo
• Po -s — najczęściej forma nós na -mos, której -s znika (to samo usunięcie, które już znasz z sentámo-nos, lekcja 12): comprámos + os -> comprámo-los, fazemos + o -> fazemo-lo, pusemos + a -> pusemo-la.
• Po -z — forma trzeciej osoby albo trybu rozkazującego na -z: faz + o -> fá-lo, fez + o -> fê-lo, diz + a -> di-la, traz + os -> trá-los.

-no/-na po zakończeniu nosowym

Tu czasownik zachowuje pełną pisownię, a zmienia się klityka, zyskując n-. To łatwiejszy z dwóch przypadków: nic nie dodajesz do czasownika, po prostu zaczynasz zaimek od n:

• 3. osoba liczby mnogiej na -am / -em / -ão: compram + o -> compram-no, fazem + a -> fazem-na, dão + o -> dão-no, viram + a -> viram-na, têm + o -> têm-no.
• Formy w liczbie pojedynczej kończące się nosowym dyftongiem -ão / -õe / -ãe, albo na -m: põe + a -> põe-na, tem + a -> tem-na.

Zdarza się to tylko w enklizie

Te allomorfy to wyłącznie efekt styku. Nic się nie przekształca, gdy klityka nie jest przyklejona do końca czasownika. Więc gdy tylko pojawi się sygnał proklizy z lekcji 30 — przeczenie, spójnik, słowo pytające, przysłówek taki jak já / também / só — zaimek przeskakuje do przodu i wraca do zwykłej formy:

• fá-lo -> não o faz / quem o fez?
• comprá-las -> já as comprei / que as compres
• compram-no -> nunca o compram

Formy i schematy

Dwa przekształcenia obok siebie:

Znak diakrytyczny w bezokoliczniku, według koniugacji (schemat, którego będziesz używać najczęściej):

Przykłady

Typowe błędy

• quero comer-o -> quero comê-lo — po -r bezokolicznika zaimek nigdy nie jest zwykłym -o; -r znika, a klityka zamienia się w -lo (ze znakiem diakrytycznym na temacie, tutaj ê).
• vou fazer-lo -> vou fazê-lo — nie możesz zachować -r i dodać -lo; cały sens polega na tym, że -r znika (fazer -> fazê-lo).
• comê-la zapisane jako comela albo come-la -> comê-la — przekształcenie nie jest opcjonalne, a znak diakrytyczny na temacie jest częścią pisowni: -ar -> á, -er -> ê.
• compram-o / dão-o -> compram-no / dão-no — po zakończeniu nosowym klityka musi przyjąć kształt -no/-na; zwykłe -o po -m albo -ão jest błędne.
• comprámos-los / comprámos-os -> comprámo-los — najpierw znika -s z końcówki nós, potem doczepia się -los: comprámo-los.
• faz-o / fê-o -> fá-lo / fê-lo — forma kończąca się na -z traci ją i przyjmuje -lo; faz + o to fá-lo, fez + o to fê-lo.
• não fá-lo / que compram-no -> não o faz / que o compram — allomorfy istnieją tylko w enklizie; gdy tylko sygnał wymusi proklisę, zwykłe o/a wraca przed czasownik.

Wskazówki

• Ustal kształt na podstawie ostatniej głoski czasownika, zanim doczepisz zaimek: -r/-s/-z -> -lo; nosowa (-m/-ão/-õe) -> -no; zwykła samogłoska -> zwykłe -o. Ten jeden test rozstrzyga każdy przypadek.
• Strona -lo robi dwie rzeczy naraz — usuwa spółgłoskę i (dla bezokoliczników na -ar/-er) dodaje znak diakrytyczny na samogłosce tematu: falá-lo, vendê-lo. Czasowniki na -ir są łagodniejsze: tylko zwykłe -i, jak w abri-lo.
• Strona -no jest tą łatwiejszą: nic nie zmieniasz w czasowniku, po prostu zaczynasz zaimek od n-. Jeśli czasownik kończy się na -m albo nosowym -ão/-õe, sięgnij po -no/-na.
• Wypowiedz wynik jako jedno słowo — co-mê-lo, com-pram-no — a usłyszysz, po co jest to przekształcenie: po prostu sprawia, że styk da się wymówić. To pisownia podążająca za brzmieniem, a nie reguła do wykucia na pamięć.
• Kiedy nie masz pewności, pamiętaj, że zawsze możesz obejść problem: przeformułować zdanie z sygnałem proklizy (não o compro) albo powtórzyć rzeczownik (compro o pão), a wtedy wraca nietknięte zwykłe o/a.
• W Brazylii: te enklityczne formy -lo/-no przetrwały w starannym piśmie, ale w mowie są rzadkie — Brazylijczycy wolą proklisę albo po prostu pomijają dopełnienie trzeciej osoby (vou comprar, já comprei), więc comprá-lo i compram-no brzmią tam wyraźnie oficjalnie.