W skrócie

Masz już nieakcentowane zaimki dopełnieniowe z lekcji 29 (me, te, o, a, lhe, nos, vos, os, as, lhes) i zaimek zwrotny se. Trudność w portugalskim europejskim nie leży w ich formach — leży w tym, gdzie stoją, a portugalski europejski jest pod tym względem najsurowszy ze wszystkich języków romańskich. Są dwie pozycje na co dzień (trzecia, mezokliza, to lekcja 51). Domyślna jest enkliza: zaimek stoi po czasowniku, doczepiony łącznikiem — Dou-te o livro, Chamo-me Ana, Levantei-me cedo. Ale konkretna lista słów, kiedy stoją przed czasownikiem, przyciąga zaimek przed niego — proklisa, bez łącznika: Não te dou, Já me levantei, que te viu. Naucz się pozycji domyślnej, potem listy sygnałów, i masz całą umiejętność. A całość ramuje jedna żelazna zasada: w portugalskim europejskim zdanie nigdy nie zaczyna się od nieakcentowanego zaimka.

Zasada

Enkliza to pozycja domyślna

W zwykłym zdaniu twierdzącym, bez niczego szczególnego przed czasownikiem, zaimek stoi po czasowniku i jest doczepiony łącznikiem:

• Vejo-te amanhã. („zobaczymy się jutro”.)
• Ela deu-me a chave. („dała mi klucz”.)
• Sentámo-nos à janela. („usiedliśmy przy oknie”.)
• O meu irmão chama-se Pedro. („mój brat nazywa się Pedro”.)

To pozycja, do której wracasz zawsze, gdy nie ma żadnego sygnału. Ponieważ zdanie nie może zaczynać się od klityki, enkliza jest na początku zdania w istocie obowiązkowa: musisz powiedzieć Chamo-me Ana, nigdy Me chamo Ana (ta pozycja na początku jest normalna w Brazylii, ale niegramatyczna w standardzie europejskim).

Proklisa: sygnały, które przyciągają zaimek do przodu

Pewne słowa, kiedy poprzedzają czasownik w tym samym zdaniu, przyciągają zaimek do przodu. Wtedy stoi on tuż przed czasownikiem, bez łącznika. Najczęstsze sygnały, pogrupowane:

1. Przeczenie — não, nunca, jamais, nada, ninguém, nem: Não te vejo. / Nunca me ligou. / Ninguém o sabe.
2. Spójniki podrzędne (zdanie podrzędne) — que, porque, quando, se, como, embora, para que, logo que, enquanto: Sei que te viu. / Quando me chamou… / Fico se me pedires.
3. Zaimki względne — que, quem, onde, o qual: O homem que me ajudou. / A casa onde nos conhecemos.
4. Słowa pytające (pytania szczegółowe) — quem, o que, quando, onde, porque, como, quanto: Quem te disse? / Onde os puseste? / Porque se riu?
5. Krótki zestaw przysłówków — já, ainda, sempre, também, só, talvez, apenas, bem, mal, lá: Já te disse. / Também o vi. / Só me resta esperar. / Talvez o faça.
6. Podmioty w postaci zaimków nieokreślonych / ilościowych — todos, alguém, ninguém, tudo, poucos, muitos, ambos, cada um: Todos me viram. / Alguém te chamou.

Gdy łączą się dwa zdania, każde ocenia się osobno: Ela levantou-se (enkliza, nic przed nim) e não me viu (proklisa, przyciągnięta przez não).

Czasy złożone: klityka jedzie na czasowniku posiłkowym

W czasie złożonym ter + particípio, zaimek doczepia się do czasownika posiłkowego (ter), nigdy do imiesłowu. Imiesłów jest niezmiennym blokiem:

• Tinha-me visto. („widział mnie już wcześniej”.) — a nie Tinha visto-me.
• Z sygnałem: Não me tinha visto.

Przy konstrukcji czasownik posiłkowy + bezokolicznik albo gerundium — ir + infinitivo z lekcji 11, estar a + infinitivo z lekcji 9, albo querer / poder + infinitivo — zaimek może doczepić się do każdego z dwóch czasowników, wybór należy do ciebie:

• Vou ligar-te. albo Vou-te ligar. („zadzwonię do ciebie”.)
• Estou a fazê-lo. albo Estou-o a fazer.
• Z sygnałem trafia na sam początek całej grupy: Não te vou ligar. / Ainda o estou a fazer.

Ta swoboda — często zwana wspinaniem klityki (clitic climbing) — jest naprawdę przydatna: w razie wątpliwości doczep zaimek do bezokolicznika (vou ligar-te), co zawsze jest bezpieczne.

Inne formy czasownika w jednym zdaniu

• Tryb rozkazujący, forma twierdząca: enkliza — lekcja 19. Ale rozkaz przeczący ma não, więc proklisę — a ponieważ jest zbudowany na czasie teraźniejszym trybu łączącego z lekcji 33, forma tu też zmienia kształt: Diz-me -> Não me digas, Senta-te -> Não te sentes. Tutaj interesuje cię tylko pozycja.
• Sam bezokolicznik: zwykle enkliza (É melhor esperá-lo), przechodzi na proklisę po não albo innym sygnale (para não o perder).
• Czas przyszły i kondicjonał: mają własną, środkową pozycję, mezoklizę (dar-te-ei, dar-te-ia) — chyba że pojawi się sygnał, który ją znosi i daje zwykłą proklisę (não te darei). To temat lekcji 51.

Uwaga o pisowni doczepionego zaimka

Kiedy o, a, os, as doczepiają się po czasowniku, zaimek i końcówka czasownika często wzajemnie się przekształcają — o zamienia się w -lo po -r/-s/-z, a w -no po nosówce (vê-lo, dão-no). Ta mechaniczna zmiana pisowni to cały temat lekcji 31; tutaj wystarczy znać miejsce klityki, a formę powierzchniową zostaw lekcji 31.

Formy i schematy

Dwie pozycje, pary minimalne:

Główne sygnały proklisy w skrócie:

Miejsce klityki w różnych formach czasownika:

Przykłady

Typowe błędy

• Me chamo Ana. -> Chamo-me Ana. — zdanie w portugalskim europejskim nie może zaczynać się od nieakcentowanego zaimka; gdy nic nie stoi z przodu, użyj enklizy. (Pozycja na początku jest tu normą brazylijską.)
• Não vejo-te. -> Não te vejo. — przeczenie to najczęstszy sygnał; wymusza zaimek przed czasownikiem, bez łącznika.
• Sei que viu-me. / o homem que ajudou-me -> que me viu / que me ajudou — spójnik albo zaimek względny que otwiera zdanie podrzędne i przyciąga zaimek do przodu.
• Onde puseste-o? -> Onde o puseste? — słowo pytające jest sygnałem; zaimek trafia przed czasownik.
• Tinha visto-me. -> Tinha-me visto. — w czasie złożonym ter + particípio zaimek jedzie na czasowniku posiłkowym, nigdy na imiesłowie.
• Também vi-o. / Já disse-te. -> Também o vi. / Já te disse. — também, já, só, ainda, sempre są na krótkiej liście przysłówków-sygnałów.
• Ela deu-me e não viu-me. -> Ela deu-me e não me viu. — oceniaj każde zdanie osobno; drugie ma não, więc bierze proklisę.

Wskazówki

• Decyzja w dwóch krokach: czy w tym zdaniu przed czasownikiem stoi sygnał? Nie -> enkliza (po czasowniku, łącznik). Tak -> proklisa (przed czasownikiem, bez łącznika). Wszystko inne to szczegóły.
• Zapamiętaj rodziny sygnałów jako jeden blok: przeczenie, podrzędność, zaimki względne, pytania szczegółowe, przysłówki já/ainda/sempre/também/só/talvez i podmioty ilościowe. Jeśli żadnego nie ma, domyślnie stosuj enklizę.
• Żelazna zasada europejska: zdanie nigdy nie zaczyna się od klityki. Gdy czasownik jest pierwszym znaczącym słowem, enkliza nie jest wyborem — jest wymagana.
• W ter + particípio doczepiasz do ter (tinha-me dito); w konstrukcji czasownik posiłkowy + infinitivo możesz doczepić do dowolnego z dwóch czasowników, więc w razie wątpliwości umieść go na bezokoliczniku (vou dar-te) — to zawsze bezpieczne.
• Traktuj każde zdanie osobno po e, mas, porque: sygnał sięga tylko wewnątrz własnego zdania.
• Przekształcenie o/a w -lo/-no, gdy doczepia się po czasowniku, to osobna, czysto ortograficzna sprawa — zob. lekcję 31; środkowe miejsce w czasie przyszłym i kondicjonale to lekcja 51.