W skrócie

pretérito mais-que-perfeito composto to przeszłość przed przeszłością: czynność już zakończona, zanim wydarzyło się inne zdarzenie w przeszłości. To angielskie „had done” — Quando cheguei, o filme já tinha começado („Kiedy przyjechałem, film już się zaczął”): mój przyjazd to jeden punkt w przeszłości, a początek filmu leży przed nim. Budujesz go dokładnie tak, jak robi to angielski, dwuczęściowym przepisem: czasownik posiłkowy ter w imperfeito (formy tinha, tinhas, tinha…, które poznałeś w lekcji 22) plus imiesłów bierny, którego właśnie nauczyłeś się w lekcji 24. To pierwszy z kilku czasów złożonych, a wszystkie mają ten sam kształt — ter + imiesłów — więc mechanizm, który tu ustawisz, przyda się przez resztę kursu.

Zasada

Jak jest zbudowany

Dwa elementy, w tej kolejności:

ter w imperfeito + imiesłów bierny (stała forma -o).

• Eu tinha falado. — Mówiłem.
• Nós tínhamos partido. — Wyszliśmy.
• Eles tinham feito tudo. — Zrobili wszystko.

Czasownik posiłkowy wykonuje całą pracę gramatyczną — osobę, liczbę i znaczenie przeszłości przed przeszłością — a imiesłów nazywa czynność i nigdy się nie zmienia: zostaje w rodzaju męskim, liczbie pojedynczej (feito, nie feita/feitos), bo przy ter imiesłów jest zastygłym elementem konstrukcji, a nie zgadzającym się przymiotnikiem (lekcja 24). Więc Ela tinha escrito a carta, Elas tinham escrito as cartas — przez cały czas escrito.

Nieregularne imiesłowy z lekcji 24 wracają bez zmian: tinha feito, tinha dito, tinha visto, tinha aberto, tinha posto, tinha escrito, tinha ganho, tinha pago.

Wariant bardziej oficjalny: haver

Zamiast ter możesz użyć haver w imperfeito (havia, havias, havia, havíamos, haviam) + imiesłów: Eu havia falado, A cidade havia mudado muito. Znaczenie jest identyczne; haver jest po prostu bardziej oficjalny i bardziej pisany. W codziennym portugalskim europejskim ter jest formą domyślną — używaj jej, chyba że piszesz świadomie w rejestrze literackim.

Czasownikiem posiłkowym jest zawsze ter, nigdy ser

Anglicy rzadko się tu potykają, ale mówiący po francusku czy włosku owszem: portugalski nie ma perfektu z „ser + imiesłów”. Czasowniki ruchu i zmiany wciąż biorą ter:

• Ela tinha ido embora. — Odeszła. (nie era ida)
• O comboio já tinha saído. — Pociąg już odjechał.
• Nós tínhamos chegado cedo. — Przyjechaliśmy wcześnie.

Każdy czas złożony w portugalskim to ter (albo, oficjalnie, haver) + imiesłów. Nie ma żadnego wyboru czasownika posiłkowego, o który trzeba by się martwić.

Do czego służy

Użyj go dla czynności zakończonej przed punktem odniesienia w przeszłości, który jest już w grze — „przeszłość za przeszłością”. Opiera się na słowach takich jak já („już”), ainda não („jeszcze nie”), quando, antes, i jest naturalnym czasem w relacjonowanych wypowiedziach o wcześniejszych zdarzeniach:

• Quando o médico chegou, o doente já tinha adormecido. — Kiedy przyjechał lekarz, pacjent już zasnął.
• Ainda não tínhamos jantado quando eles telefonaram. — Jeszcze nie zjedliśmy kolacji, kiedy zadzwonili.
• Ela contou-me que tinha vivido dois anos em Paris. — Powiedziała mi, że mieszkała w Paryżu przez dwa lata.

Punktem odniesienia może być czasownik w perfeito simples (chegou, telefonaram) albo po prostu moment już znany z kontekstu; tak czy inaczej, czynność tinha wydarzyła się wcześniej.

Dwaj sąsiedzi, których nie wolno mylić

• tinha feito wobec fizera. Istnieje jednowyrazowa, syntetyczna wersja tego czasu — fizera, dissera, chegara — ale we współczesnej mowie jest wyłącznie literacka; złożona forma tinha feito to to, co mówi się i pisze na co dzień. Forma prosta to temat na poziomie C1 (lekcja 55); naucz się teraz formy złożonej, a tę drugą po prostu rozpoznawaj.
• tinha feito wobec tenho feito. Tinha feito to „had done” (zakończone przed innym momentem w przeszłości). Tenho feito (lekcja 43) to „have been doing” — czynność powtarzająca się lub trwająca do teraz. Inny czas czasownika posiłkowego, inne znaczenie: Ontem, às oito, já tinha comido („o ósmej już zjadłem”) wobec Ultimamente tenho comido pouco („ostatnio jem mało”).

Formy i schematy

Czasownik posiłkowy ter w imperfeito:

Czasownik wzorcowy w pełnej odmianie — chegar (przyjeżdżać):

Imiesłów pozostaje stały, zmienia się tylko czasownik posiłkowy — ten sam wzorzec dla każdego czasownika, regularnego czy nieregularnego:

Przykłady

Typowe błędy

• Eu era chegado tarde. -> Eu tinha chegado tarde — portugalskie czasy złożone typu perfektum używają ter (albo oficjalnego haver), nigdy ser, nawet dla czasowników ruchu.
• Elas tinham chegadas. -> Elas tinham chegado — przy ter imiesłów jest nieodmienny; nigdy nie zgadza się rodzajem ani liczbą.
• Quando cheguei, o filme já começou. -> … já tinha começado — jeśli jedno zdarzenie z przeszłości poprzedza inne, to wcześniejsze bierze mais-que-perfeito, a nie drugie perfeito simples.
• Eu tive feito o trabalho. -> Eu tinha feito o trabalho — czasownik posiłkowy to ter w imperfeito (tinha), nie w perfeito simples (tive).
• Ela tinha fazido tudo. -> Ela tinha feito tudo — imiesłów zachowuje kształt z lekcji 24; formy nieregularne zostają nieregularne (feito, dito, visto, aberto, posto).
• Ontem tenho ido ao médico. (dla pojedynczej przeszłości przed przeszłością) -> … tinha ido ao médico — tenho ido to perfekt ciągły/powtarzalny (lekcja 43); znaczenie „poszedł był” to tinha ido.

Wskazówki

• Zapamiętaj ramę tinha + imiesłów = „had done”. Kiedy czasownik posiłkowy tinha, tinhas, tinha, tínhamos, tinham stanie się automatyczny, każdy czasownik wskoczy na swoje miejsce.
• Imiesłów to ta sama forma -o, którą ćwiczyłeś w lekcji 24, i nigdy się nie zmienia — cała zmiana zachodzi na ter.
• Sięgnij po ten czas, kiedy opowieść cofa się w czasie: opowiadasz przeszłość (perfeito / imperfeito) i musisz wspomnieć coś, co wydarzyło się jeszcze wcześniej. Ta wcześniejsza warstwa to tinha + imiesłów.
• Já i ainda não to jego naturalni towarzysze: já tinha saído („już wyszedł”), ainda não tinha comido („jeszcze nie zjadł”).
• Zachowaj haver (havia feito) dla oficjalnego pisma; w mowie normą jest tinha feito, a jednowyrazowa forma fizera (lekcja 55) jest literacka — na razie musisz ją tylko rozpoznawać.